عه‌بدولكه‌ریم قاسم .. ئه‌وێ ده‌رگه‌هێ دۆزه‌خێ ڤه‌كرى

عه‌بدولكه‌ریم قاسم .. ئه‌وێ ده‌رگه‌هێ دۆزه‌خێ ڤه‌كرى

55

گه‌له‌ك به‌حسێ عه‌بدولكه‌ریم قاسمی و كۆده‌تایا وی ل 14 ته‌مووزا 1958، دهێته‌كرن و هه‌تا نوكه‌ گه‌له‌ك وه‌لاتیێن عیراقی یێن ل سه‌رده‌مێ وی ژیان و یێن پشتى وی ژى ب ده‌هان سالان هاتینه‌ سه‌ر دونیایێ، په‌سنا وی دكه‌ن و ب شۆره‌شه‌كا مه‌زن دهه‌ژمێرن كو عیراق ژ سیسته‌مێ مه‌له‌كی كریه‌ سیسته‌مێ كۆماری یێ مالوێران، ب تایبه‌تی ئه‌وا ل سه‌ر دهێته‌ گۆتن ده‌مێ كۆده‌تایا 8/2/1963 دژی وی هاتیه‌ كرن ژلایێ عه‌بدولسه‌لام عارفی و به‌عسیان ڤه‌، تنێ روبعه‌كا دیناری دیناری (یا دروست 16 دینار و 400 فلس بوون) ل دووڤ خوه‌ هێلا، هه‌كه‌ ئه‌ڤ به‌لگێ ده‌ستپاكیا عه‌بدولكه‌ریم قاسمی بیت، د سیسته‌مێ مه‌له‌كی ژی دا، ئه‌وێ عه‌بدولكه‌ریمی ب كۆده‌تایا خوه‌ ژناڤبرى، گه‌له‌ك ژ به‌رپرس و ده‌ستهه‌لاتدارێن وی سیسته‌می د ده‌ست پاقژ بوون و هه‌كه‌ عه‌بدولكه‌ریم قاسمی روبعه‌كا دیناری ل دووڤ خوه‌ هێلابیت، باشه‌ مه‌لك فه‌یسه‌لێ دویێ و نووری ئه‌لسه‌عید چ ل دووڤ خوه‌ هێلابوو؟ هه‌ر چه‌نده‌ به‌ری كۆده‌تایا 1958 ێ، دو كۆده‌تایێن دی ژی ل سه‌رده‌مێ مه‌له‌كی ل عیراقێ هاتینه‌ ئه‌نجامدان، ئه‌و ژی كۆده‌تایا (جه‌نه‌رال به‌كر سدقی) ل سالا 1937ێ و كۆده‌تایا (ره‌شید عالی گیلانی و چار ئه‌فسه‌ران) ل سالا 1941 ێ، به‌لێ نه‌شیان سیسته‌مێ دستووری ل عیراقێ بگوهۆڕن و نه‌شیان ژی عیراقێ ژ بن پاراستنا بریتانیا دا ده‌ربینن ب تایبه‌تی كۆده‌تایا ره‌شید عالی گیلانی كو ب پشته‌ڤانیا ئه‌لمانیا نازی ئه‌نجامدای.
هه‌كه‌ عه‌بدولكه‌ریم قاسمی سیسته‌مه‌كێ سیاسی یێ باش دانابیت كو پتر نوونه‌راتیا خه‌لكی كربیت و رادێ ئازادیێ به‌رفره‌هتر لێكر بیت، به‌لێ ده‌مێ ل به‌رپه‌رێن دیرۆكا سه‌رده‌مێ مه‌له‌كی ل عیراقێ (1921 ـ 1958) ژى بنێرین، دێ سیسته‌مه‌كێ دیمۆكراتى سه‌ره‌رای هنده‌ك كێماسیان، و رۆژنامه‌ڤانیه‌كا تام ئازاد و سیسته‌مه‌كێ په‌روه‌رده‌ و فێركرنێ یێ هه‌ره‌ باش بینین. د ده‌مه‌كی دا ل سه‌رده‌مێ كۆمارى (ئه‌وێ عه‌بدولكه‌ریم قاسمی دامه‌زراندی) تاكره‌وی و چه‌وساندنا ئازادیان ل دووڤ حه‌ز و ئاره‌زویێن حاكمێ تاكره‌و بوون، به‌لكو وێ كۆده‌تایێ شه‌رعیه‌ته‌ك دا كۆده‌تایێن د دووڤدا هاتینه‌ كرن كو ب ناڤێ شه‌رعیه‌تا شۆره‌شگێری ل شوونا شه‌رعیه‌تا دستووری عیراق ب رێڤه‌دبر، كو ئه‌و شه‌رعیه‌تا دستووری ل سه‌رده‌مێ مه‌له‌كی هه‌ر ژ ده‌سپێكا دامه‌زراندنا ده‌وله‌تا عیراقێ و سیسته‌مێ مه‌له‌كی ل 1921 و هه‌تا نه‌مانا وی سیسته‌می ل 1958 دهاته‌ بكارئینان ب رێیا هه‌بوونا جڤاتا نوونه‌ران (په‌رله‌مان)، كو ئه‌و په‌رله‌مان پشتی 1958 نه‌مای هه‌تا ژناڤبرنا سه‌دامی ل 2003.
كۆده‌تایا له‌شكری یا 14 ته‌مووزا 1958، رێره‌وێ دیرۆكێ ل عیراقێ گوهۆڕی و رێ بۆ كۆده‌تایا خویناوی یا شوباتا 1963 خوه‌شكر و دووڤدا هه‌ردو كۆده‌تایێن ته‌مووزا 1968 هاتن كو هه‌ر پرۆژه‌كێ ئالوگۆركرنا ده‌ستهه‌لاتێ ب شێوه‌كێ ئاشتیانه‌ ل عیراقێ ب دووماهی ئینای.
چه‌ندین پرتووك ل سه‌ر كۆده‌تایا ته‌مووزا 1958 چاپ بووینه‌ و سالانه‌ ب هه‌لكه‌فتا وێ كۆده‌تایێ به‌رپه‌رێن وی سه‌رده‌می دهێنه‌ ڤه‌كرن كو پتریا وان په‌سنا وێ دكه‌ن و ب شۆره‌شه‌كا مه‌زن ناڤ دكه‌ن و ئاماژێ دده‌ن كو گوهۆڕینێن بنه‌ره‌تی یێن پێشكه‌فتی ل عیراقێ په‌یداكرن و عه‌بدولكه‌ریم قاسمی ب قورتالكه‌رێ عیراقێ دهه‌ژمێرن و ئاماژێ ب دادپه‌روه‌ریا وی ووان ده‌ستكه‌فتێن بۆ هه‌ژاران بده‌ستڤه‌ئیناین دكه‌ن ب تایبه‌تی ده‌مێ به‌حسێ ئاڤاكرنا وی بۆ باژێرێ شۆره‌شێ (باژێرێ سه‌دڕ یێ نوكه‌) كو وی ده‌می تنێ پارچه‌ ئه‌ردێن 140 مترێن چارگوشه‌یی ل سه‌ر وه‌لاتیێن هه‌ژار به‌لاڤكرن، به‌لێ ل هه‌مان ده‌م ناهێته‌ گۆتن كو هه‌ر ئه‌وبوو یێ پارچه‌ ئه‌ردێن 600 متری ل سه‌ر هه‌ڤپێشه‌یێن خوه‌ یێن ئه‌فسه‌ر ل یه‌رمووك و زه‌یۆنه‌ به‌لاڤكرین، هه‌رچه‌نده‌ به‌لگه‌یێن ب ده‌نگ و ره‌نگ یێن هه‌ین كو ئاڤاكرنا باژێرێ (شۆره‌شێ) ل به‌غدا ژ پلانێن جڤاتا ئاڤه‌دانكرنا عیراقێ بوو ل سه‌رده‌مێ مه‌له‌كی و نوری ئه‌لسه‌عید به‌رێ بنیاتی بۆ ئاڤاكرنا وی باژێری دانابوو، هه‌تا قانوونا چاكسازیا چاندنێ ئه‌وا گه‌له‌ك ژ حه‌زژێكه‌رێن عه‌بدولكه‌ریم قاسمی شانازیێ پێ دبه‌ن، چه‌ندین شاره‌زایێن بیاڤێ چاندنێ و ئابوورێ ئاماژێ دده‌ن كو ئه‌و قانوون ئه‌گه‌ره‌كێ سه‌ره‌كیێ ژناڤچوونا چاندنێ بوو ل عیراقێ ب تایبه‌تی به‌رهه‌مێن ستراتیژی یێن كو پێدڤی ب رووبه‌ره‌كێ ئه‌ردی یێ به‌رفره‌ه بوون، هه‌تاكو دهێته‌ گۆتن كو به‌رهه‌مێ جه‌هێ عیراقی كارتێكرن ل بۆرسا له‌ندنێ دكر ل سه‌رده‌مێ مه‌له‌كی و پشتی قانوونا چاكسازیا چاندنێ، عیراقێ جه‌ه و گه‌نم ژده‌رڤه‌ دكڕین. به‌لكو هه‌تا پرۆژێن ئابووری و یێن ئاكنجیبوونێ ئه‌وێن عه‌بدولكه‌ریم قاسمی ئه‌نجامداین، هه‌موو یان پتریا وان د پلانێن جڤاتا ئاڤه‌دانكرنا عیراقێ دا بوون ل سه‌رده‌مێ مه‌له‌كی. له‌وما ئه‌وا ل رۆژا 14 ته‌مووزا 1958 روودای شۆره‌ش نه‌بوو، به‌لكو كۆده‌تایه‌ك بوو كو ده‌رگه‌هێ دۆزه‌خێ ل عیراقێ ڤه‌كری و هه‌تا نوكه‌ ئه‌و ده‌رگه‌ه نه‌هاتیه‌ گرتن.

کۆمێنتا تە