NO IORG
Authors Posts by به‌يارێ زاويته‌يي

به‌يارێ زاويته‌يي

به‌يارێ زاويته‌يي
21 POSTS 0 COMMENTS

20

ب – به‌یارێ زاویته‌یى
ژ ئه‌نجامێ ره‌وشا سیاسیا پشتى داگیركرنا كوێتێ ژ ئالیێ سوپایێ رژێما به‌عس ڤه‌ ل رۆژا 2/8/1990، به‌ره‌یێ كوردستانى ب پشكداریا جه‌ماوه‌رێ كوردستانێ شیا بۆ جارا ئێكێ د دیرۆكا خوه‌ دا پارچه‌یا هه‌ره‌ مه‌زن یا هه‌رێما كوردستانێ د گه‌ل پارێزگه‌ها كه‌ركووكێ رزگار بكه‌ت.
لێ جاره‌كا دوباره‌ رژێما سه‌دام حسێنى شیا كه‌ركووكێ و پارچه‌یه‌كێ ژ پارێزگه‌هێ، دهۆك، هه‌ولێر و سلێمانیێ داگیر بكه‌ت، ژ ترسا كارێن هۆڤانه‌یێن رژێمێ گه‌لێ كوردستانێ ده‌ست ب كۆچا ملیۆنى بۆ سنۆرێن باكۆر و رۆژهه‌لاتێ كوردستانێ كر، هه‌مان ده‌م پێشمه‌رگه‌ێن كوردستانێ جهێن خوه‌یێن به‌رگریێ ل گه‌لیێ كۆرێ ل هه‌ولێرێ و چیایێ ئه‌زمر ل سلێمانیێ موكم كرن و شیان هیرَشا سوپایێ رژێمێ راوه‌ستینن، د گه‌ل وێ یه‌كێ جڤاتا ئاساییشا ناڤده‌وله‌تى بریارا 688 ل سه‌ر پێشنیازا فره‌نسا و ئه‌مریكا و بریتانیا ده‌ركر و ل گۆره‌ى وێ بریارێ ده‌ڤه‌رێن دژه‌فرینێ ل سه‌ر هێلا 36 هاتنه‌ سه‌پاندن بۆ پاراستنا گه‌لێ كوردستانێ.
پشتى تێكچوونا دانوستاندنان د ناڤبه‌را به‌ره‌یێ كوردستانى و رژێما سه‌دام حسێنى، رۆژا 26/10/1991 رژێمێ هه‌موو سازیێن خوه‌یێن حكومى ژ كوردستانێ ڤه‌كێشان و وێ یه‌كێ ڤالاتیا كارگێرى دروست كر، به‌ره‌یێ كوردستانى یێ ژ 7 حزبان پێكدهات نه‌چار بوو كارگێریا ناڤخوه‌ بێخیته‌ ستۆیێ خوه‌ و وێ ڤالاتیێ پر بكه‌ت یا رژێمێ دروست كرى، ل سه‌ر وى بنیاتى به‌ره‌یێ كوردستانى هزر د دروستكرنا سیسته‌مه‌كێ په‌رله‌مانى ب رێیا هه‌لبژارتنان دروست بكه‌ت بۆ دروستكرنا كارگێریه‌كێ بۆ هه‌رێما كوردستانێ.
بۆ وێ مه‌ره‌مێ ژى به‌ره‌یێ كوردستانى لژنه‌یه‌كا تایبه‌ت ژ 15 كه‌ساتیان ژ دادوه‌ر و پارێزه‌ر و مافیه‌روه‌ران و نوونه‌رێن ئالیێن سیاسى د ناڤا به‌ره‌یێ كوردستانى دا پێكئینا و ب ڤى ره‌نگى:
ره‌شید عه‌بدولقادر- سه‌رۆكێ دادگه‌ها ته‌میزێ ل هه‌رێما كوردستانێ
مه‌عرووف ره‌ئووف – ئێكه‌م وه‌زیرێ داد ل هه‌رێما كوردستانێ
نازم حوێزى – سه‌رۆكێ دادگه‌ها تێهه‌لچوونێ ل هه‌رێما كوردستانێ
دادوه‌ر ئه‌میر حوێزى – ئه‌ندامێ دادگه‌ها تێهه‌لچوونا هه‌ولێرێ، پاشى بوو سه‌رۆكێ لژنا سه‌رپه‌رشت یا هه‌لبژارتنان.
شه‌مسه‌ددین موفتى
د. سه‌عد به‌رزنجى – راگرێ كولیژا قانوون و سیاسه‌ت ل زانكۆیا سه‌لاحه‌ددین
د. خۆرشید شه‌وكه‌ت رواندوزى – مامۆستایێ زانكریا سه‌لاحه‌ددین
پارێزه‌ر مسته‌فا عه‌سكه‌رى
فه‌رسه‌ت ئه‌حمه‌د – سكرتێرێ په‌رله‌مانى ژ سالا 1992
د. قه‌یس دێوالى – پاشى بوویه‌ ئه‌ندامێ خولا ئێكێ یا په‌رله‌مانى
حه‌سه‌ن عه‌بدولكه‌ریم به‌رزنجى – پاشى بوویه‌ ئه‌ندامێ په‌رله‌مانى
به‌ختیار حه‌یده‌رى – ئه‌ندامێ په‌رله‌مانێ كوردستانێ
قادر جه‌بارى – پاشى بوویه‌ وه‌زیرێ داد د كابینه‌یا دووێ دا
فره‌نسۆ هه‌ریرى – سه‌رۆكێ فراكسیۆنا پارتى د په‌رله‌مانى دا، سالا 2000 هاته‌ تیرۆركرن.
وێ لژنێ پرۆژه‌قانوونه‌ك رۆژا 28/4/1992 پێشكێشى سه‌ركردایه‌تیا كوردستانى كر، پاشى به‌ره‌یێ كوردستانێ بریار ل سه‌ر وى پرۆژه‌قانوونێ دا و كره‌ قانوونا ژماره‌ (1) سالا 1992 ب ناڤێ قانوونا هه‌لبژارتنێن جڤاتا نشتیمانیا كوردستانێ – عیراق.
بۆ جارا ئێكێ د دیرۆكا كوردستانێ دا رۆژا 19/5/1992 هه‌لبژارتنێن په‌رله‌مانێ كوردستانێ هاتنه‌ كرن و نێزیكى ئێك ملیۆن ده‌نگده‌ران پشكدارى تێدا كر و ب شێوه‌یه‌كێ ئێكسه‌ر سه‌ركردێ بزاڤا رزگاریخوازا گه‌لێ كورد هه‌لبژارت.

په‌رله‌مانێ كوردستانی
• ل سالا 1992 هاتییه‌ دامه‌زراندن
• ل 1 خزیرانا 1992 ئێكه‌م روونشتن كرییه‌
• بلندترین ده‌ستهه‌لاتا یاسادانان و چاڤدێریێ یه‌
• مه‌رجه‌عی سیاسی و یاسایی یه‌
• نوونه‌راتییا گه‌لێ كوردستانێ دكه‌ت
• 4 خول ده‌رباز كرینه‌
• هه‌لبژارتن بۆ خولا 5 دهێن كرن
• ده‌ما خولا په‌رله‌مانی 4 سالن
• ژ 100 كورسییان پێكدهێت
• دگه‌ل 11 كورسیێن كۆتا
• ئه‌ندام د هه‌لبژارتنه‌كا گشتی دا دهێن ده‌ستنیشانكرن
• ب كێمی دڤێت 25% ژ ئه‌ندامان ژن بن
• ده‌سته‌یا سه‌رۆكاتیێ ژ سه‌رۆك، جێگر و سكرتێره‌كی پێك دهێن

كارێ په‌رله‌مانی چی یه‌؟
په‌رله‌مانێ كوردستانێ 3 كارێن سه‌ره‌كی دكه‌ت ئه‌و ژی:
1- لێكۆلین و به‌رهه‌ڤكرنا پرۆژه‌ قانوونان
2- چاڤدێرییا سیاسه‌ت و ئه‌دایا حكومه‌تێ
3- گۆتوبێژا دۆز و گرفتێن هه‌رێما كوردستانێ
خولێن په‌رله‌مانی كوردستانێ
• خولا ئێكێ ژ 1992 تا 2005 (105) كورسی بوون
1992 – جه‌وهه‌ر نامق سالم – سه‌رۆك
• خولا دوێ 2005 تا 2009 (111) كورسی بوون
عه‌دنان موفتى – سه‌رۆك
د. كه‌مال كه‌ركووكى – جێگر
فه‌رسه‌ت ئه‌حمه‌د – سكرتێر
• خولا سیێ ژ 2009 تا 2013 (111) كورسی بوون
قۆناغا 1
د. ئه‌رسه‌لان بائیز – سه‌رۆك
د. حه‌سه‌ن محه‌مه‌د سۆره‌ – جێگر
فه‌رسه‌ت ئه‌حمه‌د – سكرتێر
قۆناغا
د. كه‌مال كه‌ركووكى – سه‌رۆك
د. ئه‌رسه‌لان بائیز – جێگر
فه‌رسه‌ت ئه‌حمه‌د – سكرتێر 2

• خولا چارێ ژ 2013 تا 2017 (111) كورسی بوون
یووسف محه‌مه‌د سادق– سه‌رۆك
جه‌عفه‌ر ئیبراهیم ئێمینكى – جێگر
فه‌خره‌ددین قادر عارف– سكرتێر

10 گرنگترین قانوون و بریارێن په‌رله‌مانێ كوردستانێ
– په‌رله‌مانێ كوردستانێ ب ده‌هان قانوون و بریار د 4 خولێن بۆری دا په‌سه‌ند كرینه‌ ژ وان:
• قانوونا وه‌به‌رهێنانێ
• قانوونا نه‌فت و غازێ
• قانوونا به‌رهنگاربوونا تیرۆرێ
• قانوونا ماف و ئێمتیازاتێن كه‌سوكارێن شه‌هید و ئه‌نفالكرییان
• قانوونا به‌رهنگاربوونا توندوتیژییا خێزانی
• قانوونا ده‌سته‌یا گشتییا هه‌رێما كوردستانێ بۆ ده‌ڤه‌رێن كوردستانی
• قانوونا جڤاتا ئاساییشا هه‌رێما كوردستانێ
• قانوونا پاراستنا ژینگه‌هێ
• بریارا هنارتنا پێشمه‌رگه‌ی بۆ كۆبانێ
• بریارا دیرۆكی یا رێفراندۆما سه‌رخوه‌بوونا كوردستانێ

39

راپۆرت: به‌یارێ زاویته‌یى
ره‌جه‌ب ته‌یب ئه‌ردۆغان، د هه‌موو گۆتارێن خوه‌دا ل همبه‌رى جه‌ماوه‌رێ خوه‌ و د هه‌لكه‌فتێن جیهانى دا بیرا ئه‌ورۆپا و وه‌لاتێن رۆژئاڤا دئینیت كو توركیا كه‌ڤن نامینیت و دێ سه‌رده‌مه‌كێ نوو ل سالا 2023 ده‌ست پێكه‌ت و دێ توركیایه‌كێ بین كو به‌رى نها نه‌دیت بیت.
نهێنییا وێ یه‌كێ د دامه‌زراندنا ده‌وله‌تا توركیا دایه‌ ل گۆره‌ى په‌یمانا لۆزان ل سالا 1923 د ناڤبه‌ر وه‌لاتێن هه‌ڤپه‌یمان و ده‌وله‌تا ئۆسمانى ب نوونه‌راتییا ته‌ڤگه‌را نه‌ته‌وه‌یى یا توركیا ب سه‌رۆكاتییا مسته‌فا كه‌مال ئه‌تاتوركى، یێ وه‌سا دایه‌ دیار كرن كو گه‌لێ تورك ده‌وله‌تا توركیا ل سه‌ر به‌رمایكێن ده‌وله‌تا ئۆسمانى ئاڤاكرییه‌ و جڤاكا ناڤده‌وله‌تى نه‌چار كرى دانپێدانێ ب توركیا بكه‌ن وه‌كو وه‌لاته‌كێ خودان سه‌روه‌رى.
سالا 2023 ئانكو پشتى 100 سالان، كار ب رێككه‌فتنا لۆزانێ ناهێته‌ كرن و وێ یه‌كێ ترس ل نك ئه‌ورۆپا و ئه‌مریكا و هه‌موو جیهانێ دروست كرییه‌، بتایبه‌ت پشتى ئه‌ردۆغانى ده‌ستوورێ توركیا راستڤه‌كرى و شیایى سیسته‌مێ حوكمرانیێ ژ په‌رله‌مانى بكه‌ته‌ سه‌رۆكاتی و ده‌ستهه‌لاتێن خوه‌ زێده‌ بكه‌ت.
هه‌ر به‌رپرسه‌كێ تورك یان لێكۆله‌ر و هه‌تا وه‌لاتیێن خه‌ونان ب پاشه‌رۆژا توركیا ڤه‌ دبینن، نائاخڤن هه‌تا به‌حسا سالا 2023 نه‌كه‌ن، هه‌روه‌كو ژ نوو توركیا دێ ژ دایك بیت، د وێ سالێ دا خه‌ونا توركیا دێ ب جهـ هێت و دێ ژ به‌ندێن په‌یمانا لۆزان قۆرتال بیت، یێن وه‌لاتێن سه‌ركه‌فتى د جه‌نگا جیهانیا ئێكێ دا ل سه‌ر ئه‌تاتوركى سه‌پاندین.

به‌ندێن په‌یمانا لۆزان
• هه‌لوه‌شاندنا خیلافه‌تا ئۆسمانیان
• نه‌فیكرنا خه‌لیفه‌ى بۆ ده‌رڤه‌ى توركیا
• راگه‌هاندنا علمانیه‌تا ده‌وله‌تا توركیا
• نابیت توركیا ل په‌ترۆلێ بگه‌ریت
• ته‌نگئاڤا بسفۆر ببیته‌ ده‌ریه‌كێ ناڤده‌وله‌تى
• توركیا ماف نینه‌ باجێ و گۆمركێ ژ كه‌شتیان وه‌رگریت

ئه‌ردۆغان چاڤه‌رێى سالا 2023 یه‌ دا ده‌ست ب كۆلانا بیرێن په‌ترۆلێ بكه‌ت و ته‌نگئاڤه‌كا دى ل سته‌نبولێ ڤه‌كه‌ت كو ده‌ریایێن ره‌ش و سپى و مه‌رمه‌ره‌ پێكڤه‌ گرێده‌ت و باج و گومركێ ژ كه‌شتى و گه‌میان وه‌گریت یێن ژ ته‌نگئاڤا بسفۆر ده‌رباز دبن، ئه‌و خه‌ونێن ئه‌ردۆغانى ژى بووینه‌ ئه‌گه‌ر نها دوبه‌ره‌كى د ناڤبه‌را وى و وه‌لاتێن ئه‌ورۆپا دا دروست بیت، ژبه‌ر وێ ژى ئه‌ورۆپا و ئه‌مریكا بزاڤان دكه‌ن ئه‌ردۆغان نه‌مینیته‌ ل سه‌ر ده‌ستهه‌لاتێ، بتایبه‌ت پشتى سازیا سه‌ربازى ل وى وه‌لاتى ئێخستیه‌ ژێر ده‌ستهه‌لاتا خوه‌ یا ب ده‌هان سالان ده‌ستهه‌لات ل توركیا دكر و ئالیگریا وه‌لاتێن رۆژئاڤا دكر.
پلانا توركیا بۆ سالا 2023 لیسته‌یه‌كه‌ ئه‌ردۆغانى به‌رهه‌ڤ كرى كو دێ ب هه‌لكه‌فتا بۆرینا سه‌د سالان ل سه‌ر دامه‌زراندنا ده‌وله‌تا توركیا ئێخته‌ د وارێ بجهئینانێ دا.

پلانا ئه‌ردۆغانى بۆ سالا 2023
• ئابۆرێ توركیا ببیته‌ ئێك ژ 10 ئابۆرێن ب هێز ل جیهانێ
• وه‌لاتیێ تورك بشێت بێ ڤیزه‌ بچیته‌ 197 وه‌لاتان
• داهاتێ تاكه‌كه‌سى بگه‌هیته‌ 30 هزار دۆلاران
• بلندكرنا داهاتێ سالان ژ 10 بۆ 500 ملیار دۆلاران
• بزاڤ بۆ چێكرنا فرۆكه‌ و هه‌یڤێن ده‌ستكرد كه‌ت
• مفا وه‌رگرتن ژ هێزا باى بۆ به‌رهه‌مئینان 20 هزار مێگاواتێن كاره‌بێ
• كێمكرنا مه‌زاختنا وزێ 20%ێ
• كاركرنا سێ بنگه‌هێن وزه‌یا ئه‌تۆمى
• هژمارا نۆشداران بگه‌هیته‌ 210 بۆ هه‌ر 100 هزار كه‌سان
• گه‌ره‌نتییا ساخله‌مى ببیته‌ 100%ێ
• ئاڤاكرنا 11 هزار كیلۆمه‌ترێن هێلا ئاسنى
• ئاڤاكرنا 15 هزار كیلۆمه‌ترێن رێیێن بله‌ز
• به‌نده‌رێن توركیا ئێك ژ مه‌زنترین ده‌هـ به‌نده‌رێن جیهانێ
• توركیا ببیته‌ وه‌لاتێ پێنجى بۆ راكێشانا گه‌شتیاران
• سالانه‌ مێهڤاندارییا 50 ملیۆن گه‌شتیاران بكه‌ن
• داهاتێ گه‌شتیارى بگه‌هیته‌ 50 ملیار دۆلاران

34

به‌یارێ زاویته‌یى
ده‌م یێ نێزیك دبیت و بانگه‌شه‌یا هه‌لبژارتنێن په‌رله‌مانێ كوردستانێ دێ ده‌سپێكه‌ن، ململانا شه‌ریف د ناڤبه‌را ئالیێن سیاسى و حزبان د هه‌لبژارتنان دا مافه‌كێ شه‌رعى و سروشتیه‌ و هه‌ر ئالیه‌ك دخوازیت ژ یێ دى پتر ده‌نگ و كورسیان بده‌ستڤه‌ بینیت، هه‌لبژارتنێن نێزیك بووینه‌ و دبیت پشتى داویا ڤێ مه‌هێ بانگه‌شه‌ ده‌ست پێ بكه‌ت.
تشتێ سه‌یر و یێ من دڤێت بێژم د هه‌موو هه‌لبژارتنێن دى یێن كوردستانێ و ئیراقێ دا بازارێ كرین و فرۆتنا بیروباوه‌ران گه‌رم بوویه‌ و گه‌له‌ك كه‌سان ڤیایه‌ ب رێیا ئالیه‌كێ سیاسى خوه‌ بگه‌هینیته‌ مه‌ره‌مێن خوه‌ یێن كه‌سۆكى و پێلێدانا بیروباوه‌ران نه‌خه‌مه‌كا مه‌زنه‌، ب هه‌ر حال تشتێ چووى چوو، لێ ڤێ چارێ ژى وه‌كو دبینم هنده‌ك كه‌سان هه‌مان بزاڤ كرینه‌ پشتى چه‌ندین سالان د گه‌ل حزبه‌كا كوردستانى ژ نوو خوه‌ ل سه‌ر لیسته‌یه‌كا دى یا ب هه‌موو ئاوایان دژى وى حزبێ كار دكه‌ت یا ئه‌و به‌رى نها د گه‌ل دا خوه‌ به‌ربژار كریه‌ و هه‌ر ژ نوكه‌ ده‌ست ب هه‌وا خوه‌ یا هه‌لبژارتنان كریه‌.
ئێك ژ وان به‌ربژاران یێ چه‌ندین ساله‌ شعر و هه‌لبه‌ست ب به‌ژن و بالا پارتى د گۆتن و پارتى ل ئه‌و ل هه‌موو هه‌لكه‌فتنان پێشخستیه‌ و هه‌تا پۆسته‌كێ ئیدارى ژى دایێ و پتریا پێدڤیێن وى یێن ژیانێ دابین كرینه‌ و ب جه‌هێ پارتى ربیته‌ بوویه‌، لێ ژ به‌ر چ ئه‌گه‌ر نزانم؟!، نها خوه‌ ل سه‌ر لیسته‌یه‌كێ به‌ربژار كریه‌ و ئه‌و لیسته‌ ب هه‌موو شیانێن خوه‌ كار بۆ لاوازكرنا پارتى دكه‌ت، نزانم ژى ژ به‌ر چ ئه‌گه‌ر وه‌سا زوو و ژ نشكه‌كێ ڤه‌ هه‌موو بیروباوه‌رێن وى هاتنه‌ گوهارتن و بوونه‌ بیروباوه‌ره‌كێن دژى وان هه‌موو هزر و باوه‌ریێن چه‌ندین ساله‌ خه‌بات بۆ دكر.
كاكلا بابه‌تێ من ئه‌و نینه‌، لێ یا من دڤێت بێژم ئه‌ڤه‌یه‌: ده‌سپێكرنا بانگه‌شێ ب وى شێوێ وى ده‌ست پێكرى و به‌لاڤكرنا پارچه‌ ڤیدیۆیه‌كێ ل سه‌ر تۆرێن جڤاكى و ڤه‌گێرانا بیرهاتنێن زارۆكینیێ نزانم چ په‌یوه‌ندى ب هه‌لبژارتنان و به‌ربژاربوونا وى بۆ په‌رله‌مانى هه‌یه‌؟ براده‌رێ مه‌ ل ده‌سپێكا ڤیدیۆیا خوه‌ به‌حس ل هنده‌ك بیرهاتنێن زارۆكینیێ دكه‌ت و وه‌سا دیار دكه‌ت ده‌مێ ئه‌و ل قوتابخانێ جلك نه‌بوون و ب تنێ پێلاڤه‌كا قێرى و قه‌میسه‌ك و شه‌لواله‌ك هه‌بوون و مامۆستایا وى چاكیته‌كێ هه‌ڤژینێ خوه‌ بۆ ئینابوو و چه‌ند سالێن خواندنێ پێ ده‌رباز كرن، یان دایكا وى ل مال بۆ ده‌مێ سێ هه‌یڤان ب تنێ ساڤار بۆ چێدكر و برنج نه‌بوو بخۆن، د گه‌ل ڤه‌گێرانا وان هه‌ردو سه‌رهاتیان ژى كزگریۆكه‌ك ئێخستیه‌ حه‌فكا خوه‌ بۆ وێ یه‌كێ پیچه‌ك هه‌ستێ بینه‌رێن خوه‌ بلڤینیت.
هندى من هزرێن خوه‌ كرن نه‌بوونا جلكان د زارۆكینیێ دا و خوارنا ساڤارێ و چاكیتێ هه‌ڤژینێ مامۆستایێ چ په‌یوه‌ندى ب هه‌لبژارتنێن په‌رله‌مانێ كوردستانێ ڤه‌ هه‌یه‌ من نه‌زانى، خوارنا ساڤارێ و نه‌بوونا جلكان و بۆیاغكرنا پێلاڤان خه‌بات و پێشمه‌رگاتی یه‌، یان ژى خزمه‌تا گه‌ل وه‌لاتى یه‌ یان نزانم چیه‌، تشتێ ئه‌ز تێگه‌هشتیم كو براده‌رى دڤێت ب وان گۆتنان هه‌ستا چه‌ند كه‌سێن ساده‌ ل ناڤا ڤى جڤاكى بلڤینیت و ده‌نگان بۆ خوه‌ كۆم بكه‌ت، لێ یا ئه‌ز دزانم جڤاكێ مه‌ ئه‌و قۆناغێن نه‌زانینێ ده‌رباز كرینه‌ و ئێدى ئه‌و فێلبازى كارتێكرنێ لێ ناكه‌ن، كه‌سێن خودان شیان و تێگه‌هشتى و خودان سه‌ربۆر ب تنێ دشێن هه‌ستا خه‌لكى بلڤینن.
د ئالیه‌كێ دى یا ڤیدیۆیا خوه‌ دا په‌سنا وان سه‌ركردان دكه‌ت یێن بووینه‌ ئه‌گه‌رێ تێكدانا ره‌وشا كوردستانێ و پرت و بژاله‌كرنا ناڤمالا كوردى، ئه‌و كه‌سێن وى په‌سنا وان كرى و ب تایبه‌ت سه‌رۆكێ لیستا وى، ئه‌و كه‌س بوون نێزیكى 27 سالانه‌ حوكمرانیێ ل ڤێ هه‌رێمێ دكه‌ن و د گۆپیتكا سه‌ركردایه‌تیێ دا بوون و هه‌موو بریار د ده‌ستێ وان دابوون، نزانم بۆچى د وان 26 سالان چو بریارێن چاكسازیێ و پێشڤه‌چوونێ نه‌دان، د وى ده‌مى دا ئه‌و كه‌س دشیان گه‌له‌ك گوهۆرینان بكه‌ن و نه‌كرن، نها پشتى ژ حزبێن خوه‌ ڤه‌ده‌ر بووین و هاتینه‌ په‌راوێزخستن ژ نوو به‌حسا چاكسازیێ دكه‌ن و دژاتیا خوه‌ بۆ گه‌نده‌لیێ ئاشكرا دكه‌ن، تشتێ سه‌یر ژى ئه‌وه‌ وى كه‌سى ب هه‌مان رۆحیه‌ت نه‌ڤیا ب خرابى به‌حسا سه‌ركردێن شۆره‌شێن كوردى بكه‌ت و هه‌ر ب قاره‌مان داینه‌ نیاسین.
ب دیتنا من حزبایه‌تى ژى وه‌كو ئایینى یه‌، بیروباوه‌رێن مرۆڤى ب ناڤه‌رۆكا كیش حزبێ هه‌بیت دێ ل دووڤ به‌رنامێ وێ خه‌باتا خوه‌ كه‌ت، نابیت تو د گه‌ل حزبه‌كێ بى و په‌سنا سه‌ركردێ حزبه‌كا دى بكه‌ى، هه‌روه‌كو ئایینى، ما چاوا چێدبیت تو ل دێرێ نڤێژا بۆ عیساى بكه‌ى و سه‌له‌واتان بده‌یه‌ سه‌ر روحا محه‌مه‌د پێغه‌مبه‌رى؟

16

به‌رهه‌ڤكرن: به‌یارێ زاویته‌یى
ئه‌ڤرۆ 28 سال ب سه‌ر داگیركرنا وه‌لاتێ كوێتى ژ ئالیێ سوپایێ رژێما سه‌ددامى ڤه‌ بۆرین، وێ یه‌كێ ژى ده‌رگه‌هێ دۆزه‌خێ و خرابكرن و وێرانكرنا عیراقێ ل سه‌ر ده‌ستێ رژێما به‌عس ڤه‌كر.
پشتى دو سالان ژ داوى هاتنا شه‌رێ هه‌شت سالیێ عیراقێ و ئیرانێ و سه‌دام حسێن وه‌كو سه‌ركه‌فتى ژ وى شه‌رى ده‌ركه‌فت و عه‌ره‌بان ب قاره‌مان و شیرێ خوه‌ دایه‌ نیاسین، سه‌دام وه‌كو عنته‌ره‌كى ل ده‌ڤه‌رى سه‌ره‌ده‌رى د گه‌ل هه‌موو باده‌كان دكر، ب تایبه‌ت پشتى شیایى شۆره‌شا كوردى د گه‌ل داوى هاتنا شه‌رێ ئیرانێ ژناڤببه‌ت، وه‌كو ئه‌ڤرۆ رۆژا دووێ مه‌ها ته‌باخا سالا 1990 سوپایێ عیراقێ ب پشته‌ڤانییا پاسه‌وانێن كۆمارى (الحرس الجمهورى) هێرشى وه‌لاتێ كوێتێ كر و ب دو رۆژان ئه‌و وه‌لات داگیركر و ب ئێكجارى وێران و تالان كر، رۆژا نه‌هێ هه‌مان مه‌هێ ئه‌و وه‌لات وه‌كو پارێزگه‌ها نۆزدێ یا عیراقێ راگه‌هاند.
داگیركرنا وه‌لاتێ كوێتێ حه‌فت مه‌هان ڤه‌كێشا و ئه‌و یه‌ك بوو ئه‌گه‌ر ویلایه‌تێن ئێكگرتى یێن ئه‌مریكا هه‌ڤپه‌یمانییه‌كێ ژ 33 وه‌لاتان پێكبینیت كو وه‌لاتێن عه‌ره‌بى و ئیسلامى ژى د ناڤ دا هه‌بوون و ل سه‌رێ وان ئه‌ره‌بستانا سعوودیێ و مسرێ.
رۆژا 2/8/1990 هێزێن عیراقێ هێرش كره‌ سه‌ر كوێتێ
رۆژا 4/8/1990 كوێت ب ته‌مامى داگیر كر
رۆژا 4/8/1990 حكومه‌ته‌كا شه‌كلى ب سه‌رۆكاتییا عه‌قید عه‌لا حسێن پێكئینا
رۆژا 6/8/1990 جڤاتا ئاساییشا ناڤده‌وله‌تى سزایێن ئابۆرى ل سه‌ر عیراقێ سه‌پاندن
رۆژا 6/8/1990 جڤاتا ئاساییشێ بریارا 660 بۆ ڤه‌كێشانا عیراقێ ده‌ركر
ئه‌مریكا 33 وه‌لات د هه‌ڤپه‌یمانییه‌كێ دا كۆمكرن
رۆژا 9/8/1990 كوێت ته‌ڤلى عیراقێ كر
هه‌موو بالیۆزخانێن وه‌لاتان ل كوێتێ هه‌لوه‌شاندن
كوێت وه‌كو پارێزگه‌ها 19 هاته‌ راگه‌هاندن
ناڤێن پایته‌ختى و هه‌موو جاده‌ و سازییان هاته‌ گوهارتن
میرێ كوێتێ جابر ئه‌حمه‌د ئه‌لسه‌باح حكومه‌ته‌كا ده‌مكى ل سعوودیێ پێكئینا
داگیركرنا كوێتێ 7 مه‌هان ڤه‌كێشا
رۆژا 17/1/1991 ئه‌مریكا و هه‌ڤپه‌یمانان ئۆپه‌راسیۆنا رزگاركرنێ ده‌ستپێكر
رۆژا 26/2/1991 كوێت هاته‌ رزگار كرن
پشتى رزگاركرنا كوێتێ ژ ئالییێ ئه‌مریكا و هه‌ڤپه‌یمانێن وێ ڤه‌، رژێما سه‌دامى و هێزێن وێ گه‌له‌ك لاواز بوون و ئه‌و یه‌ك بۆ ده‌لیڤه‌یه‌كا زێرین همبه‌رى گه‌لێ كوردستانێ و گه‌لێ شیعه‌ ل باشۆرێ عیراقێ و سه‌رهلدانه‌كا جه‌ماوه‌رى یا به‌رفره‌هـ ل كوردستانێ و باشۆرێ عیراقێ ده‌ست پێ كر.
گه‌لێ كوردستانێ ل رۆژا پێنجى مه‌ها ئادارا سالا 1991 ل باژاركێ رانیه‌ سه‌ر ب پارێزگه‌ها سلێمانیێ ڤه‌ سه‌رهلدان ده‌ستپێكر و تا رۆژا بیست و ئێكێ وێ مه‌هێ شیاین هه‌ر چار پارێزگه‌هێن كوردستانێ، سلێمانى، هه‌ولێر، دهۆك و كه‌ركووكێ ژ ده‌ستێن به‌عسییان رزگار بكه‌ن، گه‌لێ باشۆرێ عیراقێ ژى پتریا باژارێن خوه‌ ژ ده‌ستهه‌لاتا به‌عسیان پاقژكرن.
داگیركرنا كوێتێ ڤه‌رێژا چ بوو؟
پشتى حزبا به‌عس كۆگه‌تا ل سالا 1958 ل سه‌ر حكومه‌تا عه‌بدولره‌حمان عارفى كرى، د وى ده‌مى دا شۆره‌شا ئیلۆنا مه‌زن ب سه‌ركێشیا بارزانیێ نه‌مر ب هێز كه‌فتبوو و گه‌هشتبوو قۆناغێن پێشكه‌فتى، د گه‌ل وێ یه‌كێ ژى حكومه‌تا به‌غدا ژبه‌ر سێ كۆده‌تایێن سه‌ربازى یێن ئێك ل دووڤ ئێكێ د ده‌مێ 10 سالان دا هاتینه‌ كرن گه‌له‌ك لاواز بوو و شیان نه‌بوون به‌رسینگێ شۆره‌شا ئیلۆنێ بگرن، له‌ورا رژێما به‌عسیان كو وى ده‌مى سه‌ددام حسێن جێگرێ سه‌رۆككۆمارى بوو، نه‌چار بوو ده‌ست ب دانوستاندنان د گه‌ل سه‌ركردایه‌تییا شۆره‌شا ئیلۆنێ و پارتى دیمكۆراتى كوردستان بكه‌ت، كو وى پارتییا ئێكانه‌ بوو د بزاڤا رزگاریخوازا كوردى دا، ئه‌نجامێ وان دانوستاندنان ژى به‌یانناما 11 ئادارێ هات راگه‌هاندن و تیچدا مافێ ئۆتۆنۆمیێ بۆ كوردان هاته‌ دابین كرن.
پشتى حكومه‌تا به‌عسیان خوه‌ ل سه‌ر پێن خوه‌ گرتى و هێزێن خوه‌ ئاڤاكرین، رۆژا 6/5/1975 رێككه‌فتنه‌ك د گه‌ل شاهێ ئیرانێ محه‌مه‌د رزا به‌هله‌وى و ب چاڤدێریا هاوارى بۆمێردیان، سه‌رۆكێ جه‌زائیرێ ئیمزا كر و تێدا ده‌ست ژ هنده‌ك ده‌ڤه‌رێن عیراقى بۆ ئیرانێ به‌ردا، به‌رانبه‌ر وێ ژى شاهێ ئیرانێ ده‌ست ژ پشته‌ڤانیكرنا شۆره‌شا شۆره‌شا كوردستانى به‌ردا.
لێ ئه‌و رێككه‌فتن ل وێرێ ب داوى نه‌هات، به‌لكو پشتى سه‌دامى كۆده‌تا ل سه‌ر ئه‌حمه‌د حه‌سه‌ن به‌كرى كرى و ل ئیرانێ ژى خومه‌ینى كۆده‌تا ل سه‌ر رژێما شاهى كرى، سه‌دام حسێنى رێككه‌فتنا جه‌زائیرێ ل سه‌ر شاشا تێله‌ڤزیۆنێ دراند و راگه‌هاند بوو؛ ئه‌و رێككه‌فتن د گه‌ل داوى هاتنا رژێما شاهى ب داوى هاتیه‌ و پێگیریێ پێناكه‌ن، ئه‌و یه‌ك ژى بوو ئه‌گه‌ر ل رۆژا 22/9/1980 شه‌رێ عیراقێ و ئیرانێ ده‌ست پێ بكه‌ت و 8 سالان ڤه‌كێشا، رۆژا 8/8/1988 ئه‌و شه‌ر ب داوى هات.
د وان 8 سالان دا ئابۆرێ عیراقێ تووشى شكه‌ستنێ بوو و عیراق كه‌فته‌ بن قه‌رێن ناڤده‌وله‌تى، ژ وێ یه‌كێ ژى دا بشێت قه‌رێن خوه‌ ئه‌دا بكه‌ت بزاڤ دكرن به‌رهه‌مێ په‌ترۆلێ د بازاران دا كێم بیت دا بهایێ وێ بلند بیت، كو ل وى ده‌مێ به‌رمیل گه‌شهتبوو 12 دۆلاران، لێ كوێتێ و وه‌لاتێن كه‌نداڤى به‌رهه‌مێ خوه‌ زێده‌ر كر و رێ نه‌دا بهایێ په‌ترۆلێ بلند بیت، له‌ورا ئه‌و یه‌ك بوو ئه‌گه‌رێ چێبوونا دوبه‌ره‌كیان د ناڤبه‌را عیراقێ و كوێتێ دا و هه‌تا ل رۆژا 2/8/1990 سه‌دامى كوێت داگیر كرى دا بشێت كۆنترۆلێ ل سه‌ر بازارێ جیهانێ بكه‌ت.
ئانكو ب كورتى دشێین بێژین ئه‌گه‌رێ سه‌ره‌كیێ داگیركرنا كوێتێ و ئه‌نجامێن وان ده‌رده‌سه‌ریێن ب سه‌رێ عیراقێ هاتین هه‌تا نها ژى پشتگوه هاڤێتنا مافێن كوردان بوو، د ئه‌نجامێن وان هه‌موو روودانان ژى دا، نها گه‌لێ كوردستانێ ژ هه‌موو پارچه‌ و پێكهاته‌یێن دیێن عیراقێ سه‌ركه‌فتیترن و ئارامترین پارچه‌یه‌ ل عیراقا نها.
د قۆناغا د ناڤبه‌را سالێن هزار و نه‌هسه‌د و نۆت و ئێكێ و تا سالا دوهزار و سێیێ، هه‌ڤركى د ناڤبه‌را رژێما سه‌دامى و ئه‌مریكا و ئسرائیلێ دا ب هێز كه‌فت و چه‌ندین جاران سه‌دامى گه‌فێن هێرشێن چه‌كێ كێمیایى ل ئسرائیلێ كرن، وێ یه‌كێ ژى ترسه‌ك خسته‌ دلێ ئه‌مریكا و ئسرائیلێ، ژبه‌ركو پێشتر رژێما سه‌دامى چه‌كێ كێمیایى ل هه‌له‌بجه‌ و گه‌له‌ك ده‌ڤه‌رێن كوردستانێ دژى كوردان و د شه‌رێ هه‌شت سالیێ د گه‌ل ئیرانێ ژى دا بكارئینابوو.
ئه‌و یه‌ك ژى بوو ئه‌مریكا و بریتانیا هزر د ژناڤبرنا رژێما سه‌دامى دا بكه‌ن و ب به‌هانه‌یا هه‌بوونا چه‌كێ كێمیاى و ترسا بكارئینانا وى چه‌كى، سالا دوهزار و دووێ ئه‌مریكا و بریتانیا بریارا ئازادكرنا عیراقێ ژ رژێما سه‌دامى دا، ل رۆژا نۆزده‌ى مه‌ها ئادارا سالا دوهزار و سێیێ هێزێن ئه‌مریكا و بریتانیا هێرش كره‌ سه‌ر عیراقێ و ئۆپه‌راسیۆنا ب تنێ بیست رۆژا ڤه‌كێشا و ل رۆژا نه‌هێ نیسانێ عیراق ب ته‌مامى ژ رژێما سه‌دام حسێنى رزگار كر.
ده‌رده‌سه‌ریێن وه‌لاتییێن عیراقێ ل وێرێ ب داوى نه‌هاتن، به‌لكو ژ نوو ده‌رگه‌هێن دۆزه‌خێ ڤه‌بوون و ب حكومێ وێ دیمۆكراسییه‌تا ئه‌مریكا ب لوولیا تڤه‌نگێ و ل سه‌ر پشتا تانك و زریپۆشان ئینانه‌ عیراقێ، شیعه‌یێن عیراقێ ب حكومێ پرانیێ ده‌ستهه‌لات گرته‌ ده‌ست، د پازده‌ سالێن بۆرى دا حزبا ده‌عوه‌ ده‌ستهه‌لاتا عیراقێ برێڤه‌به‌رییه‌ و بزاڤ كرن هه‌موو پێكهاته‌یێن دى پشتگوهـ بهاڤێژن، لێ سیاسه‌تا وان یا شاش ب سه‌دان ملیار دۆلارێن عیراقێ ب هه‌ده‌ر برن و نه‌شیان كێمترین خزمه‌ت پێشكێشى وه‌لاتێ خوه‌ بكه‌ن، له‌ورا پشتى پازده‌ سالێن حوكمرانییا شیعه‌یان گه‌لێ باشۆر و ناڤه‌راستا عیراقێ به‌رى مه‌هه‌كێ ژبه‌ر نه‌بوونا خزمه‌تێن سه‌ره‌كى و پێدڤییێن رۆژانه‌ و ب تایبه‌ت نه‌بوونا ئاڤێ و كاره‌بێ، ده‌ست ب خوه‌نشاندانان كر و وه‌لاتێ كوێتێ یێ تا نها ب ملیاران قه‌ر ل سه‌ر عیراقێ هه‌ین به‌رى هه‌موو وه‌لاتێن جیهانێ د هانا حكومه‌تا عیراقێ چوو وده‌ستپێشخه‌رى بۆ دابینكرنا پێدڤیێن گه‌لێ باشۆرێ عیراقێ كر، میرێ كوێتێ ژى بریار دا سۆته‌مه‌نییان بۆ وه‌ستگه‌هێن به‌رهه‌مئینانا كاره‌بێ ل عیراقێ دابین بكه‌ت.
ده‌ستكه‌فتێن كوردستانێ پشتى داگیركرنا كوێتێ
رۆژا 5/3/1991 سه‌رهلدانا جه‌ماوه‌رى ده‌ستپێكر
تا رۆژا 21/3/1991 پتریا ئاخا كوردستانێ هاته‌ رزگاركرن
رۆژا 28/3/1991 كۆچا ملیۆنى ده‌ستپێكر
داویا مه‌ها شواتێ هه‌ڤپه‌یمانان ده‌ڤه‌رێن دژه‌فڕینێ ل كوردستانێ راگه‌هاند
رۆژا 26/10/1991 رژێمێ سازیێن خوه‌ ژ كوردستانێ ڤه‌كێشان
رۆژا 19/5/1992 هه‌لبژارتنێن ئێكێ د دیرۆكا كوردان دا هاتنه‌ كرن
خزیرانا سالا 1992 حكومه‌تا كوردستانێ هاته‌ دامه‌زراندن
سالا 2005 كوردستان وه‌كو هه‌رێمه‌ك د ده‌ستوورێ عیراقێ دا هاته‌ بنه‌جهكرن
سالا 2005 بۆ جارا ئێكێ د دیرۆكا عیراقێ دا كورده‌ك بۆ سه‌رۆككۆمار
سالا 2005 جه‌لال تاله‌بانى بوو سه‌رۆككۆمار
ژ سالا 2005 تا 2014 هه‌رێما كوردستانێ پێشكه‌فتنه‌كا مه‌زن د هه‌موو واران دا كر

51

ئه‌ڤرۆ: به‌یارێ زاویته‌یى
عیراق ئه‌و ئه‌ردێ د هه‌موو دیرۆكا خوه‌دا خوین لێ هاتیه‌رێشتن و حه‌تا نها به‌رده‌وامه‌ و نه‌راوه‌ستیایه‌، هه‌لبه‌ستڤانێ كورد موئه‌یه‌د ته‌یب ژى د هه‌لبه‌سته‌كا خوه‌دا دبێژیت: (شه‌ڤا وێ گورگه‌ و رۆژا وێ كێر و سه‌ربڕین، هندى دیرۆكێ ل بیره‌ سێ رووبارێن لێ هه‌ركین، دیجله‌ و فورات و خوین، دیجله‌ پیر بوو و ئێدى خوه‌ ل سه‌ر پێن خوه‌ ناگریت، فورات وه‌خته‌ بۆ فره‌كا ئاڤێ بمریت، لێ خوین له‌هیه‌كا بوهاریه‌ و تشته‌ك خوه‌ ل به‌ر ناگریت). ئانكو هه‌موو دیرۆكا وێ شه‌ر و كوشتن و خوینرشتن بوویه‌.
گه‌له‌ك د دیرۆكێ دا ناچینه‌ خار، لێ ب تنێ وان ده‌رده‌سه‌ریان دێ بێژین یێن د 100 بۆرى دا چێبوون و ب تایبه‌ت پشتى حزبا به‌عس ده‌ستهه‌لات گرتیه‌ ده‌ست و بتایبه‌تتر پشتى سه‌دام حسێن بوویه‌ سه‌رۆككۆمار.
سالا 1923 ئه‌و ده‌وله‌تا دبێژنێ عیراق ل سه‌ر ده‌ستێ ئینگلیزان هاته‌ دامه‌زراندن و كه‌سه‌ك ژ ده‌رڤه‌ى سنۆران ئینا و كره‌ شاهێ وێ كو به‌رى نها وى عیراق نه‌دیت بوو، ئه‌و ژى شاه فه‌یسه‌لێ ئێكێ بوو، هه‌ر ژ رۆژا دامه‌زراندنا وێ ده‌وله‌تى و ب زۆرى نووساندنا ڤێ پارچا كوردستانێ ب وێ ده‌وله‌تێ ڤه‌ و تا نها ئێك سال ژى ئه‌و وه‌لات ته‌نا و رحه‌ت نه‌بوویه‌، هه‌ر ژ سالێن ده‌ستپێكێ ده‌ستهه‌لاتێ گه‌لێ كورد و مافێن وى پشتگوه هاڤێتن، له‌ورا كورد نه‌چار بوون ل ده‌سپێكا سالێن سیهان ده‌ست ب شۆره‌شا چه‌كدارى بكه‌ن بۆ بده‌ستڤه‌ئینانا مافێن خوه‌، تا نها ژى ئه‌و شۆره‌ش به‌رده‌وامه‌ و نه‌راوه‌ستیایه‌ لێ شێوازێ شۆره‌شێ هاتیه‌ گوهارتن.
به‌ختێ ره‌شێ عیراقیان و ب تایبه‌ت یێ كوردان ل سالا 1958 ده‌سپێكر پشتى شاه فه‌یسه‌لێ دووێ ل سه‌ر ده‌ستێ عه‌بدولكه‌ریم قاسمى هاتیه‌ كوشتن، ئه‌و قۆناغا ئێكێ یا خرابكرنا عیراقێ بوو و ل وێرێ جۆكا خوینێ ده‌سپێكر.
كۆده‌تایا دووێ ل سه‌ر ده‌ستێ عه‌بدولسه‌لام عارفى ده‌سپێكر و عه‌بدولكه‌ریم قاسم هاته‌ كوشتن، پاشى فرۆكا عه‌بدولسه‌لام عارفى كه‌فت و ئه‌و ژى تێدا مر و برایێ وى عه‌بدولره‌حمان عارف بوو سه‌رۆكێ عیراقێ.
ل سالا 1968 قۆناغا سه‌ره‌كى یا خراببوونا عیراقێ ده‌سپێكر پشتى حزبا به‌عس ب سه‌ركێشیا ئه‌حمه‌د حه‌سه‌ن به‌كرى كۆده‌تا ل سه‌ر عه‌بدولرحه‌مان عارفى كرى، كو ب كۆده‌تایا سپى دهێته‌ نیاسین و چو كه‌س تێدا نه‌هاته‌ كوشتن، لێ پشتى به‌عسیان ده‌ستهه‌لات گرتیه‌ ده‌ست، ماكینا كوشتنێ ل سه‌ر ده‌ستێ سه‌دام حسێنى كه‌فته‌ كارى و جۆكا خوینێ نه‌راوه‌ستیا.
پشتى 11 سالێن ده‌ستهه‌لاتا ئه‌حمه‌د حه‌سه‌ن به‌كرى كو سه‌دام حسێن جێگرێ وى بوو، قۆناغا وێرانكرن و كوشتن و جه‌نگ و تالانكرن و ئه‌نفال و سێداره‌دانان ل عیراقێ ده‌سپێكر.
مه‌ها تیرمه‌ها سالا 1979 سه‌دام حسێنى ئه‌حمه‌د حه‌سن به‌كر نه‌چار كر ده‌ست ژ كاركێشانا خوه‌ ل سه‌ر تێله‌ڤزیۆنا فه‌رمى یا عیراقێ راگه‌هینیت و خوه‌ وه‌كو سه‌رۆككۆمارێ عیراقێ راگه‌هاند، ل ڤێرێ ده‌رده‌سه‌ر و نه‌هامه‌تێن عیراقى و كوردان ده‌سپێكرن.
ده‌ستكه‌فتێن حزبا به‌عس
عیراق ل سه‌ر ده‌مێ ده‌ستهه‌لاتا به‌عسییان ژ سالا 1968 حه‌تا 2003 و ده‌ستكه‌فتێن وان:
حزبا به‌عس یا عه‌ره‌بی یا ئیشتیراكی ل 7ی نیسانا سالا 1947 ل سووریا ل سه‌ر ده‌ستێ میشێل عه‌فله‌قی هاتیه‌ دامه‌زراندن. حزبا به‌عس نه‌ته‌وپه‌رستی، سۆسیالیستی بوو و لقێن خوه‌ ل عیراق، سووریا، ئوردن، لوبنان و كوێتێ هه‌بوون
ئه‌حمه‌د حه‌سه‌ن به‌كر ل سالا 1963ێ بوو سكرتێرێ حزبا به‌عس یا عیراقێ
به‌عسییێن عیراقێ ل 8ی شواتا سالا 1963ێ ب سه‌ركێشییا ئه‌حمه‌د حه‌سه‌ن به‌كری، یه‌كه‌مین بزاڤا كۆده‌تایێ ل سه‌ر عه‌بدولكه‌ریم قاسمی كر و كۆده‌تایا وان سه‌رنه‌گرت
به‌عسیێن عیراقێ ل 17 تیرمه‌ها سالا 1963ێ كۆده‌تا ل سه‌ر عه‌بدولره‌حمان عارفی كر و ده‌ستهه‌لاتا به‌عسیان ل عیراقێ ده‌سپێكر
سالا 1970 مافێ ئۆتۆنۆمى بۆ كوردان راگه‌هاند كو ب رێككه‌فتنا 11 ئادار داهته‌ نیاسین و ئێك ژ به‌رهه‌مێن شۆره‌شا ئیلۆنێ بوو ب سه‌ركێشیا بارزانیێ نه‌مر.
ل سالا 1975 رێككه‌فتنا 11 ئادارێ یا د گه‌ل كوردان دا ب رێككه‌فتنا جه‌زائیرێ د گه‌ل ئیرانێ دا، هه‌لوه‌شاند و جه‌نگ ل هه‌مبه‌ر كوردان راگه‌هاند
ل سالا 1979 سه‌ددام حسێنی كۆده‌تایا سپی ل سه‌ر ئه‌حمه‌د حه‌سه‌ن به‌كری كر.
ل سالا 1979 سه‌دام حسێنی رێككه‌فتنا جه‌زائیرێ د گه‌ل ئیرانێ دا هه‌لوه‌شاند و جه‌نگ د گه‌ل ئیرانێ دا راگه‌هاند
جه‌نگا عیراقێ د گه‌ل ئیرانێ دا هه‌شت سالان ڤه‌كێشا
د هه‌شت سالێن جه‌نگا عیراق ـ ئیرانێ دا ژێرخانه‌یا عیراقێ ژ هه‌موو ئالیان ڤه‌ هه‌رفت. ل 31 تیرمه‌ها سالا 1983 د یه‌كه‌مین هه‌وا ئه‌نفالان دا ل دژی كوردان 8000 بارزانی هاتن هنداكرن
هه‌وا ئه‌نفالان تا سالا 1988 به‌رده‌وام بوو و 182 هه‌زار كورد تێدا هاتن شه‌هیدكرن و ونداكرن
ل دویی ته‌باخا سالا 1990 كوێت داگیر كر.
ل سالا 1991ێ هێزێن هه‌ڤپه‌یمانان ب سه‌ركێشیا ئه‌مریكا عیراق ژ كوێتێ ده‌رخست. ل سالا 1991ێ سه‌رهلدانا كورد و شیعه‌یان ل هه‌رێما كوردستانێ و باشۆرێ عیراقێ ده‌سپێكر
رژێما سه‌دامى ل هه‌مان سالا سه‌رهلدانێن كورد و شیعه‌یان سه‌ركۆت كرن و كورد ئازاره‌ى ئیرانێ و توركیا بوون.
ل سالا 1992 كوردان ئێكه‌م هه‌لبژارتن د دیرۆكا خوه‌دا كرن و حوكمه‌ت و په‌رله‌مان پێكئینان
ل سالا 2003 ئه‌مریكا و بریتانیا داوی ب ده‌ستهه‌لاتا وێ حزبێ ل عیراقی ئینا
پشتى داوى هاتنا ده‌ستهه‌لاتا به‌عسیان ل عیراقێ ده‌رده‌سه‌رى و خوین رێشتن ب داوى نه‌هات، به‌لكو ب حوكمێ دیمۆكراسیه‌تا ئه‌مریكا ل سه‌ر پشتا تانك و تۆپان ئینایه‌ عیراقێ شیعه‌ بووینه‌ ده‌ستهه‌لاتدار، هه‌موو تشتێن عیراقێ وێران كرن و كورد و سوننه‌ پشنگوه هاڤێتن و خوسات ئه‌و بتنێ ل سه‌ر ده‌ستهه‌لاتێ بن، لێ شێوێ حوكمرانیا وان هه‌ر تشت ل عیراقێ وێران كر و ب سه‌دان هزاران كه‌س هاتنه‌ كوشتن و بریندار بوون و ب ملیۆنان عیراقى ئاواره‌ و په‌نابه‌ر بوون:
ده‌ستكه‌فتێن حوكمرانیا شیعان ل عیراقێ ژ سالا 2003 تا 2018:
سالا 2005 ب حوكمێ ده‌ستوورێ عیراقى شیعه‌ بوونه‌ ده‌ستهه‌لاتدار
پشتى 9 سالێن حوكمرانیێ و مه‌زاختنا ب سه‌دان ملیار دۆلاران نه‌شیان ئێك خزمه‌ت ژى بۆ گه‌لێ عیراقێ بكه‌ن.
ژ سالا 2003 و تا نها حكومه‌تێن ئێك ل دووڤ ئێكێن شیعه‌یان ده‌ست ژ دژاتیا كوردان به‌رنه‌دا
سالا 2014 رێكخستنا تیرۆرستیا داعشێ باژارێ مووسلێ و سێكا عیراقێ داگیر كر
ژ سالا 2014 تا 2016 داعشێ ب سه‌دان كۆمكوژى دژى وه‌لاتیێن عیراقێ كر و ل سه‌ر هه‌موویان كۆمكوژیا سپایكه‌ر
سالا 2016 هێزێن پێشمه‌رگه‌ى و ب هه‌ماهه‌نگیا هه‌ڤپه‌یمانییا ناڤده‌وله‌تى ده‌ست ب رزگاركرنا ده‌ڤه‌رێن كوردستانى ژ ده‌ستێن داعشێ كر.
ل هه‌مان سال هێزێن عیراقى و حه‌شدا شه‌عبى ب پشته‌ڤانییا رژێما ئیرانێ ده‌ست ب رزگاركرنا ده‌ڤه‌رێن عیراقێ كر.

1260

به‌یارێ زاویته‌یى
چار سال ده‌رباز بوون و من چو جاران هه‌ست ب هه‌بوونا ته‌ نه‌كریه‌، ب تنێ ل وى ده‌مى نه‌بیت هه‌كو تو ژ جادا سینه‌ما نه‌ورۆز ده‌رباز دبى و سه‌رپێچیا رێنمایێن هاتنوچوونێ دكه‌ى و جادا مه‌زن دبڕى و دچیه‌ جادا لۆمانا.
چار سال ده‌ربازبوون و من چو جاران هه‌ست ب هه‌بوونا ته‌ نه‌كریه‌، ب تنێ ل وى ده‌مى نه‌بیت هه‌كو پۆلیسێ هاتنوچوونێ ب فه‌خر و شانازى ڤه‌ سه‌رێن رێیا ل خه‌لكێ ڤى باژارى دگریت دا مه‌وكبێ جه‌نابێ ته‌ ده‌رباز بیت.
چار سال ده‌ربازبوون و من چو جاران هه‌ست ب هه‌بوونا ته‌ نه‌كریه‌، ب تنێ ل وى ده‌مى نه‌بیت هه‌كو تو د گه‌ل شانده‌كێ نه‌ته‌وه‌یێن ئێكگرتى یان رێكخستنێن ناڤده‌وله‌تى كۆم دبى دا ئاریشێن ئاواره‌یان چاره‌ بكه‌ى، د گه‌ل وێ ژى دانوستاندنان بكه‌ى كا ڤى باژارى چ مایه‌ پێشكێشى ئاواره‌یان بكه‌ت دا كه‌یفا شاندێن ئه‌ورۆپى ب هه‌وه‌ بهێت و مه‌لاقیا ل سه‌ر كیستێ هه‌ژارێن ڤى باژارى بكه‌ن، ل چو جهێن جیهانى نه‌بوویه‌ ره‌وشا ئاواره‌ و په‌نابه‌ران ژ ره‌وشا خه‌لكێ وى وه‌لاتى باشتر و خۆشتر بیت ب تنێ ل دهۆكێ نه‌بیت.
چار سال ده‌رباز بوون و من چو جاران هه‌ست ب هه‌بوونا ته‌ نه‌كریه‌، ب تنێ ل وى ده‌مى نه‌بیت ده‌مێ هه‌موو تشتێن ڤى باژارى ژ ئاڤێ و كاره‌بێ و ده‌لیڤێن كارى بۆ خه‌لكێ ئاواره‌ و بیانى پێشكێش دكه‌ى و گه‌نجێن مه‌ ل سه‌ر ته‌ختكێن چایخانا گویزان ل بن گوهێن خوه‌ دده‌ن.
چار سال ده‌ربازبوون و من هه‌ست ب هه‌بوونا ته‌ نه‌كر، ب تنێ ل مه‌ها ره‌مه‌زانێ نه‌بیت كو چار قازانكێن برنجێ ل وێ مه‌یدانا هه‌موو كۆنكریت یا ب ناڤێ پاركا نه‌ورۆز هاتیه‌ بناڤكرن و ب وى ناڤى مزگینیى داینه‌ خه‌لكى ل ناڤا باژارێ دهۆكێ ل سه‌ر هنده‌ك برسیان دهاته‌ به‌لاڤكرن.
د بانگه‌شه‌یا هه‌لبژارتنان دا من هاى ژ ته‌ هه‌بوو، ده‌مێ ئه‌ز دچوومه‌ مال لافیته‌كا شه‌ش مه‌ترى ل سه‌رێ كۆلانا مه‌بوو و ل سه‌ر نڤیسابوو، پشته‌ڤانێ گه‌نجان و خزمه‌تكارێ هه‌میان، چار سال ده‌رباز بوون نه‌ مه‌ پشته‌ڤانى دیت و نه‌ خزمه‌ت.
دیسا ده‌مێ ئه‌مپێرێ كاره‌بێ بوویه‌ 16.500 دینار ژى من هه‌ست ب هه‌بوونا ته‌كر، لێ من هه‌ست ب چو لڤینێن ته‌ نه‌كر كو گاڤه‌كێ بۆ به‌رژه‌وه‌ندیا فه‌رمانبه‌رێن بێ مووچه‌ و هه‌ژارێن بێ داهات بهاڤێژى، ژمێژه‌یه‌ ژى دبێژن، بێده‌نگى نیشانا رازیبوونێ یه‌.
چار سال ده‌رباز بوون و سه‌ره‌راى نه‌بوونا مووچه‌یێن خه‌لكى، پانزین ل ڤى باژارى هێشتا د سه‌ر 700 و 800 دیناران دایه‌، ل وێ ئیراقا تیرۆرێ سه‌رئێك و بنئێك كرى هێشتا پانزین ب 450 دینارانه‌، دبێژن خه‌لكێ مووسلێ ژى ب كاره‌با مه‌ خنێ بوون، سه‌ره‌راى وێ ئێكێ ژى پانزینه‌كا پیس و ب كێر نه‌هاتى دفرۆشنه‌ شۆفێرێن مه‌ و ژبه‌ر وێ ژى هه‌رۆژ ترۆمبێلا هه‌ژاره‌كى دسۆژیت.
ئه‌ڤى باژارى ب سه‌دان شه‌هید وبریندار د شه‌ڕێ دژى تیرۆرێ دا داین و ب هزاران سێوێ ل پشت خوه‌ هێلاین، هێشتا بازرگان و خودانێن موه‌لیدان بۆ خوه‌ یاریا ب هه‌ژارێن وى دكه‌ن، ما نه‌بوونا بودجه‌ى چ په‌یوه‌ندى پێڤه‌یه‌؟ ل ئه‌ڤى باژارێ هه‌موو سه‌نگێن سیاسى ل هه‌رێمێ و ئیراقێ گوهارتین و كه‌تیه‌ بێدادیا بازرگان و هنده‌ك به‌رپرسان، مانه‌ هه‌ژیه‌ سۆزێن د بانگه‌شه‌یا هه‌لبژارتنان بۆ بهێنه‌ بجهئینان؟ بلا ژ به‌ر نه‌بوونا بودجه‌ى چو پرۆژه‌یێن مه‌زن نه‌بن، لێ هوون دشێن رێ نه‌ده‌ن كه‌س پلیپتكانێ ب چاره‌نڤیسێ هه‌ژارێن ڤى باژارى بكه‌ت.

27

به‌رهه‌ڤكرن: به‌یارێ زاویته‌یى
شۆره‌شا 14ى تیرمه‌هێ به‌رى 60 سالان ل ئیراقێ ژ ئالییێ عه‌بدولكه‌ریم قاسم ڤه‌ هاته‌ كرن و حوكمرانییا شاهانه‌ ل ئیراقێ ب داوى ئینا و كۆمارا ئیراقێ راگه‌هاند، ئه‌و شۆره‌ش ب ناڤێ شۆره‌شا تیرمه‌هێ، یان ژى كۆده‌تایا چارده‌ى تیرمه‌هێ دهاته‌ نیاسین.
سپێده‌هیا رۆژا 14/7/1958 عه‌بدولكه‌ریم قاسم و هه‌ڤالێن خوه‌ شاهنشینا ئیراقێ یا هاشمى ئینا یا شاه فه‌یسه‌لێ ئێكێ ل ژێر چاڤدێریا بریتانیا ل سالا 1921 دامه‌زراندى، تێدا شاه فه‌یسه‌لێ دووێ و تاچپارێز عه‌بدوئیلاه و سه‌رۆكێ وه‌ىزیران نوورى سه‌عید هاتنه‌ كوشتن.
پشتى وێ كۆده‌تایێ كۆمارا ب ناڤێ كۆمارا ئیراقێ هاته‌ راگه‌هاندن و ئیراق بوو ده‌وله‌ته‌كا سوسیالیست یا خودان ئێك حزب و ئه‌و ره‌وش ژ سالا 1958 – 2003 وه‌كو دیفاكتۆ ل ئیراقێ دروست بوو، پشتى وێ كۆده‌تایێ ژى كۆده‌تایه‌كا دى هاته‌ كرن و تێدا داوى ب حوكمرانیا عه‌بدولكه‌ریم قاسم ئینا و رۆژا 8 سواتا سالا 1963 هاته‌ سێداره‌دان.
پشتى راگه‌هاندنا كۆمارا ئیراقێ حوكمێ شاهانه‌ ل ئیراقێ ب داوى هات و كۆماریخوازێن ئه‌ندامێن ته‌ڤگه‌را ئه‌فسه‌رێن نشتیمانى ده‌ست ب سه‌ر هه‌موو ده‌ستهه‌لاتێن ده‌وله‌تێ دا گرت و هه‌موو سازى و بنگه‌هێن سه‌ره‌كى ل به‌غدا و پارێزگه‌هێن دى یێن ئیراقێ ئێخستنه‌ ژیرَ كۆنترۆلا خوه‌ و ژوانا هه‌ردو بنگه‌هێن سه‌ربازى یێن ستراتیژى ل تاخێن ره‌شید و ره‌سافه‌ ل به‌غدا، هه‌روه‌سا وه‌زاره‌تا به‌رگریێ و كۆچكا شاهانه‌ و كۆچكا نوورى سه‌عیدى و دادگه‌هه‌كا تایبه‌ت هاته‌ پێكئینان بۆ دادگه‌هكرنا به‌رپرسێن حكومه‌تا شاهى.
پشتى ڤان روودانان عه‌بدولكه‌ریم قاسم ژ سه‌ركردێ شۆره‌شێ بوو سه‌ركردێ ئێكانه‌یێ ئیراقێ و هه‌موو ده‌ستهه‌لات كه‌فتنه‌ ده‌ستێ وى و بنگه‌هێ دانان بریارێ ئێخسته‌ ژێر كۆنترۆلا خوه‌، وى ده‌مى بوو سه‌رۆكێ وه‌زیران و وه‌زیرێ به‌رگریێ و فه‌رماندارێ گشتیێ هێزێن چه‌كدار.
پشتى سه‌ركه‌فتنا شۆره‌شێ و كۆمارا ئیراقێ هاتیه‌ دامه‌زراندن، رێ ب وه‌زاره‌تا ناڤخوه‌ كو وى ده‌مى عه‌بدولسه‌لام عارف وه‌زیر بوو هاته‌ دان كو هنده‌ك حزب بهێنه‌ دامه‌زراندن وه‌كو حزبا ئیسلامییا ئیراقى و حزبا ده‌عوا ئیسلامى، لێ عه‌بدولكه‌ریم قاسم پشتى هه‌موو ده‌ستهه‌لات كه‌فتینه‌ ده‌ستێ وى ئه‌و حزب هه‌لوه‌شاندن و رێ نه‌دا چو حزبێن نوو ژ بلى حزبا شیوعى یا ئیراقى یا پشكدار د ده‌ستهه‌لاتێ دا كار ل ئیراقێ بكه‌ن.
پشتى كۆنترۆلا هه‌موو ده‌ستهه‌لاتێ كرى، عه‌بدولكه‌ریم قاسم ئه‌ڤ بریاره‌ دان:
چو ده‌ستهه‌لات نه‌دانه‌ جڤاتا سه‌روه‌رى و ب تنێ هێلا وه‌كو سازیه‌كا شه‌كلى.
رێ نه‌دا هه‌لبژارتینَن سه‌رۆككۆمارى بهێنه‌ كرن و ئه‌و پۆسته‌ ما هه‌لاویستى.
رێ نه‌دا جڤاتا نشتیمانى بۆ سه‌ركردایه‌تیا شۆره‌شێ بهێته‌ دامه‌زراندن كو ل سه‌ر ده‌مێ ته‌ڤگه‌را ئه‌فسه‌رێن نشتیمانى رێككه‌فتن ل سه‌ر هاتیه‌ كرن.
جڤاتا نوونه‌ران یا ل سه‌ر ده‌مێ شاهى هه‌لوه‌شاند و رێ نه‌دا هه‌لبژارتنێن جڤاتا نوونه‌ران بهێنه‌ كرن.
حوكمێن سێداره‌دانێ و زیندانكرنێ بۆ هه‌ڤالێن خوه‌یێن سه‌ركردێن شۆره‌شا 14 تیرمه‌هێ و ئه‌فسه‌رێن ته‌ڤگه‌را ئه‌فسه‌رێن نشتیمانى ده‌ركرن.
به‌رى كۆده‌تایا 14 تیرمه‌هێ هنده‌ك بزاڤێن دى وه‌كو كۆده‌تا هاتبوونه‌ كرن:
بزاڤا ته‌ڤگه‌را ئه‌فسه‌رێن نشتیمانى ل سالا 1949.
بزاڤا عه‌قید رفعه‌ت ئه‌لحاج سه‌رى سالا 1950.
بزاڤا سالا 1950 هاتو هه‌لوه‌شاندن ژبه‌ر به‌رهه‌ڤ نه‌بوونا نوورى سه‌عید.
بزاڤا سالا 1955 یا موقه‌دم عه‌بدولغه‌نى ئه‌لراوى یا ئه‌فسه‌رێن ته‌ڤگه‌رێ ره‌ت كرى.
ئیراقى ل سه‌ر ده‌مێ شاهاتیێ
شاه فه‌یسه‌لێ ئێكێ 1921 – 1933
شاه غازى یێ ئێكێ 1933- 1939
میر عه‌بدولئیلاه (تاچپارێز) 1939 – 1953
شاه فه‌یسه‌لێ دووێ 1953 – 1958
ئیراقى ل سه‌ر ده‌مێ كۆمارى
محه‌مه‌د نه‌جیب ئه‌لروبه‌یعى (سه‌رۆكێ جڤاتا سه‌روه‌رى) 1958 – 1963
عه‌بدوله‌كریم قاسم سه‌رۆكێ وه‌زیران 1958 – 1963
عه‌بولسه‌لام عارف 1963 – 1966
عه‌بدولره‌حمان ئه‌لبه‌زاز سالا 1966 كاروبارێن سه‌رۆككۆمارى ب رێڤه‌ دبر
عه‌بدولره‌حمان عارف 1966 – 1968
17/7/1968 حزبا به‌عس كۆده‌تا ل سه‌ر عه‌بدولره‌حمان عارف كر
ئه‌حمه‌د حه‌سه‌ن به‌كر 1968 – 1979
سه‌ددام حسێن 1979 – 2003
2003 ئه‌مریكا ئیراق داگیر كر
2003 – 2004 ده‌ستهه‌لاتا به‌روه‌خت
2004 – 2005 غازى عجیل ئه‌لیاور بۆ سه‌رۆككۆمار
سالا 2005 بۆ جارا ئێكێ د دیرۆكێ دا سه‌رۆككۆمارێ ئیراقێ هه‌اته‌ هه‌لبژارتن
2005 – 2014 جه‌لا تاله‌بانى بۆ سه‌رۆككۆمارى
چارا ئێكێ بوو كه‌سه‌كێ كورد دبیته‌ سه‌رۆككۆمارێ ئیراقێ
2014 و تا نها د. فوئاد مه‌عسووم

35

هه‌كه‌ خواندنه‌كێ بۆ ره‌وشا نها یا هه‌رێما كوردستنێ بكه‌ین، دێ وه‌سا بۆ مه‌ دیار بیت كو ئه‌و گه‌فێن بووینه‌ ترس ل سه‌ر هه‌رێما كوردستانێ پشتى رێفراندۆما سه‌رخوه‌بوونێ، هێدى هێدى یێ پاشڤه‌ دزڤرن، سه‌ركردایه‌تییا كوردستانى ژى دوباره‌ دێ ڤه‌گه‌ریته‌ سه‌ر رۆلێ خوه‌یێ به‌رى رێفراندۆمێ، ئه‌و ژى پشتى هه‌ڤگرتنه‌ك تا راده‌یه‌كى د ناڤبه‌را هێزێن پێشمه‌رگه‌ى دا دروست بووه‌ و گوهۆرینه‌كا به‌رچاڤ د هه‌لویستێن ئه‌مریكا و توركیا دا چێبووین.
ده‌مه‌كى هنده‌ك به‌رپرسێن ئیرانی و ئیراقی بزاڤ دكرن ره‌وشا هه‌رێما كوردستانێ ب هێزا سه‌ربازى ئێكلا بكه‌ن، ئه‌نقه‌ره‌ گاڤان بۆ نووژه‌نكرنا په‌یوه‌ندیێن خوه‌ د گه‌ل هه‌رێما كوردستانێ دكه‌ت، ئه‌مریكا ژى دوپات كریه‌ كو نابیت ده‌ستكارى د سنۆرێن هه‌رێما كوردستانێ دا بهێته‌ كرن، هه‌روه‌سا ئه‌نقه‌ره‌ و واشنتۆن ب پێكڤه‌ فشاران ل سه‌ر حكومه‌تا به‌غدا دكه‌ن دانوستاندنێن به‌رفره‌هـ ده‌ست پێ بكه‌ن بۆ چاككرنا ده‌وله‌تا ئیراقێ و ئاڤاكرنا شێوازه‌كێ نوویێ په‌یوه‌ندییان د ناڤبه‌را هه‌موو پێكهاته‌ییێن گه‌لێ ئیراقێ دا، بۆ وێ یه‌كێ هه‌ڤسه‌نگیا هێزێ ل هه‌رێما كوردستانێ بپارێزن و بزاڤێن ئیرانێ بۆ سه‌پاندنا هه‌ژموونا ته‌مام ل سه‌ر ئیراقێ ژناڤببه‌ن.
هه‌مان ده‌م و ب شێوه‌كێ بله‌ز ئه‌مریكا دێ ئاشكرا كه‌ت كو مه‌رجێن وان بۆ پشته‌ڤانیكرنا عه‌بادى بۆ ده‌رخستنا ئیرانێ بۆ ده‌رڤه‌ى ئیراقێ، ژ وێ خه‌یالێ كێمتر نینه‌ یا د گه‌ل نوورى مالكى یێ به‌رى وى كرى كو هه‌مان رۆل بگێریت، هه‌روه‌سا توركیا ژى دێ زانیت كو وان بده‌ستێن خوه‌ ئیراق ب ئێكجارى راده‌ستى ئیرانێ كر، یا ژ هه‌موویێ خرابتر ژى دێ ئه‌و بیت هه‌كه‌ هه‌ولێر بچیته‌ بال بژارده‌یا سلێمانیێ و بكه‌ڤیته‌ ته‌نشتا ئیرانێ ل سه‌ر نه‌خشه‌یێ هێزێ ل ده‌ڤه‌رێ.
پێشتر ئیبراهیم كالن، په‌یڤدارێ سه‌رۆكاتیا كۆمارى یا توركیا راگه‌هاند بوو؛ ره‌جه‌ب ته‌یب ئه‌ردۆغان، سه‌رۆككۆمارێ توركیا، به‌رهه‌ڤییا ژڤانه‌كى دكه‌ت پێشوازیێ ل نێچیرڤان بارزانى، سه‌رۆكێ حكومه‌تا هه‌رێما كوردستانێ بكه‌ت، گۆت بوو ژى؛ ئه‌ردۆغان دێ وى ژڤانى ل ده‌مێ گونجاى راگه‌هینیت.
ب گۆتنا ئیبراهیم كالن، توركیا چو دوژمناتى بۆ چو پێكهاته‌یان نینه‌ و یا ئه‌و دخوازن ئێكپارچه‌یا ئاخا ئیراقێ یه‌، به‌لگه‌یێ وى ژى ئه‌و بوو كو ده‌ریێ سنۆرى ل همبه‌رى وه‌لاتیێن هه‌رێمێ دانه‌خستینه‌.
بنگه‌هێ جه‌زیره‌ یێ ڤه‌كۆلینان ژى د راپۆرته‌كێ دا ئاشكرا كربوو، په‌یوه‌ندییێن دناڤبه‌را هه‌ولێر و ئه‌نقه‌ره‌ سه‌ر ژ نوو ده‌ست پێ كرینه‌ڤه‌، ئاشكرا ژى كر بوو؛ ئه‌و پێشهاته‌ ئاماژه‌ نه‌ كو ئه‌نقه‌ره‌ و ب هه‌مان شێوه‌ واشنتۆن ژى، تێگه‌هشتینه‌ كو سیاسه‌تا سزادانا هه‌رێما كوردستانێ دێ بیته‌ ئه‌گه‌رێ ترسێن به‌رۆڤاژى و دێ گوهۆرینێن ستراتیژى ل ئیراقێ و ده‌ڤه‌رێ دروست بن.
ل ڤێرێ ئاماژه‌كا دى ژى هه‌یه‌، ئه‌ردۆغانێ سه‌رۆككۆمارێ توركیا، ده‌ست ژ داخویانیێن خوه‌ دژى رێفراندۆمێ به‌ردایه‌، یێن ژ ده‌ستپێكا بریارا رێفراندۆما سه‌رخوه‌بوونێ و هه‌تا هێزێن ئیراقى چووینه‌ د كه‌ركووكێ دا، رۆژانه‌ ب هه‌لكه‌فت و بێ هه‌لكه‌فت رادگه‌هاندن.
هه‌روه‌سا هه‌بوونا سنۆردار یا هێزێن توركى ل باشیكێ، كو دبیت ئیراق د ڤێ قۆناغێ دا چاڤێ خوه‌ لێ بنقینیت، یا بزه‌حمه‌ت نابیت خوه‌ ژێ قۆرتال بكه‌ت هه‌كه‌ به‌غدا سنۆرێن ئیراقێ د گه‌ل توركیا كۆنترۆل بكه‌ت.
سه‌باره‌ت عه‌ره‌بێن سوننه‌ ژى، ئه‌و نه‌شێن ئێدى گه‌نگه‌شێ د گه‌ل كۆما شیعه‌ یا ده‌ستهه‌لاتدار ل به‌غدا بكه‌ن، هه‌كه‌ به‌غدا ئه‌و هزر كر كو وان سه‌ركه‌فتن ل سه‌ر هه‌رێمێ ئینایه‌، ئه‌و یه‌ك ژى به‌رۆڤاژى سیاسه‌تا توركیا و سعوودیێ یه‌ كو پشته‌ڤانێن سوننه‌یێن ئیراقێ نه‌ و دژى به‌رفره‌هبوونا هه‌ژموونا ئیرانێ نه‌.
ژ ئالییه‌كێ په‌رله‌مانتاره‌كێ كورد ئاشكرا كر بوو؛ كو هه‌رێما كوردستانێ چو داهات نینن بشێت قه‌رێن خوه‌ بده‌ت یێن به‌رى نها ژ توركیا قه‌ركرین بۆ مووچه‌یێن فه‌رمانبه‌ران كو دگه‌هنه‌ چار ملیار دۆلاران، گۆت بوو ژى؛ توركیا مه‌رج د گه‌ل به‌غدا داناینه‌ كو قه‌رێن وێ یێن ل سه‌ر هه‌رێما كوردستانێ ئه‌دا بكه‌ت به‌رى رێ بده‌ت په‌ترۆلا ئیراقێ بگه‌هیته‌ به‌نده‌رێ جه‌یهان ل ژێر سه‌رپرشتیا كۆمپانیا سومو یا ئیراقى.
ل گۆرى رۆژنامه‌یا شه‌رقولئه‌وسه‌ت، توركیا قه‌ره‌ك ب كۆژمێ چار ملیار دۆلاران دابوو حكومه‌تا هه‌رێما كوردستانێ بۆ دانا مووچه‌یێن فه‌رمانبه‌ران، نوكه‌ توركیا یا رژده‌ وان قه‌ران ڤه‌گه‌رینیت به‌رى پرۆسه‌یا هنارتنا په‌ترۆلا ئیراقێ د ناڤا ئاخا وێ را ده‌ست پێ بكه‌ت، حكومه‌تا هه‌رێمێ ژى ئه‌و پاره‌ نینه‌ وى قه‌رى ئه‌دا بكه‌ت، حكومه‌تا ئیراقێ ژى پێگیر نینه‌ وان قه‌ران ئه‌دا بكه‌ت، ژبه‌ركو ده‌ستوورێ ئیراقێ ب ئاشكرایى دبێژیتن ئه‌و قه‌رێن حكومه‌ت ژ وه‌لاتان بكه‌ت، پێدڤییه‌ ب رێیا په‌رله‌مانى بیت، حكومه‌تا هه‌ولێرێ ژى بۆ وان قه‌ران چو رازیبوون ژ په‌رله‌مانى وه‌رنه‌گرتینه‌، له‌ورا ئه‌و قه‌ر د ستوویێ هه‌ولێرێ دانه‌.
ژ ئالیه‌كێ دى، جه‌بار لعێبى، وه‌زیرێ په‌ترۆلا ئیراقێ ل ده‌مێ ڤه‌كرنا ئۆمبارێن سۆته‌مه‌نیان ل كه‌ربه‌لا راگه‌هاند بوو؛ ئیراق و توركیا نه‌گه‌هشتینه‌ چو رێككه‌فتنان بۆ هنارده‌كرنا په‌ترۆلا ئیراقێ ژ كێلگه‌هێن كه‌ركووكێ بۆ به‌نده‌رێ جه‌یهان یێ توركى، ئاشكرا ژى كر بوو؛ دانوستاندن د گه‌ل توركیا ل دۆر وێ یه‌كێ دێ به‌رده‌وام بن.
ل به‌غدا یا پایته‌خت ژى یا نها خوه‌ بهێزه‌كا مه‌زن دده‌ته‌ دیاركرن و مه‌رجان بۆ دانوستانان دیار دكه‌ت و چو حسابا بۆ هه‌رێمێ نه‌كه‌ت، سه‌رۆكوه‌زیرَن وێ كه‌فتیه‌ گێله‌شۆكه‌كێ و پێشبینى ناهێته‌ كرن ب سلامه‌ت ژێ ده‌ربكه‌ڤیت، ژبه‌ركو حه‌شدا شه‌عبى هێزا ئێكانه‌یه‌ عه‌بادى زه‌پله‌كێن خوه‌ پێ دیار بكه‌ت، پتریا گرۆیپێن حه‌شدێ ژى ژ ئالیێ ئه‌مریكا ڤه‌ كه‌فتینه‌ لیستا تیرۆرێ، ئه‌مریكا داخواز ژ ژعه‌بادى كریه‌ حه‌شدێ هه‌لوه‌شتینیت و وێ یه‌كێ ژى ئیران قه‌بوول ناكه‌ت و خامنه‌یى ب ئاشكرایى گۆتیه‌ عه‌بادى، نابیت حه‌شد هه‌لوه‌شیت، ئه‌ڤه‌ ژبلى هه‌ڤڕكیا نوورى مالكى د گه‌ل عه‌بادى ل سه‌ر ده‌ستهه‌لاتێ، كو وێ یه‌كێ دوبه‌ره‌كى ئێخستیه‌ ناڤا حه‌شدێ.
ل ڤێرێ هێدى هێدى دژاتیا ئه‌مریكا بۆ حه‌شدێ دیار دبیت و توركیا هه‌ر ل ده‌ستپێكێ ئاشكرا كریه‌ كو وان چو په‌یوه‌ندى د گه‌ل حه‌شدا شه‌عبى نینن، كۆنترۆلكرنا كه‌ركووكێ ژى ژ ئالیێ حه‌شدێ، ئانكو د چاڤێن ئه‌مریكا دا ئه‌و كۆنترۆلكرن ژ ئالیێ گرۆپێن تیرۆرسته‌، ژ لایه‌كێ دى ڤه‌ ب ئاشكرایى ئه‌مریكا دیار دكه‌ت كو دێ ل سه‌ر پشته‌ڤانیكرنا هه‌رێما كوردستانێ و هێزێن پێشمه‌رگه‌ى به‌رده‌وام بیت، ئانكو نه‌دووره‌ جاره‌كا حه‌شدا شه‌عبى ب فه‌رمانا ئیرانێ هێرشێ بكه‌ته‌ سه‌ر كوردستانێ، وى ده‌مى دێ گوهۆرینه‌كا مه‌زنتر د هه‌لوه‌ستێ ئه‌مریكا و توركیا دا چێبیت.
ب وێ یه‌كێ و ب كورتى، گاڤ بۆ گاڤێ پێگه‌هێ هه‌رێما كوردستانێ دێ ڤه‌گه‌ریته‌ سه‌ر هێزا خوه‌ یا به‌رێ و په‌یوه‌ندیێن ئیراقێ و توركیا چو كارتێكرنێ ل وان ناكه‌ن و دێ هه‌موو مافێن خوه‌یێن ده‌ستوورى د ڤێ قۆناغێ دا بده‌ستڤه‌ ئینن، رێ ژى ل به‌ر سه‌رخوه‌بوونێ دێ خۆش بیت گه‌ر ئه‌مریكا د ب دروستى د وێ یه‌كێ گه‌هشت كو ئیرانێ دڤێت ب وه‌كاله‌ت ئانكو ب ناڤێ حه‌شدا شه‌عبى ئیراقێ داگیر بكه‌ت.

56

گه‌‌له‌‌ك كه‌‌س كه‌‌فتینه‌‌ خه‌‌فكا داتایێن كۆچكا سپى و وه‌‌زاره‌‌تا ده‌‌رڤه‌‌ یا ئه‌‌مریكا ل دۆر رێفراندۆما سه‌‌رخوه‌‌بوونا كوردستانێ، دبیت حه‌‌یده‌‌ر عه‌‌بادى، سه‌‌رۆك وه‌‌زیرێن ئیراقێ ژى ئێك ژ دیارترین وان لایه‌‌نان بیت.
پشتى ئاگاهییێن ئه‌‌مریكى یێن ره‌‌تكرنا رێفراندۆما سه‌‌رخوه‌‌بوونا كوردستانێ، وه‌‌زاره‌‌تا ده‌‌رڤه‌‌ یا ئه‌‌مریكا بێ هیڤیبوونا خوه‌‌ ژ به‌‌ر رێفراندۆمێ دیار و دوپات كر بوو كو رێفراندۆما سه‌‌رخوه‌‌بوونا كوردستانێ دێ بیته‌‌ ئه‌‌گه‌‌ر پتر ئاسته‌‌نگان دروست كه‌‌ت و سه‌‌قامگیریێ ل هه‌‌رێمێ تێكده‌‌ت. ئه‌‌ڤجا راستیا هه‌‌لویستێ ئه‌‌مریكا ل دۆر رێفراندۆما سه‌‌رخوه‌‌بوونا كوردستانێ چیه‌‌، بۆچى پشته‌‌ڤانییه‌‌كا سیاسى ل سه‌‌رۆكوه‌‌زیرێن ئیراقێ كر یێ ب تۆندى دژى رێفراندۆمێ راوه‌‌ستیای؟
هه‌‌كه‌‌ ب شێوه‌‌یه‌‌كێ گشتى خواندنه‌‌كێ بۆ هه‌‌لویستێ ئه‌مریكا همبه‌‌رى كوردان بكه‌‌ین و ب شێوه‌‌یه‌‌كێ تایبه‌‌ت ل دۆر رێفراندۆما سه‌‌رخوه‌‌بوونا كوردستانێ، دێ گه‌‌له‌‌ك هه‌‌لویست بۆ مه‌‌ دیار بن كو دوپات بیت واشنتۆن هه‌‌ر ژ رۆژا ئێكێ و هه‌‌تا داویێ ل ژێر مێزێ پشته‌‌ڤانا رێفراندۆمێ كرییه‌‌، لێ ژبه‌‌ر هنده‌‌ك ئه‌‌گه‌‌ران پشته‌‌ڤانى ل حكومه‌‌تا ئیراقێ كرییه‌‌ و دێ د ڤى بابه‌‌تى دا ئاشكرا كه‌‌ین.
گه‌‌له‌‌ك هه‌‌لویستێن ئه‌‌مریكا هه‌‌نه‌‌ بۆ راستیا هه‌‌لویستێ وێ د گه‌‌ل رێفراندۆمێ دیار دكه‌‌ن، ده‌‌مێ جۆن بۆلتن، بالیۆزێ به‌‌رێ یێ ئه‌‌مریكا ل نه‌‌ته‌‌وه‌‌یێن ئێكگرتى پشته‌‌ڤانى ل رێفراندۆما كوردستانێ كرى، وى ده‌‌مى پیته‌‌ر هۆس، سه‌‌رۆكێ بنگه‌هێ جیوستراتیژى یێ ئه‌‌مریكا بۆ ڤه‌‌كۆلینان ئاشكرا كر؛ راگه‌‌هاندنا ده‌‌وله‌‌تا كوردستانێ دێ د به‌‌رژه‌‌وه‌‌ندا ئه‌‌مریكا دا بیت، ژبه‌‌ركو دێ بیته‌‌ رێگر همبه‌‌رى به‌‌رفره‌‌هبوونا ئیرانێ ل ده‌‌ڤه‌‌رێ، ترسا كۆنترۆلكرنا ئیراقێ ژى ژ ئالییێ ئیرانێ ڤه‌‌ دێ كێم كه‌‌ت.
دبیت هنده‌‌ك كه‌‌س باوه‌‌ریێ ب ڤان بۆچوونان نه‌‌ئینن و ژ كه‌‌سێن كێم كارتێكرن ل سه‌‌ر بریارێن ئه‌‌مریكا ل دۆر رۆژه‌ه‌‌لاتا ناڤین ده‌‌ركه‌‌فت بن، لێ هه‌‌كو خواندنه‌‌كا هوور ل نێزیكبوونا ئه‌‌مریكا بۆ هه‌‌رێما كوردستانێ بكه‌‌ین، دێ كۆمه‌‌كا راستیان دیار بیت و دێ ب ڤان خالان ئاماژێ پێ كه‌‌ین:
ئێك: ئیدارا سه‌‌رۆكێ به‌‌رێ یێ ئه‌‌مریكا جۆرج بۆشێ كوڕ به‌‌رپرسه‌‌ ژ چاندنا تۆڤێ پارچه‌‌بوونا ئیراقێ كو ئه‌‌ڤرۆ ب رێفراندۆما سه‌‌رخوه‌‌بوونا كوردستانێ ل مه‌‌یدانێ دیار بووى، ژبه‌‌ركو ده‌‌مێ ئیراق داگیر كرى‌ و ده‌‌ستوورێ سالا 2005 دارێشتى ل سه‌‌ر ده‌‌مێ حوكمێ پۆل برێمه‌‌رى، سه‌‌رخوه‌‌بوونه‌كا نه‌‌ فه‌‌رمى دا هه‌‌رێما كوردستانێ، ب رێیا سه‌‌روه‌‌ریه‌‌كا سنۆردار كرى و ژ وێ یه‌‌كێ داخوازیێن جودابوونا هه‌‌رێمێ ژ ئیراقێ ده‌‌ست پێ كرن.
دو: رێفراندۆما سه‌‌رخوه‌‌بوونا كوردستانێ هه‌‌لویستێ واشنتۆن ل ده‌‌ڤه‌‌رێ ب هێز كریه‌‌، بتایبه‌‌ت كو ژبلى كوردان چو رۆلێن مه‌‌زن د سووریێ و ئیراقێ دا نه‌‌ماین و كوردان وه‌كو هه‌‌ڤپه‌‌یمان بۆ بجه‌ئینانا پرۆژه‌‌یێن خوه‌‌ دبینیت.
هه‌‌روه‌‌سا ئه‌‌مریكا بزاڤ كرن ب رێیا فیتنا مه‌‌زهه‌‌بى ترسا به‌‌رهنگاربوونێ ژ به‌‌ر داگیركرنا ئیراقێ ژ خوه‌‌ دوور بكه‌‌ت و هێزێن وێ ژ روو ب رووبوونێ دوور كه‌‌فتن، دوباره‌‌ ب رێیا داعشێ هاته‌‌ ناڤا ئیراقێ ڤه‌‌.
ئه‌‌ڤرۆ ژى كوردان بۆ ب هێزكرنا رۆلێ بكاردئینیت و وه‌‌لاتێن ده‌ردۆر مژوولى روو ب رووبوونه‌‌كا نه‌‌ته‌‌وه‌‌یى كرینه‌‌. پشتى ئیراقى شیاین كۆنترۆلا فیتنا مه‌‌زهه‌‌بى بكه‌‌ن و پاشى یا ته‌‌كفیرى، وه‌‌سا دیاره‌‌ نها ل همبه‌‌رى شه‌‌ره‌‌كێ نه‌‌ته‌‌وه‌‌یى نه‌‌ دژى كوردان ژ ئلایه‌‌كێ ڤه‌‌ و دژى عه‌‌ره‌‌ب و توركمانان ژ لایه‌‌كێ دى ڤه‌‌، به‌‌لكو واشنتۆن بشێت جاره‌‌كا ده‌‌ستێ خوه‌‌ دانیته‌‌ سه‌‌ر ئیراقێ، ئه‌‌مریكا ناخوازیت ژى ئه‌‌و شه‌‌ر ل ناڤا ئیراقێ بمینیت، به‌‌لكو دخوازیت بگه‌‌هینیته‌‌ وه‌‌لاتێن جیران وه‌‌كو توركیا و ئیران و سووریێ.
سێ: مرۆڤ دشێت د هه‌‌لویستێ ئه‌‌مریكا بگه‌‌هیت ب رێیا گۆتاره‌‌كا جێمس جیفرى، نڤیسه‌‌رێ ئه‌‌مریكى یێ دێرین ل په‌‌یمانگه‌‌ها واشنتۆن یا سیاسه‌‌تێن رۆژهه‌‌لاتا دوور، كو كه‌‌سه‌‌كێ زانایه‌‌ د هووركاریێن سیاسه‌‌تا ئه‌‌مریكا دا همبه‌‌رى رۆژهه‌‌لاتا ناڤین، بتایبه‌‌ت كو بالیۆزێ ئه‌‌مریكا بوو ل توركیا ل سالێن 2008 – 2010 و ل ئیراقێ ژى ل سالێن 2010 – 2012، كو ئه‌‌و قۆناغا ڤه‌‌كێشانا هێزێن ئه‌‌مریكى بوو ژ ئیراقێ.
جیفرى د گۆتارا خوه‌‌ دا ل رۆژنامه‌‌یا وول ستریت جۆرنال یا ئه‌‌مریكى دا به‌‌رى پێنج هه‌‌یڤان، ستراتیژیا نوویا ئه‌‌مریكا ل ئیراقی ئاشكرا كر بوو، كو ئه‌‌ڤرۆ گاڤێن بجهئینانا وێ ستراتیژیێ ل سه‌‌ر ئه‌‌ردى دهێنه‌‌ دیتن، جیفرى گۆت بوو؛ دوور نینه‌‌ ئه‌‌مریكا كارتا جودابوونا كوردستانێ نیشا ئیراقێ بده‌‌ت گه‌‌ر هه‌‌بوونا هێزا سه‌‌ربازى و ئابۆرى یا ئه‌‌مریكا پشتى نه‌‌مانا داعشێ ره‌‌ت بكه‌‌ت. ئه‌‌و یه‌‌ك ژى ژ ترسا ره‌‌تكرنا ئیراقێ ل نك وانشتۆنێ دیار بوویه‌‌، وێ یه‌‌كێ ژى وه‌‌كریه‌‌ ئه‌‌مریكا یاریا بن مێزێ بكه‌‌ت، بۆچى؟ به‌‌رسڤ د گۆتنا جیفرى دایه‌‌ كو ئیراقێ دو سێكێن یه‌‌ده‌‌كا سعوودیێ ژ په‌‌ترۆل و غازان هه‌‌نه‌‌ و ئاڤه‌‌كا مه‌‌زن ژى لێ هه‌‌یه‌‌، ئانكو واشنتۆن دخوازیت هه‌‌لویستێ خوه‌‌ ل ئیراقێ دابین بكه‌‌ت هه‌‌كه‌‌ كارڤه‌‌دانه‌‌كا سێقۆلى ژ ئالیێ ئیراق، ئیران و توركیا چێبوو و بوو ئه‌‌گه‌‌ر كارتێكرنا رێفراندۆمێ نه‌‌مینیت، ئه‌‌و ژى ب رێیا هه‌‌لویستێن راگه‌‌هندى بۆ پشته‌‌ڤانیكرنا حكومه‌‌تا عه‌‌بادى، به‌‌لكو پتر ژ وێ یه‌‌كێ، هه‌‌كه‌‌ رێفراندۆم گه‌‌هشته‌‌ وێ یا واشنتۆن دخوازیت، ئه‌‌مریكا دڤێت هه‌‌بوونه‌‌كا سه‌‌ربازى و ئابۆرى ب هه‌‌مان شێوه‌‌ى ل كوردستانێ ژى هه‌‌بیت.
چار: په‌‌یمانگه‌‌ها واشنتۆن یا سیاسه‌‌تێن رۆژهه‌‌لاتا دوور، كو بنگه‌‌هه‌‌كێ كارایه‌‌ د بریارا ئه‌‌مریكى دا همبه‌‌رى رۆژهه‌‌لاتا ناڤین و ب تایبه‌‌ت ل سه‌‌ر ده‌‌مێ سه‌‌رۆك ئۆباماى، مه‌‌ها چریا دووێ یا سالا 2015 سه‌‌ره‌‌دانا ئیراقێ كر بوو، به‌رى ده‌مه‌كى راگه‌‌هاند بوو؛ هه‌‌كه‌‌ واشنتۆنێ ب راستى رێفراندۆم نه‌‌ڤیا بیت بۆچى به‌‌حسا سزایان ل سه‌‌ر كوردستانێ ناكه‌‌ت، یان بۆچى دانا چه‌‌كى بۆ پێشمه‌‌رگه‌‌ى ناره‌‌وستینیت؟
وه‌سا دیاره‌‌ ئه‌‌مریكا دخوازیت دارى د نیڤه‌‌كێ را بگریت د ناڤبه‌‌را حكومه‌‌تا به‌‌غدا و هه‌‌رێما كوردستانێ دا، د وى ده‌‌مى دا داخویانیێن ئه‌‌مریكا و هه‌‌لویستێ وێ یێ راگه‌‌هاندى د گه‌‌ل ئێكپارچه‌‌یى و سه‌‌رخوه‌‌بوونا ئیراقێ دانه‌‌، لێ هه‌‌لویستێن وێ یێن سه‌‌ربازى به‌‌رۆڤاژى وێ دده‌‌نه‌‌ دیار كرن، ژ وانا گرێدانا گرێبه‌‌ستێن سه‌‌ربازى ب ملیۆنێن دۆلاران د گه‌‌ل پێشمه‌‌رگه‌‌یێن كوردستانێ.
د گه‌‌ل وێ هه‌‌موویێ بۆچى ئه‌‌مریكا هنده‌‌ گرنگیێ دده‌‌ته‌‌ دۆسه‌‌یا ئیراقێ؟ به‌‌رسڤا وێ ل سه‌‌ر زمانێ ئێك ژ سیاسه‌‌تمه‌‌دارێن ئه‌‌مریكا دیار دبیت، كو سه‌‌قامگیریا ده‌‌ڤه‌‌رێ هه‌‌موویێ ل سه‌‌ر وێ یه‌‌كێ یه‌‌ ئیراق بریارا دروست بده‌‌ت كو واشنتۆن ناخوازیت ئیراق ڤه‌‌گه‌‌ریته‌‌ رۆلێ خوه‌‌یێ عه‌‌ره‌‌بى و هه‌‌رێمى وه‌‌كو وه‌لاته‌كێ پیشه‌نگ.
ب كورتى، هه‌‌لویستێ ئه‌‌مریكا ژ سه‌‌متا واشنتۆن یا دبلۆماسى ده‌‌رناكه‌‌ڤیت، كو ل سه‌‌ر هه‌‌موو وه‌‌رسیان دله‌‌یزیت دا زیانێن خوه‌‌ كێم بكه‌‌ت و ئاستێ ده‌‌ستكه‌‌فتێن خوه‌‌ زێده‌‌ بكه‌‌ت، بێى ئه‌‌نجامان ل به‌‌رچاڤ وه‌‌رگریت.

107

وه‌كو یا ئاشكرا ئه‌ڤه‌ دو سال و هه‌یڤه‌ك د سه‌ر په‌یرانا دارایی یا كوردستانێ را بۆرین و هه‌می ته‌خێن جڤاكێ كوردستانێ ژ به‌ر د نالن ب تنێ ته‌خا ده‌ستهه‌لاتدار نه‌بیت و ئه‌گه‌ر ژی ددیارن من نه‌ڤێت بچمه‌ ناڤ وی بابه‌تی.
ئه‌ڤ قه‌یرانه‌ گه‌هشته‌ وی راده‌ی كو هنده‌ك جاران چار هه‌یڤ ده‌رباز دبن و مووچێن پێشمه‌رگه‌ و فه‌رمانبه‌رێن حوكمه‌تێ ناهێنه‌ بارڤه‌كرن، یان ژی هه‌تا وی راده‌ی حوكمه‌ت نه‌چار بوو راگه‌هینیت كو دێ نیڤ مووچه‌ی ده‌نه‌ ماموستایێن وه‌زاره‌تا په‌روه‌ردێ، ئه‌گه‌رێن ڤێ قه‌یرانێ ژی گه‌له‌كن، هنده‌ك ئه‌گه‌رێن ڤێ قه‌یرانێ بۆ چه‌ندێ دزڤرینن كو حوكمه‌تا عیراقێ بودجه‌ ژ هه‌رێما كوردستانێ بڕیه‌ له‌ورا ئه‌م كه‌تینه‌ ڤێ قه‌یرانێ، دبت ئه‌و ژی ئێك ژ ئه‌گه‌ران بیت لێ نه‌ ئه‌گه‌رێ سه‌ره‌كیه‌.
هه‌ر چه‌نده‌ ئه‌ز نه‌ كه‌سه‌كێ ئابوورناسم و دبیت من چ شاره‌زایی ژی د بابه‌تی دا نه‌بیت (به‌لێ پا ئه‌ز نه‌چاربووم چونكو ب سه‌دان مه‌ باوه‌رنامێن ماسته‌رێ و دكتورایێ د بیاڤێ ئابووری دا ل كوردستانێ یێن هه‌ین و كه‌سێ های ژ بابه‌تی نینه‌ و كه‌س چ نابێژیت، چونكو باوه‌رنامه‌ ب تنێ بۆ زێده‌كرنا ده‌رماله‌ و پۆستێن خوه‌ یا وه‌رگرتی)، به‌لێ ب حوكمێ وێ چه‌ندێ كو چه‌ندین ساله‌ د بیاڤێ رۆژنامه‌ڤانیێ دا كاردكه‌م دبیت ئه‌ز بشێم هنده‌ك رێكه‌ چاره‌سه‌ریان ببینم كو كوردستان ژ ڤێ گرفتاریێ ده‌رباز ببیت ئه‌و ژی هه‌كه‌ ئه‌و كه‌سێن ل سه‌ر ده‌ستهه‌لاتێ دیتنا ل به‌ر چاڤ وه‌رگرن، هه‌ر چه‌نده‌ ئه‌و ژ من باشتر ڤێ رێ دزانن لێ ئه‌ز ژی یێ حێبه‌تی مه‌ بۆچی هه‌تا نوكه‌ چ پێنگاڤێن ژ ڤی ره‌نگی نه‌هاڤێتینه‌.
دێ چمه‌ د ناڤ بابه‌تی دا و دێ بێژم (هه‌كه‌ نه‌زانی چاڤ بده‌ جیرانی)، جیران ئانكو وه‌لاتێ توركیا، زێده‌باری ڤی وه‌لاتێ جیران گه‌له‌ك و دبیت پرانیا وان چ داهاتێن سروشتی وه‌كو پترۆل و غازا سروشتی نینن به‌لێ ئابووره‌كێ باش یێ هه‌ی و یێ هنده‌كان یێ بهێزه‌ ژی.
به‌لێ بۆ نموونه‌ ئه‌م دێ وه‌لاتێ توركیا وه‌رگرین كو ئێك ژ وان وه‌لاتانه‌ كو تێا فانوس و له‌مپان ژی گاز لێ نینه‌ و ل سالا 2015 بودجا وی وه‌لاتی نێزیكی 230 ملیار لیرێن توركی بوو ئانكو نێزیكی 100 ملیار دۆلاران، ئه‌ڤ چه‌نده‌ هه‌می ب سیسته‌مه‌كی دهێته‌ خرڤه‌كرن كو ده‌وله‌ت دشێت هه‌می كاروبارێن خوه‌ پێ برێڤه‌ ببه‌ت و بۆ زانین هژمارا ئاكنجیێن هه‌رێما كوردستانێ هندی هژمارا ئێك تاخێ باژێرێ سته‌مبولێ ب تنێ یه‌ كو ئه‌و ژی تاخێ (به‌ی ئۆغلو) یه‌ ل نیڤا سته‌مبولێ.
له‌ورا یا باشه‌ ئه‌م چاڤ ل وان بكه‌ین كا چه‌وا حوكمه‌ت ب سیسته‌مێ خویكێ و باجا ده‌رامه‌تی هه‌می پێدڤیێن خوه‌یێن دارایی دابین دكه‌ت، یا پێدڤیه‌ حوكمه‌تا كوردستانێ ژی (هه‌كه‌ ده‌ستهه‌لاتداران بڤێت) سیسته‌مێ خویكێ و باجا ده‌رامه‌تی په‌یره‌و بكه‌ت و داهاتێ خوه‌ ژ ناڤخوه‌ده‌ربێخیت و نه‌مینیته‌ ل هیڤیا چار به‌رمیلێن نه‌فتێ یان هه‌تا غازا سروشتی ده‌ردكه‌ڤیت چونكو وی ده‌می دێ نان ل مه‌ چیته‌ سه‌ر پشتا شێری.
ل چ وه‌لاتێن جیهانێ (یێن پترۆل و غاز هه‌بن یان نه‌بن) نینه‌ ته‌ جهه‌كێ بازرگانی وه‌كو ئۆتێل و خوارنگه‌ه و ماركێت و. .. .. .. . هتد هه‌بیت و داهاتێ وێ هه‌می بۆ خودانێ بیت، چونكو حوكمه‌ت یا هه‌می پێدڤیێن وی ژ ئاڤێ و كاره‌بێ و جاده‌ بۆ دابین دكه‌ت و زێده‌باری رێخوشكرنێ ل به‌ر خه‌لكێ بیانی و گه‌شتیاران بۆ هاتنا ناڤ هه‌رێمێ كو ب هه‌می ره‌نگ و شێوان بازرگان مفای ژێ دبینن.
بلا ڤێ جارێ ب تنێ حوكمه‌ت یا رژد بیت و بلا به‌رپرس ب تنێ ڤێ چارێ پیچه‌ك به‌رژه‌وه‌ندێن خوه‌یێن كه‌سوكی بده‌نه‌ لایه‌كی و پێدڤیه‌ باجا ده‌رامه‌تی ژ جهێن بازرگانی و كۆمپانیان و كارگه‌هان و ترۆمبێلێن كاری و. .. .. .. هتد بهێته‌ وه‌رگرتن و بتنێ نوكه‌ ئه‌ڤ رێیه‌ یا ل به‌ر ده‌سته‌ بۆ چاره‌كرنا قه‌یرانێ و مرۆڤ مرۆڤكانا ئه‌ڤرۆ ل وان جهێن ڤی كاری دكه‌ن نه‌مینیت و هه‌ر ئێك ل دووڤ یاسایێ باج و خویكێن خوه‌ بده‌ت دا جاره‌كا دی ئابوورێ ڤی وه‌لاتی ڤه‌ژیت و هه‌تا به‌رمیلا نه‌فتێ دچیته‌ 100 دۆلاران و زێده‌تر خودێ كه‌

website security