د ناڤبه‌را چێبوون و چهه‌بوونێ دا !..

د ناڤبه‌را چێبوون و چهه‌بوونێ دا !..

25

د ناڤبه‌را چێبوون و چهه‌بوونێ دا !..
چیرۆكا حه‌ساده‌تا شۆپنهاوه‌ر و دایكا وی
د سالار عوسمان
ئارتور شۆپنهاوه‌ر ( 1788 ـ 1860) و فه‌لسه‌فه‌یه‌كا، تایبه‌ت ڕوانگه‌هه‌ك و تێگه‌هشتنێن وی بۆ ژیانێ، بێئومێدی، ڕه‌شبینی و هه‌ولێن وی یێن به‌رده‌وام پێخه‌مه‌ت به‌خشینا رامانه‌كێ بۆ ژیانێ و خه‌ونێن وێ، به‌حسكرنا ڤی بابه‌تێ گرنك ل ڤێ گۆتارێ دا جهێ وێ نابه‌، لێ ئه‌وا مه‌به‌ستا من ژێ ئه‌وه‌ من دڤێت بێژم، حه‌ساده‌تا دنێڤبه‌را شۆپنهاوه‌ر و دایكا وی یه‌، تایبه‌ت ئه‌و حه‌ساده‌تا دایكا وی ل هه‌مبه‌ر شۆپنهاوه‌ر هه‌بوو، كو د ئه‌نجام دا وه‌ها ل شۆپنهاوه‌رێ فه‌یله‌سۆفی ئه‌ڵمانی كرد، بێئومێدتر سه‌رێ خوه‌ بدانێته‌ كۆشا بێئامانی ژیان و بپرست: (وه‌رن بپرسین كا ئه‌م چنه‌، نه‌ك كا مه‌ چ هه‌یه‌ ؟!..)، ئاخر چیبوون و چهه‌بوون، هه‌ر پرس پرسیارێكا فه‌لسه‌فی ڕاگوزه‌ر نینه‌، ته‌مه‌ت هندێ ـ د هه‌مان ده‌مدا. پرسیاره‌كا ئه‌خلاقیی ویژدانیی ئینسانیه‌ و هه‌می به‌هایێن وێ، ته‌نانه‌ت تێگه‌هشتن ل به‌هایێن وێ ژی دئێخته‌ هه‌مبه‌ر پرسیار و لێپرسینێ، ئه‌ڤ دو چه‌مكه‌ی:(پرسیار، لێپرسین)، كو ل جڤاكا كوردی دا كێمبایه‌خترین چه‌مكه‌ دنێڤ كایا كلتووری دا، له‌وما پێویسته‌، ئه‌گه‌ر نا ژی ده‌رفه‌ت نه‌به‌ ـ له‌ ده‌رفه‌ته‌كا دی دا به‌رسڤا ئه‌ڤان پرسیارێن ئیشكالیه‌یش بده‌ینه‌ڤه‌:(ئه‌گه‌رێن كێمبایه‌خیا هه‌ردو چه‌مكان پرسیار، لێپرسینه‌وه‌ ل جڤاكێ كوردی دا بۆچی ڤه‌دگه‌رێته‌ڤه‌؟..).
دنێڤبه‌را چیبوون و چهه‌بووندا مه‌ودایه‌كا به‌رفره‌ هه‌یه‌ بۆ گه‌نگه‌شه‌، ل كورتترین پێناسه‌دا چێبوون تو یێ وه‌ك خوه‌، لێ چهه‌بوون مه‌رج نینه‌ تو بی، ب رامانه‌كا دیتر چهه‌بوون توی دنڤێبه‌را دره‌و و ڕاستیێ دا، ناڤه‌نده‌ك، كو سه‌دان پێناسه‌ێن ته‌ئویلدار ل دۆر خوه‌ كۆمدكه‌ت. ئاخفتنا مه‌ ل سه‌ر حه‌ساده‌تا دایكا شۆپنهاوه‌ره‌، (دایكه‌كا به‌دخولق و نه‌یاباش ڕۆماننڤیسه‌كا ب شیان و ب هێز بوو، حه‌ساده‌ته‌كا نامه‌قوول و توند ب شیانێن ئه‌ده‌بیی یێن كورێ خوه‌ دبر و دگۆت: كێ گوه لێ بوویه‌ دخێزانه‌كێ دا دو بلیمه‌ت هه‌بن؟!.. ).
ئاریشه‌یا د ناڤبه‌را شۆپنهاوه‌ر و دایكا وی دا، تایبه‌ت حه‌ساده‌تا دایكێ، بابه‌تێكێ گرنگه‌، لێ كێم ئاخفتن ل سه‌ر هاتیه‌كرن (چه‌ندین جاران بوویه‌ كێشمه‌كێش و ده‌مه‌ته‌قیان و لێكدابڕان و ….. ….. حه‌تا، كو دایكا وی ژبه‌ر تووڕه‌بوونا وێ، شۆپنهاوه‌رێ كورێ خوه‌ ب پله‌كانه‌كاندا هاڤێته‌ خارێ، چنكی شۆپنهاوه‌ر گۆتبوو، كو ناڤداریا دایكا وی ب ئه‌گه‌را وی بوویه‌ ناڤداریا فه‌لسه‌فه‌یا وێ ئه‌ڤه‌یه‌، نه‌كو ژبه‌ر ڕۆمانێن وێ بوویه‌).
حه‌ساده‌ت ب ڕێژه‌یه‌كا جودا جودا د ناڤ هه‌ر مرۆڤه‌كێ دا هه‌یه‌، كو هنده‌ك جاران جۆر و ئارمانجا حه‌ساده‌تێ پێناسه‌یا حه‌ساده‌تا مرۆڤی ژی دكه‌ت، بۆ نموونه‌ حه‌ساده‌تا فێربوون، لێ به‌لێ ب مه‌رجه‌كێ زیان وزه‌رار ب ئه‌وندی نه‌گه‌هینیت و ل سه‌ر بنه‌مایا دروست بیت، دكارین وی ده‌می نافێ وێ بكه‌ین: حه‌ساده‌تا سپی، چنكی حه‌ساده‌ته‌كه‌ نه‌ك هه‌ر زیانبه‌خش نینه‌، به‌ڵكی خێری بۆ جڤاكى ژی هه‌یه‌.
حه‌ساده‌ت د شه‌نگه‌سته‌ دا ب هه‌ست، ڕه‌فتار و كارێن خراب دهێته‌ گوهارتن، كو ل كورتترین پێناسه‌دا پێكهاتیه‌ ژ: دڵخۆشنه‌بوون ب خۆشیا ئه‌وێن دیتر.
ئه‌ڤ ده‌رده‌ د ناڤ كوردان دا زۆره‌، مه‌به‌ستا من ده‌ردێ حه‌ساده‌تێ یه‌، به‌لێ حه‌ساده‌ت ده‌رده‌ و سه‌رده‌كێشێت بۆ خرابیان و ئه‌گه‌ر نه‌هێته‌كرن چاره‌ كرن، سه‌رده‌كێشێت بۆ تاوان.
د نێڤ ماڵباتاندا ژی حه‌ساده‌ت هه‌یه‌، لێ د ناڤ گرۆپ و حزباندا زێده‌تره‌، هۆكار ژی ئه‌ڤه‌ كو د ناڤ گرۆپ و حزبان دا به‌رژه‌وه‌ندی زێده‌ترن، كه‌واته‌ حه‌ساده‌ت و به‌رژه‌وه‌ندی په‌یوه‌ندی پێكه‌ڤه‌ هه‌یه‌، ئایین ئانكو ئوول و د ووڤدا یاسایان ژی پشكه‌ك ژ ڤی ده‌رده‌ی: حه‌ساده‌ت چاره‌سه‌ر كریه‌، لێ ئه‌وێن دكارن باشتر رۆلێ خوه‌ ببینن د چاره‌سه‌ریێ دا، مرۆڤ ب خوه‌ یه‌، تایبه‌ت لایه‌نێ ڕوحانیێ مرۆڤ، له‌وما دبینین مرۆڤێن رۆحانی كێمتر حه‌ساده‌ت هه‌نه‌ ل ئه‌وێن دیتر، ب تایبه‌ت ئه‌وێن پێ یێن وان د نێڤ به‌رژه‌وه‌ندیێن مادی دا هه‌نه‌ زۆرترین حه‌ساده‌ت تێدانه‌ و حه‌ساده‌تا ڕه‌ش و سپی لێ تێكه‌ل بوویه‌!..
دایكه‌ك ئیره‌یی، ئانكو حه‌ساده‌ت ب كورێ خوه‌ ببه‌و ل مالی ده‌ربئێخیت، كوڕ ژی نكاریت ل ڤێ ڕاستیێ بگه‌هه‌ كو دایك، ئه‌گه‌ر شاشیه‌ك بكه‌ت، ره‌نگه‌ حیكمه‌تێك ل شاشیا وێ دا هه‌بیت، یان هه‌ر ددانبه‌ خوه‌دا گریه‌ك به‌رامبه‌ر ب دایكا خوه‌ جۆره‌كه‌ ژ ئه‌ده‌ب و ئه‌مه‌كداری، جا كوڕ :فه‌یله‌سۆف و دایكیش ڕۆماننڤیس!… دكارن چیرۆكا حه‌ساده‌تا ناڤبه‌را وان دا مه‌ رابگریت، ڕاگرتنه‌كا بارگاوی ب چه‌ندین پرسیار، تایبه‌ت پرسیارا شۆپنهاوه‌ر: (وه‌رن بپرسن، كو ئه‌م كینه‌ و ئه‌م چیینه‌، نه‌ك ئه‌وا مه‌ چ هه‌یه‌؟!..).
ئه‌م چ نه‌؟!.. بۆ هنده‌ ڕقن و ڕقاوی و ڕقهه‌ڵگر و ڕقئه‌ستوورین هه‌مبه‌ری ئێك، ئاینامه‌، كلتوورامه‌، نیشتمانێ مه‌، به‌ها و ڕه‌فتار و تێگه‌یشتنێن مه‌ ل ناڤبه‌ر ـ ئه‌م چیینه‌ و مه‌ چ هه‌یه‌ ـ ل كووده‌رێ و به‌ر ب كیڤه‌ دێ مه‌ به‌ت ؟!..
تێبینی
ده‌قێن ناڤ كڤانێ دا ل :(هێنری تۆماس، دانالی تۆماس: به‌سه‌رهاته‌ نه‌مره‌كان ل فه‌لسه‌فێ دا هاتیه‌ وه‌رگێران، وه‌رگێڕانا دڵشاد كازم، ده‌زگه‌ها توێژینه‌وه‌ و بلاڤكریان؟ موكریانی، 2006، ل 255ـ 268) هاتیه‌، وه‌رگرتن.

کۆمێنتا تە