NO IORG
Authors Posts by جوان عزه‌ت

جوان عزه‌ت

جوان عزه‌ت
75 POSTS 0 COMMENTS

16

جوان عزه‌ت/ پشكا چارێ
د هزرا سیاسى یا هه‌ڤچه‌رخ دا كۆلۆنالیزم ئێك ژ چه‌مكێن هه‌ره‌ سه‌ره‌كى یێن سیاسه‌تێ بوو كو به‌رده‌وام رووبه‌روى ژیانا تاكه‌كه‌سى بوویه‌. پشتى بوورینا چه‌ندین سالان ب ئه‌نجامێ رێنساسێ هزرا كولۆنالیزمێ بۆ ئه‌نجامێ هشیاریه‌كا ته‌واو د ئامرازێن به‌رپاكرن و گوهۆرینا سیاسى و جڤاكى دا.
ئه‌ڤێ هزرا داگیركه‌ر ل رۆژئاڤا د جه‌نگێن جیهانا ئێكێ دوویێ دا ده‌سپێكر، به‌لێ ل ل گه‌ل سه‌رهلدانا بیروباوه‌رێن فه‌یله‌سۆف و ره‌وشه‌نبیران هزره‌كا نوو د جیهانا سیێ دا ده‌ركه‌فت ئه‌و ژى ئێك ژ وان فه‌یله‌سوفان بناڤێ فانوون خوازت كو هشیاریا نه‌ته‌وه‌یى وه‌ك بنیاته‌كێ نه‌ته‌وه‌یى ب ئه‌نجامێ شارستانیه‌ته‌كا نوو دامه‌زرینیت. ل سه‌ر ڤێ دامه‌زراندنێ قانوون دبێژیت “ئه‌ڤ رێیه‌ یا تژى یه‌ ژ چه‌نگ و توندتیژى و ڤه‌شارتنا راسته‌قینه‌یا مرۆڤبوونێ (ئینسانیبوونێ) پاشى ڤێ بۆچوونێ ره‌ت دكه‌ت و دیاركه‌ت، كو دڤێت ئه‌ورۆپا دووماهیێ ب ڤێ هزرا داگیركه‌ر بینیت و هه‌ولبده‌ت هێزه‌كا جودا، پرۆژه‌یه‌كێ جودا و خه‌یاله‌كا جودا زێده‌ ئاراسته‌بكه‌ت، هه‌روه‌سا جیهانا سیێ ببیته‌ شارستانیه‌ته‌كا نوو و ئالته‌رناتیف بۆ سه‌قامگیریا رۆژئاڤا”.
ل ڤێرێ مه‌رجێ پێنگاڤ دانانێ د ئازراندنا پرسیارێ دا ئه‌وه‌ ئه‌رێ هشیاریا نه‌ته‌وه‌ى وه‌كى پێدڤى ل رۆژهه‌لاتێ به‌ر ب كیڤه‌یه‌؟ ئه‌گه‌ر ئه‌م یتنێ بۆ بكه‌ین، كێشا هه‌ره‌ پێدڤى و سه‌ره‌كى ل رۆژهه‌لاتێ كو بوویه‌ ئه‌گه‌رێ داگیركرنا هزرا سیاسى و كومه‌لایه‌تى و ئابوورى د لاسایكرنا تاكه‌كه‌سى دا، ئه‌گه‌رێ لاوازیا پرۆژێ نه‌ته‌وه‌یى بوویه‌، چونكو هشیاریا نه‌ته‌وه‌یى نه‌بوویه‌ ئه‌نجامێ كومه‌له‌یه‌كێ، یان كه‌لتووره‌كێ، به‌لكو بوویه‌ ئه‌نجامێ تایبه‌ت ب تاكه‌كه‌سه‌كێ یان چه‌ند ده‌سته‌ و گروپه‌كان ڤه‌، ئه‌ڤێ چه‌ندێ وه‌كر كو هشیاریا نه‌ته‌وه‌یى د ناخێ مرۆڤى ببیته‌ ئه‌گه‌رێ داگیركرن و مودێلا بنه‌مایێن ماددى و روحى.
ل سه‌ر ڤى به‌گراوه‌ندى ئه‌و كێشا كو ناسیونالیزمێ ( نه‌ته‌وه‌یێ) كه‌فیته‌ رۆژه‌ڤا ئه‌ڤرۆ دا، دڤێت ب شێوه‌یه‌كێ ئاشكه‌را و وه‌كێ بنیاته‌كێ بهێته‌ چاره‌سه‌كرن، ئه‌گه‌ر ئه‌ڤ كێشه‌ ب هێزا سه‌رمایه‌داریێ هاته‌ چاره‌كرن، هینگێ ئه‌ز باوه‌رم دێ مرۆڤه‌ك په‌یدا بیت كو مادده‌ى ئه‌و مرۆڤ دروست كرییه‌، نه‌كو مرۆڤى ئه‌و مادده‌ خولقاند دى یه‌، نموونه‌ ئه‌گه‌ر دویرنه‌چین و به‌رێ خوبده‌ین ملله‌ت كورد ب گشتى كه‌فتیه‌ قووناغا شێربه‌نجه‌یه‌كێ دا، ژبه‌ركو هێز و مۆرالا وان یا به‌رگریكرن و ئاستێ نه‌ته‌وه‌یى هاتیه‌ هنداكرن و ژناڤبرن، بێگومان ئه‌ڤه‌ ئه‌نجامێ چێكرنا مرۆڤه‌كێ یه‌، كو به‌رده‌وام د سایكولوژیا(ده‌روونێ) خوه‌ دا كه‌سه‌كێ نه‌خوش و بێ هێز و بێ مورال بیت، كه‌سه‌كێ هزر داگیركه‌ر و ده‌مارگیر بیت، كه‌سه‌كێ بێ زمان و كه‌لتووره‌كێ نه‌جه گرتى و جڤاكه‌كێ ب كاریگه‌ر و رێك پێ نه‌دایى بیت، ئه‌ڤه‌ نابیته‌ هزره‌كا رزگاركه‌ر، چونكو مرۆڤ نه‌شێت بێژیت داگیركرنا من هنده‌ ئاستێ زانینێ ب من به‌خشیه‌ و د هه‌مان ده‌مى دا نابیته‌ كاریكاتێره‌كا نه‌ته‌وه‌یى د مه‌سه‌له‌یا سه‌ربه‌خویا سیاسى و كه‌لتوورى، ئاستێ ره‌وشه‌نبیرى و دروونیێ كه‌سى ژى دا.
ئه‌نجام: بوویه‌ كۆلۆنالیزمكرن دئێكه‌م ده‌رگه‌هێ نه‌ته‌وه‌یى دا، دڤێت ببیته‌ ئه‌گه‌رێ ڤه‌كرنا هه‌مى ده‌رگه‌هێن ئازادیێ و نه‌ته‌وه‌ وه‌ك بوونه‌كا گوهه‌رى مافه‌كێ خوازتى ل سه‌ر هه‌مى چین وگروپاندا بهێته‌ ده‌ستبه‌ركرن، ژبه‌ركو جیاوازى دناڤبه‌را هزرا داگیركه‌ر و رزگاكه‌ر دا ئه‌وه‌ ڤه‌گوهاستنا هشیاریا نه‌ته‌وه‌یى بۆ هشیاریا كومه‌لایه‌تى وه‌ك چه‌مكه‌كێ دادپه‌روه‌ر به‌رامبه‌ر، ده‌وله‌مه‌ند وهه‌ژار، نێر و مێ، باژێر و گوند و…هتد دناڤ گشتیا جڤاكى دا ببیته‌ دیروكا مرۆڤایه‌تیێ و دژى چه‌قێ دوژمنكارى و مه‌ترسیا جڤاكى راوه‌ستیت.

21

ب هێزكرنا ئه‌قلیه‌تا ئاینده‌یى (دوورمه‌ودا) ل ژێر ژیانا ئه‌خلاقى
سه‌ركه‌وت سه‌وادى و جوان عزه‌ت
بێرتراند راسل جه‌ختیێ ل سه‌ر وێ چه‌ندێ كه‌ت، كو ل ژێر ره‌وشتێ مرۆڤان، پێدڤیه‌ گه‌شێ ب ئه‌قلێ درێژمه‌ند(ئاینده‌)ى بده‌ین، ل ڤێرێ راسل نموونا (هه‌سپى د ئاخویرێ/ گۆڤێ) دا به‌رچاڤ دكه‌ت و دبێژیت: “وه‌سا وێنه‌ بكه‌ كو ته‌ د ناڤ وێ ئاخویرێ دا هه‌سپێ هه‌یى و جیرانێ ته‌ ژى هه‌سپێ خوه‌ هه‌یه‌، د پێنگاڤا ئێكێ دا هه‌كه‌ وه‌سا هزربكه‌ین هه‌سپێ جیرانێ خوه‌ بكه‌ینه‌ یێ خوه‌، هینگێ ئێكسه‌ر دێ هزرا گه‌نده‌لیێ (دزیكرنێ) هێته‌ ناخێ مه‌ دا”.
بۆ ئه‌قلیه‌تا رۆژانه‌ (كورتمه‌ودا) دبێژم كو بیست هه‌سپ ژ ده‌ه هه‌سپان زێده‌ترن و هه‌ر ئه‌ڤه‌یه‌، كو من هاندده‌ت په‌نایێ بۆ دزیكرنێ ببه‌م، به‌لێ ئه‌قلێ ئاینده‌یى دبێژیت، ئه‌گه‌ر ل سه‌ر وى بنه‌مایى هه‌ر كه‌سه‌ك پشت ب وى دستوور و ژێده‌رى ببه‌ستیت و ده‌ست ب گه‌نده‌لیێ بكه‌ت، وى ده‌مى هیچ تشته‌ك نامینیت، چونكو ل سه‌ر بنه‌مایێ ئه‌قلێ رۆژانه‌ دێ مافى ده‌ینه‌ وان كه‌سێن دى ژى هه‌سپێن مه‌ بدزن. ئه‌ڤجا ئه‌و ئه‌نجامێ ژ ڤێ نموونێ ده‌ردكه‌ڤیت ئه‌وه‌ كو مرۆڤ ده‌ست ب سه‌ر ده‌سهه‌لاتان و هه‌سپان دا بگریت، ژبه‌ركو ل سه‌ر ڤێ رێیێ چو دستوور و بنه‌مایه‌كێ ره‌وشتى نامینیت، ئانكو رۆژه‌كێ ئه‌و ده‌ه هه‌سپێن هه‌یى ژى دێ ژ ده‌ست مه‌چن. ئه‌ڤه‌ ژى واتایا وێ چه‌ندێ یه‌ كو ئه‌و هزركرنا د ئه‌قلێ رۆژانه‌ دا هه‌یى بۆ زیان پێگه‌هاندنا مرۆڤى دكه‌ڤیت، به‌لێ ئه‌وا د ئه‌قلێ ئاینده‌یى دا هه‌یى بۆ مفا پێگه‌هاندنا مرۆڤى یه‌. بوویه‌ دڤێت مرۆڤى باشتر قه‌ناعه‌ت ب ده‌ه هه‌سپێن خوه‌ هه‌بیت، چونكو بێ هزركرنا ئه‌قلێ ئاینده‌ى رێژا ده‌ه هه‌سپان ئه‌گه‌ر بكه‌یه‌ سه‌د هه‌سپ، دێ هه‌ر رۆژه‌كێ ژ رۆژان كه‌سه‌كێ ده‌سهه‌لاتدار په‌یدابیت و ده‌ست ب سه‌ر هه‌مى هه‌سپێن ته‌ داگریت و ژ ته‌ وه‌رگریت. راسل ڤێ گۆتنێ بۆ هه‌مى لایه‌نێن ئه‌خلاقى ب راست دزانیت، ژ به‌ر ڤێ چه‌ندێ بێژیت، “ئه‌و ئه‌قلانیه‌تا كورتمه‌ودا دێ مه‌ هه‌مى ده‌ما به‌ر ب هزركرنه‌كا كورت ڤه‌ به‌ت و نوونه‌رێن مه‌ دێ بێ به‌رپرسیار ئاراسته‌ى مه‌كه‌ن. به‌لێ ئه‌گه‌ر هزر د ئه‌قلیه‌تا درێژ دا بكه‌ین وى ده‌مى ئه‌م تووشى شاشیێ نابین”.
ده‌رباره‌ى ڤێ گۆتنێ ره‌وشت ئێك بۆچوونێ ژ ئه‌وێن ل سه‌رى ب پێدڤى نزانیت، واته‌ بۆچى؟
یا ئێكێ، ئه‌و كه‌سێ وێنه‌ دكه‌ت كو كه‌سه‌كێ ئه‌خلاقى بیت دڤێت ده‌ستبه‌ردارى ئه‌رك و مافێن خوه‌ ببیت. راسل بێژیت: “ئه‌ڤه‌ چ ده‌ما ب وى جۆرى نینه‌، به‌لكو راستیا وى ئه‌وه‌ كو نابیت چ ده‌مان هزر د سۆد و به‌رژوه‌ندیێن كورتمه‌ودا دا بكه‌ین، به‌لكو پێدڤیه‌ هزر د سۆد و به‌رژه‌وه‌ندیێن دوورمه‌ودا بكه‌ین و ب هزرا وى، كاركرن ل ژێر ره‌وشتبوونێ پێدڤى ب خوه‌ هاڤیكرنێ ناكه‌ت”.
یا دویێ ئه‌خلاقیات فه‌زیله‌ت نینه‌، به‌لكو گرنگى پێدانه‌، چونكو د تێراوانینا راسلى دا كه‌سێن ب ره‌وشت مرۆڤگه‌ره‌كێ فه‌زیله‌تمه‌ند نینه‌، به‌لكو كه‌سه‌كه‌ شانازى ب گرنگیێن ژیانێ بریه‌، ئه‌ڤ بۆچوونا راسلى زۆر نێزیكى بۆچوونا (كانت)ه‌، فه‌یله‌سۆف سپینۆتزا ژى په‌نایێ بۆ خاله‌كا دى دبه‌ت و رۆهنكه‌ت كو “زالبوونا هۆكارێن ده‌ره‌كى ئه‌گه‌ره‌ مرۆڤ ئه‌قلێ خوه‌ بۆ كونترۆلكرنا جیهانا ده‌وربه‌ر بكاربینیت، ئانكو بۆ سپینۆتزا یا گونجایه‌ ئه‌و كه‌سێن ده‌ستى بۆ گوهۆرینا جیهانا ده‌وروبه‌ر دبه‌ن هه‌ولان دئێخنه‌ سه‌ر گوهۆرینا خوه‌ و جیهانا ناڤدا دكه‌نه‌ ته‌خته‌ شانۆیا چالاكیان، چونكو ئه‌و نه‌شێن خودانێن ده‌سهه‌لاتێ بن، ب تنێ د جیهانا خوه‌ دا نه‌بن. له‌ورا ئه‌و دبێژیت، راسته‌ ئه‌قلانیه‌ت و تێگه‌هشتن د هۆكاران دا بۆ رزگاربوون و گرفتێن مه‌ پێنگاڤه‌كا مه‌زنه‌، به‌لێ دووماهی پێنگاڤ و تێگه‌هشتن بۆ مه‌عریفێ نینه‌، به‌لكو د ئه‌قلێ كورتمه‌ودا دا جۆره‌كه‌ ژ جۆرێن نێگه‌تیف”.
ژ به‌ر ڤێ چه‌ندێ هزركرنا كورتمه‌ودا د ناڤ پارت و كه‌سێن سیاسى، مامۆستایێن زانكۆیان، داموده‌زگه‌هێن وه‌لاتى دا یا به‌رچاڤ و ره‌نگڤه‌دایه‌. بۆ زانین هه‌ر ئه‌ڤێ وه‌كر كو كوردستان پێشڤه‌چوونێ دگه‌ل خوه‌ نه‌بینیت، ژبه‌ركو هه‌مى ده‌مان ئه‌قلیه‌تا كورتمه‌ودا رۆلێ گێرایى و وه‌كریه‌ كو شوونگره‌ك د ناڤبه‌را بنه‌مایێن ره‌وشتى و مرۆڤان دا هه‌بیت، نموونه‌، وه‌كى وى كه‌سێ دیتنێ بۆ ره‌وشت و فه‌زیله‌تمه‌ندى بێره‌وشتیێ كه‌ت و مامۆستایێ زانكۆیێ ب باوه‌رنامێ هه‌لسه‌نگینیت و كه‌سێ بێ لایه‌ن وه‌ك سیخور ل قه‌م دده‌ت.
ئها ڤى شێوازى ئه‌قلیه‌تا رۆژانه‌ بیته‌ سنۆر مرۆڤ په‌نایێ بۆ ژیانه‌كا شاش ببه‌ت و د ناڤ جڤاكه‌كێ نه‌راست بێ به‌رپرسیاریا ئه‌ركێ ره‌وشتى دا بژیت، زێده‌بارى چینا ده‌وله‌مه‌ند ب جۆره‌كێ په‌روه‌ردا جودا ل گه‌ل چینا خوارێ بژیت، داكو ره‌وشتێ كچ و كورى ژێك بهێته‌ جوداكرن و د ڤى روویى دا كۆماره‌كا نه‌ مرۆڤى ب دژى وان هه‌مى ره‌ووشتنَن كه‌سایه‌تى دروست ببیت.
ئه‌نجام: مه‌به‌ست ژ ڤێ گۆتنێ ئه‌وه‌، دڤێت ئه‌قلیه‌تا دوورمه‌ودا بكه‌ینه‌ ستراتیژیه‌ك و پراكتیكه‌كا ژیانێ، ئه‌گه‌ر ئه‌ڤ پرۆژه‌ سه‌رهلدده‌ت ئه‌خلاقێ خراپ ژى ب وى شێوه‌یى هیچ وه‌خته‌كێ نه‌شێت ل سه‌ر فه‌لسه‌فا ره‌وشتى بهێته‌ سه‌پاندن، ژبه‌ركو وى ده‌مى مرۆڤ بخوه‌ ژى د ئه‌قلیه‌تا ئاینده‌ى دا دێ هێته‌ واتایا بۆنه‌وه‌ره‌كێ هزركه‌ر و به‌رده‌وام دێ بیر ل وێ چه‌ندێ كه‌ت كو گه‌شه‌كرنا پاشه‌رۆژێ به‌رامبه‌ر بنبركرنا كێشه‌و گرفتێن ژیانێ گه‌شه‌كرنه‌كا ئامانجداره‌ و دشێت ل ژێر هاریكاریا وێ هزرێ چه‌ندیێن مۆدێلێن نوو و ره‌وشتى دروست بكه‌ت كو تاكه‌كه‌س بێ كێشه‌ و گرفت بژیت.

11

پشكا چارێ/ جوان عزه‌ت
خه‌لك به‌رده‌وام ل دووڤ وێ چه‌ندێ چیت كو كه‌سه‌ك هه‌بیت ل جهێ وان هزر بكه‌ت، بریارێ بده‌ت و بارێ به‌رپرسیاره‌تیێ وه‌ربگریت، ئه‌ڤه‌ وه‌چه‌رخانه‌كێ دده‌ته‌ وان مرۆڤان كو ئێدى ترسا ژیانێ هه‌بیت و د (جه‌وهه‌رى) دا بهێنه‌ ژێكڤه‌قه‌تاندن. سه‌ره‌راى جه‌وهه‌رك بیت ل دوورى هزرێن نه‌ (ئه‌قلانى) كار بكه‌ت، یا دیاره‌ مه‌یلا ڤێ چه‌ندێ گاریگه‌رى ل سه‌ر ئیدارا گشت جڤاكى هه‌یه‌، كو د ته‌ڕزێ وان دا فۆرمه‌كێ ڤالا په‌یدا ببیت ول به‌رامبه‌رێ وێ چه‌ندێ به‌رده‌وام بخوازن ئه‌ڤ فۆرمه‌ كێشه‌یێن وان چاره‌سه‌ر بكه‌ت یان به‌رنامه‌یه‌كێ ئه‌كتیڤ بۆ دابین بكه‌ت هه‌روه‌ها سیسته‌مه‌كێ بۆ دروستبكه‌ت و وه‌كو تاكه‌كێ نه‌زان سه‌ره‌ده‌ریێ ل گه‌ل پرسێن ژیانێ بكه‌ت.
نه‌زانینا ڤێ نیشانێ وه‌دكه‌ت كو لێكدانه‌ك د ناڤ جڤاكى دا په‌یداببیت، ئه‌و لێكدان په‌یوه‌ندیه‌ك بیت ب خورتكرنا ئاستێ كه‌لتوورى ڤه‌، ئه‌ڤ كه‌لتووره‌ ژى ب سه‌ره‌ده‌ریكرنه‌كا دیاركریى وه‌كو هێزه‌كا سیاسى، جڤاكى و ره‌مزى وابه‌سته‌ ببیت. ب راستى ئه‌ڤه‌ خاله‌كا نه‌رێنى د ناڤ سیمایێ داهێنانان دا به‌رپاكه‌ت بۆ هندێ د ناڤه‌ن دا وێ دا مرۆڤ ببیته‌ فورمه‌كێ (مرى، هه‌ژار، سته‌مكار و ده‌مارگیر) و د دۆخه‌كێ سرۆشتى و ساده‌ دا بژیت.
زێده‌بارى ژیان ژى ب هه‌ر شێوه‌كێ هه‌بیت بهێته‌ قه‌بوول كرن و ل ڤێرێ ئه‌ڤ ژیانه‌ دبیته‌ ده‌سته‌واژه‌یه‌ك د ناڤبه‌را (خه‌لك و كه‌لتوورى) دا، چه‌ند بنه‌مایه‌ك تێدا دروست دبن كو په‌یوه‌ندى ب گشتگیریا تاكه‌كه‌سى ڤه‌ دیارببیت و جڤاك ب گشتى بكه‌ڤیته‌ ناڤه‌ندا وێ دا، ئه‌ڤه‌ چه‌مكه‌ك و هزره‌كه‌ هه‌م بۆ خه‌لكى هه‌م بۆ پره‌نسیپێن جڤاكى یا شاشه‌، چونكو ئه‌ڤ شێوازه‌ بۆ چ ملله‌تان یا په‌یره‌وكرى نینه‌ و وه‌كو بنگه‌هه‌كێ بێ كار ل سه‌ر شێوازێ ململانێ، ئاستێ ده‌روونى یێ كه‌سى دبیته‌ ئه‌نجامێ ڤه‌شارتنه‌كا جودا و كونترۆلكرى. بۆ نموونه‌ (كه‌سه‌كێ خوانده‌ڤان و ئێكێ كه‌سه‌كێ نه‌خوانده‌ڤان، یان كه‌سه‌كێ دیندار و ئێكێ نه‌دیندار، كه‌سه‌كێ كاسب و ئێكێ نه‌ كاسب) ئه‌ڤه‌ هه‌مى به‌رامبه‌رى ئێكدو نه‌شێن ب دروستى هزر بكه‌ن و وێ هزرێ وه‌كو داهێنان بئافرینن.
ب ڤى جۆرى كه‌لتۆر ژى به‌ر ب گوشه‌نیگایه‌كا دى دچیت تێكچوون د ناڤ هه‌مى جومگه‌یێن وێ دا په‌یدادبیت، چونكو د چ ده‌مان دا هیچ جڤاكه‌ك نینه‌ خودان ئێك كولتوور، ئێك ئاراسته‌ و ئێك بریار، ئیك ئۆل و ئێك زمان و ئێك رسته‌ بیت، به‌لكو هه‌ر جڤاكه‌ك خودان به‌رفره‌هیا كه‌لتوورى یه‌، به‌رفره‌هیا زمانى یه‌، به‌رفره‌هیا رسته‌ و پێناسه‌یێ یه‌ بۆ پێناسه‌كرنا دونیایا خوه‌ و ئه‌وێن ل دونیایا ده‌وروبه‌ر دا دژین. ب هه‌مان شێوه‌ هه‌ر مرۆڤه‌ دشێت ده‌ربرینى ژ ئاستێ خوه‌ یێ هزرێ، كه‌سایه‌تى و پێناسه‌یى بكه‌ت، كو تێدا خالێن جودا جه‌وهه‌رێن جودا و هزروبیرێن جودا دروست ببن. به‌لێ ئه‌گه‌ر كه‌لتوور ب شێوه‌كێ گشتى د ناڤ ئێك پێناسه‌ دا ژیا هینگێ هه‌مى كه‌سان دێ ئێك، زمان، هزروبیر و بۆچوون بۆ ناڤ دونیایا خوه‌ و دونیایا ده‌رڤه‌ هه‌بن، هه‌روه‌سا كه‌سه‌ك بۆ كه‌سه‌كێ دیتر دێ كۆپیا یێ دى بیت.
د ئه‌نجامدا: ئه‌ڤه‌ دێ هێزه‌كا (لاواز، نه‌راسته‌وخوه‌ و نه‌رینى) ل سه‌ر په‌یوه‌ندیێن جڤاكى دروست كه‌ت داكو مرۆڤ د ناڤ هه‌ڤكێشا جڤاكى دا ببیته‌ تێراوانینه‌كا بێ ره‌فتار و نه‌گونجایى به‌رۆڤاژى دێ چه‌ندین وێنه‌یێن دى ئینت هه‌بوونێ بێهنا ده‌مارگیریێ، توندره‌ویێ، نه‌فسره‌شیێ و رێگركاریێ د ناڤ ده‌زگه‌ه و سازێن جڤاكى بن یان جڤاكى بن یان ژى جڤاكى بن دیاركه‌ت. له‌ورا وێنه‌كرنا كه‌لتوورى ب خواندنه‌كا ستراتیژى وێنه‌كرنه‌ ب به‌رهه‌مهێنانا هێزه‌كا مه‌زن و پراكتیكا خێزانى، تاكى، جڤاكى، واته‌ نابیت ئه‌ڤ دیده‌ گرێدایى ئه‌قله‌كێ به‌رته‌نگ و گرتى بیت، به‌لكو پێدڤیه‌ گرێدایى رێكخسته‌نه‌كا باوه‌رپێكرى و گوهه‌رینه‌ كونترۆلكرى بیت.

33

جوان عزه‌ت
دیرۆكا داهێنانكرنێ به‌رگریكرنه‌ بۆ مرۆڤه‌كێ جودا، دڤێت ئه‌ز خوه‌ بخینم و تۆ خوه‌ بخوینى، هه‌تا بزانین كا ئه‌م بۆ چ جۆره‌ سیسته‌مه‌كێ دژین، واته‌ مه‌ سیسته‌مه‌ك هه‌یه‌ به‌رگریێ ژ ئافراندنا بابه‌كێ و دوبابان و سێ بابان…هتد دكه‌ت، ئه‌گه‌ر من بابه‌ك هه‌بیت سه‌ره‌ده‌ریكرنا من ل سه‌ر ملێن وى بیت یان ژى په‌روه‌رده‌كرن و گوهۆرینا من پشكه‌ك بیت ژ عه‌ره‌بكرنا ژیانا وى یا بۆرى، دبیت ئه‌ز ل ڤێرێ تووشى گرفته‌كا مه‌زن بهێم، له‌ورا ل سه‌ر وێ رێكێ ئه‌م به‌رێ خوه‌ بده‌ین شارستانیه‌تا دونیایێ ژى دبیت ئه‌و دونیا هێرشێ بینیت مه‌، یان مافێن مه‌ بخۆت، یان ژى ده‌ورێ چالاكبوونێ نه‌ ده‌ت مه‌.
ب راستى ئه‌ڤ كارێ د بیرمه‌ندى و هشا مه‌دا ده‌ردكه‌ڤیت كاره‌كێ باش نینه‌، چاره‌نڤیس دێ دیاركه‌ت مه‌ نه‌شیایه‌ به‌رگریێ ل راستڤه‌كرنا سیسته‌مه‌كێ بكه‌ین كو ژ سه‌ره‌ده‌ریا بابێ كه‌لتوورى یان بابێ بابسالاریێ ده‌ربازببیت، ره‌نگه‌ ئه‌م ب ڤى ده‌قى یێن رازى بووین و مه‌ ژ غه‌یرى وى بابى چ بابێن غه‌ریبه‌ نه‌ دیتنه‌. دیاره‌ ئه‌ڤه‌ نیاسینه‌كا گومانى یه‌ به‌رده‌وام به‌رێ مه‌ دده‌ت وێ ده‌ورێ ئه‌وا ئه‌م ب نه‌چاریى رازیبوونێ به‌رهه‌م دئینن، نموونه‌ د به‌رجه‌سته‌بوونا خێزانا كوردى دا جۆره‌كێ ترس و ره‌ڤینێ هه‌یه‌ و هه‌ر خێزانه‌كا هاتبیته‌ ئافراندن یا تایبه‌ته‌ ب كه‌لتورێ به‌تریاكى یێ ڤه‌، بۆ پتر رونكرنێ خێزانه‌كه‌ خوازتا داهێنان، گوهۆرین، گه‌شه‌كرن، نویبوون و سیسته‌مه‌كێ نوو نینه‌، ئه‌ڤه‌ وێ دگه‌هینت كو ته‌كتیكا خێزانێ پێدڤى ب سیسته‌مه‌كێ دروست و راستڤه‌كرنێ هه‌یه‌، چونكو ب ڤى ره‌نگى مرۆڤ هه‌ست ب به‌گره‌وه‌نده‌كێ بێ چاره‌نڤیس دكه‌ت و هزركه‌ت كو بتنێ هێمایه‌كێ بێ كار و بێ چالاك و بێ ماندیبوونه‌ نڤیسنا دیرۆكا خوه‌ و دیرۆكا سه‌رده‌م دادرێژیت، بێ بزانیت بۆ جڤاكى پرۆسێسه‌كا مه‌ترسیداره‌.
ئه‌گه‌ر به‌رێ خوه‌ ده‌ینێ گه‌له‌ك جۆرێن جڤاكان هه‌نه‌ ب مودێرنیه‌ت بوونا خۆ دشێن ئاستێ زالبوونێ خولقینن، ئه‌و ب ڤێ رێكێ جڤاكێ مرۆڤبوونێ دادمه‌زرینن و هه‌لگرێن قووناغ و پرسێن ئه‌رێنى نه‌، بۆ زانین ئه‌ڤه‌ نه‌ قووناغه‌كه‌ كو بتنێ ره‌وشا كه‌سى ڤه‌ گرێدابیت، به‌لكو قووناغه‌كه‌ بنگه‌هێ كارى ب شێوه‌یه‌كێ به‌رفره‌ه دروست دكه‌ت، ئه‌گه‌ر ئه‌ڤ جۆره‌ جڤاكه‌ نه‌هێته‌ چێكرن، داهێنان ژى وه‌كو بنه‌مایه‌كێ پێشكه‌فتى بۆ شارستانیه‌تا ده‌وله‌تێ ژى ناهیته‌ ئاراسته‌كرن و زێده‌بارى هه‌ر مرۆڤه‌ك قابلێ هزركرنا پرسیاریێ یه‌ نه‌خاسمه‌ د دونیا ئه‌ ڤرۆ دا پێدڤیا وان مرۆڤان ب ئه‌نجامدانا گوهۆرین و نویبوونه‌كا نوو هه‌یه‌ . هه‌روه‌سان گرنگترین ئالاڤێ ژیانێ كو مرۆڤ بشێت خوه‌ به‌ر ب نیاسینه‌كا جوداتر ببه‌ت و ببیته‌ به‌رهه‌مێ داهێنانكرنه‌كا راسته‌قینه‌ ده‌ستنیشانكرنا هونه‌ره‌كێ ژیانێ یه‌، چونكو ئه‌ڤه‌ ده‌قه‌كه‌ بۆ به‌رسڤدانا جیهانا كه‌ڤن و كلاسیك.
ژلایه‌كێ دى ڤه‌، چێدبیت ئه‌ڤ ئالاڤێ ڤه‌ژاندنێ وه‌كو بنیات بۆ كومه‌لا كه‌سێن ئه‌كتیڤ یا ئاماده‌ بیت، ئه‌و ژى نرخێ كو د جڤاكى هێته‌ بلندكرن ئه‌نجامێ دینه‌موو و كارپێكرنا ژینگه‌ها مرۆڤى یه‌، به‌لێ ئه‌گه‌ر جڤاك په‌نایێ بۆ هێلا هزرى و كاركرنێ نه‌به‌ت و خوه‌ ماندى نه‌كه‌ت د ئه‌نجام دا ئه‌و جڤاك دێ بیته‌ جڤاكه‌كێ ره‌ق و بێ به‌رهه‌م و تاكه‌كه‌س ژى دێ بیته‌ تاكه‌كێ بێ شیان، لاواز، بێ هێز و ده‌رون نه‌ساخله‌م، ژبه‌ركو به‌رده‌وامى دانا شه‌رىد ژیانێ دا روودانه‌كا مه‌زنه‌. دڤێت مرۆڤ ل سه‌ر بیرۆباوه‌ره‌كا ب هێز بیت هه‌تا نموونه‌یا خوه‌ گونجانا سه‌رده‌م ژى بۆ ژینگه‌ها خوه‌ هه‌بیت.
ئه‌نجام ئه‌ز دبێژم، داهێنانكرن نه‌ بتنێ چالاكیه‌كه‌ یان ره‌مزه‌كه‌ د ژیانا مروڤى دا گه‌شێ كه‌ت، به‌لكو ئه‌و ژێرخانیه‌كه‌ ب مودێرنیه‌تا ملله‌تى ڤه‌ گرێدایه‌ د ڤێ ژێرخانه‌یێ دا مرۆڤ ژى بوونه‌وه‌ره‌كه‌ ب ئه‌نجامێ داهێنانكرنێ دشێت هه‌م خوه‌ به‌خته‌وه‌ر بكه‌ت و ئه‌وا ژیانێ دكه‌ت ژیان به‌رهه‌م بینت و هه‌م ژى فورمكرنا خوه‌ د ئاڤابوونێ تاقیبكه‌ت.

36

جوان عزه‌ت

پشكا ئێكێ:
د دونیا ژیانێ دا مرۆڤ بۆنه‌وه‌ره‌كه‌، كو خوازت و ئیراده‌یا داهێنان و ئافراندنێ هه‌یه‌، ل سه‌ر وێ بیروباوه‌رێ به‌رده‌وام هزردكه‌ت كا چاوا دژیت، دمریت و زیندى دبیت! ل سه‌ر وى به‌گراوه‌ندى د به‌رێ خودانا ڤێ دونیایێ دا هۆسا دیاردبیت، كو ئه‌ڤ مرۆڤه‌ به‌رهه‌مێ كاركرن و گوهۆرینێ یه‌. هه‌تا د جیهانا ئه‌ڤرۆ دا مرۆڤ به‌شه‌كه‌ ژ دامه‌زراندنا داهێنانێ و بزاڤێن خوه‌نیاسینا خوه‌، چونكو ل سه‌ر چه‌مكێن ئافراندنێ ژى ئه‌و مرۆڤ جۆره‌كه‌ ژ په‌یوه‌ندیێن تێهزینێ، هه‌روه‌سا ئه‌و مرۆڤێ كارنه‌كه‌ت هزربكه‌ ئه‌و مرۆڤ به‌رده‌وام د ئاستێ خوه‌ یێ بایۆلۆژى و ده‌روونى دا مرۆڤه‌كێ هاڤى و هندابوو یه‌. ل ڤێرێ پرسیاره‌ك ئاراسته‌ى مه‌دبیت، ئه‌رێ راسته‌ مرۆڤى ل سه‌رده‌مێ كه‌ڤن و مودێرن دا هه‌مان هزر و بیر بۆ چالاككرنا داهێنان و ئافراندنێ هه‌بووینه‌، یان ژى د نرخێن سه‌رده‌م و جڤاكى دا، مرۆڤ گه‌هشته‌ وێ باوه‌رێ كو ئه‌و بۆ گونجاندنا بیرۆباوه‌رێن جودا ئورگانه‌كه‌ ژ جڤاكى؟ ب هزرامن، دیاره‌ دكه‌ڤن ژى دا هه‌مان پرۆسه‌ هه‌بوویه‌، به‌لێ جوداهیا وێ ب ره‌نكه‌كێ دى بوویه‌، چونكو ئه‌و ئالاڤێن نها ل به‌ر ده‌ستێ مرۆڤى دبیت دكه‌ڤن دا نه‌بووینه‌. له‌ورا ماده‌م مرۆڤ جۆره‌كه‌ ژ جۆرێن خۆلقاندنا پێكهاته‌یێن ژیانێ، دڤێت ل سه‌ر ئاستێ تاكه‌كه‌سیى ژى بگه‌هیته‌ راستیا مرۆڤبوونا خوه‌، دا نه‌ ببیته‌ جۆره‌ك ژ جۆرێن كێم نرخاندنێ. بنێره‌ د به‌رهه‌مداریا جڤاكى دا ئه‌و جڤاكێ هێمایێ كاركرنا داهێنان و ئافراندنێ نه‌بیت، هینگێ وێنه‌یێ وى جڤاكى دبیته‌ وێنه‌كێ نه‌دروست و دوورى هزر و ئه‌قله‌كێ به‌رفره‌هه‌.
نموونه‌، ئه‌م هه‌موو دزانن مه‌ جڤاكه‌ك هه‌یه‌ ژ نێزیك حه‌زا ڤیان و كاركرنێ نینه‌، به‌لێ به‌رده‌وام دخوازیت وه‌كو ده‌وله‌ته‌كا پێشكه‌فتى گاڤێن خوه‌ باڤێژیت، ل ڤێرێ مانه‌ مرۆڤێ داهێنه‌ر ئه‌وه‌ یێ كو بزاڤێن ڤه‌كۆلین و لێگه‌ریانێ هه‌بن و د ناڤ جڤاكى دا ببیته‌ مرۆڤه‌كێ نموونه‌كار، هه‌روه‌سا مانه‌ جڤاك ژى ئه‌و جڤاكه‌ یێ كو به‌رده‌وام هه‌ولا ئافراندنا كاركرنێ بۆ تاكه‌كه‌سى دابین دكه‌ت، بێ كو تاك ل سه‌ر حسابا كارێ تاكه‌كێ دى بژیت، به‌لێ بۆچى ئه‌م نه‌بووینه‌ جڤاكه‌كێ مودێرن، كو بزانین جڤاكبوون داهێنه‌راتییا مرۆڤى یه‌؟ ده‌رباره‌ى ڤێ چه‌ندێ مه‌ریوان وریا قانع دبیژیت:”چونكو كاركرن ب تنێ چالاكیه‌ك نینه‌، مرۆڤى نه‌چاربكه‌ت وه‌كو كاركرنا سرۆشت و جڤاكى نه‌هێته‌ وێنه‌كرن بۆ مانا مرۆڤى و به‌رده‌وامیا ژیانێ، به‌لكو كاركرن پشكه‌كا گرنگا شۆناسیا مرۆڤى یه‌ و دبیته‌ ئالاڤه‌ك بۆ بجهئینانا ئاره‌زو، ئومێد و به‌هره‌یێن مرۆڤى” (1). واته‌ د راسته‌هێلێ دا، مرۆڤ ب رێیا چه‌راندنا داهێنانان دبیته‌ رێكخوه‌شكه‌رێ ئافراندنا بنه‌ماێن كه‌سایه‌تیا خوه‌ یا سه‌ره‌كى و جڤاكه‌كێ خه‌باتگه‌رایى د پرۆسێسا كاركرنێ دا، ژ به‌رهندێ هزرا ئومێد و به‌هره‌یان هونه‌ره‌كێ دى ل مرۆڤى زێده‌كه‌ت. به‌لێ ئه‌گه‌ر مرۆڤ د پرسێن داهێنان و ئافراندنێ دا نێزیك نه‌بوو، ئه‌ز باوه‌رم هێنگێ بتنێ دێ وه‌كو به‌رخوره‌ك هێته‌ خولقكرن و ژلایێ ئه‌خلاقى و سایكولۆژى ژى ڤه‌ ب پێناسه‌یه‌كا نه‌ته‌واو دێ هێته‌ ئاراسته‌كرن. وه‌كو ئیسمائیل ئیسمائیل زاده‌ دبێژیت:” راسته‌ مرۆڤ بتنێ داهێنه‌رێ هه‌مى تشت، مه‌رج و بنه‌مایان نینه‌، به‌لێ د نیاسینا ئه‌خلاقێ خوه‌ دا ب رێكا هێزێ خودان بریار و به‌رپرسیاره‌ “(2). ئه‌نجام: ل ڤێرێ دخوازم بێژم، داهێنان و ئافراندن ژ ڤالاتیێ ناهێن، به‌لكو ئه‌و چه‌مكه‌كه‌ دبیته‌ بیاڤه‌ك بۆ پشت راستكرنا مرۆڤى د جه‌وهه‌رێ ژیان و داگرتنا ڤالاتێان دا، هه‌رده‌مێ مرۆڤى ڤییا خوه‌ ب وان ڤالاتیان دابگریت، ئه‌و خوه‌ ژ به‌ربه‌لاڤكرنا پرسا نه‌زانین و نه‌ تێگه‌هاندنێ رزگار دكه‌ت و ئیدى چ محتاجى ب وان كارێن كو رۆژانه‌ روى ب روى ژیانا وى دهێن نامینت، به‌لكو دێ هزركه‌ت كو هه‌ر تاكه‌كێ ژلایێ خوه‌ڤه‌ نه‌هێلایه‌ ژیان ب هه‌روه‌ و ده‌م بوراندنه‌كا بێ كار و كریا ڤه‌ چوویه‌، ئه‌ڤه‌ ژى هه‌ستپێكرنه‌كا دى دێ دیاركه‌ت كو مرۆڤ دجه‌وهه‌رێ هزركرنا خوه‌ دا بوویه‌ دورستكه‌رێ ئاماده‌بوونا ژیانه‌كا ژ هه‌ژى داهێنان و ئافراندنێ.

داهێنان و ئافراندن
پشكا دوویێ: جوان عزه‌ت
ب به‌هایێن دامه‌زراندن و ئافراندنا داهێنانا جڤاكى دیارده‌یى به‌رده‌وام دخوازیت دو پرۆژه‌یێن جه‌وهه‌رى هه‌بن، ئێك ئه‌و ئه‌رك و مافێن د جڤاكى دا، دڤێت وه‌كو مافه‌كێ ل سه‌ر تاكى دابه‌ش بكه‌ت دا سه‌قامگیریى به‌رپا ببیت، یا دیتر، جڤاك ده‌م بۆ ده‌مى خوه‌ ڤه‌دگه‌رینت به‌هانه‌یێن جۆراجۆر.
ره‌نگه‌ ئه‌ڤه‌ ژى په‌یره‌وا داهێنانێ دكوژیت، چونكو د هه‌ردوو پرۆژاندا به‌هانه‌ دهێنه‌ پێش، یا ئێكێ تاك دێ هزركه‌ت كو هێشتا كومه‌لگه‌ه یا ئاماده‌ نینه‌ بۆ گوهۆرینا داهێنانكاریێ، یا دوویێ دێ هزركه‌ت كو ئه‌فكارێن ئولى، سیاسى و جڤاكى رێیێ ناده‌ت كو ئه‌و پێنگاڤێن خوه‌ بها ڤێژیت.
ئه‌ز دبیژم، داهێنان نه‌ ئه‌وه‌ مرۆڤ ل سه‌ر كیستێ جڤاكێ خوه‌ بریارێ بده‌ت، به‌لكو ب رێیا هزرا خوه‌ دشێت ئیبداعێ په‌یدابكه‌ت، نموونه‌ ئه‌م به‌رده‌وام پرسیار دكه‌ین و بێژین، بۆچى جڤاكێ مه‌ پێشناكه‌ڤیت؟ چونكو ئه‌م د ناڤ جه‌وهه‌رێ خێزانێ دا خودان هزرێن گرتینه‌، ئه‌گه‌ر خوانده‌ڤان هزربكه‌ت بۆچى؟ واته‌، مه‌ د ناڤ خێزانێ دا چ سیسته‌م په‌یدانه‌كرینه‌، كو برا رێیێ بده‌ت به‌فره‌هكرنا هزرا خۆشكێ، یان باب ل گه‌ل كورى به‌رده‌وام دیالۆكه‌گێ بكه‌ت، هه‌تا ل ده‌رڤه‌ خێزانێ، دێ بینى كه‌سه‌ك خودان وه‌عیه‌كا ئاڤاكه‌ره‌ به‌لێ ئه‌م په‌نایێ بۆ وه‌عیا وى نابه‌ین، دێ به‌رده‌وام بێژین ئه‌ڤه‌ نه‌ هێژایێ دانوستاندنێ یه‌ یان ب كێرجڤاكى ناهێت، هه‌روه‌سا دبیت مه‌ باوه‌رى ب بیرووباوه‌را كه‌سه‌كێ نه‌بیت، به‌لێ ئه‌م هه‌ولناده‌ین خوه‌ نێزیكى هزرا وى بكه‌یین، ژ بۆ هندێ مفایێ ژێ وه‌رگرین و پتر نێزیكى جه‌وهه‌رێ وه‌عیێ ببین. ب راستى هه‌ر ئه‌ڤه‌ مه‌ بۆ پاشڤه‌ دزڤرینت.
هزربكه‌ مه‌ تاكێن خودان هێز و شیان هه‌نه‌ و ڤێ ئیدراكا كو تاكى د ناڤ جڤاكى دا هه‌یه‌، ئه‌و بخوه‌ دبیته‌ به‌رهه‌مێ ئه‌نجامه‌كێ ره‌وا، ژ به‌ركو د داهێنانكاریێ دا مرۆڤ په‌نایێ دبه‌ته‌ به‌ر گوهه‌راندنا پێگه‌هێن ژیانێ، ئه‌فكارێن باشتر و سیفه‌تێن مفادارتر، له‌ورا پتریا جاران ئه‌و كه‌سێ داهێنانێ دكه‌ت، پێویستیا وى ب وه‌رگرتنا هزرا باشه‌ و یا خراپ لادده‌ت، ئه‌ڤه‌ یه‌ به‌رێ مرۆڤى دده‌ته‌ جه‌وهه‌رێ هونه‌رى. هه‌روه‌كو تاگۆر دگۆتنه‌ك خوه‌ دا بێژیت:”بێ ئازادى جه‌وهه‌رێ داهێنه‌ران و فێركرنێ ب ته‌مامى ژ ناڤ دچیت، له‌ورا باشترین رێكا گونجاى بۆ ناڤ ئه‌ڤێ دونیایێ مژیلبوونا كارێ هونه‌رى یه‌”(1).
ل جهه‌كێ دى ئه‌حمه‌د مه‌لا د گۆتاره‌كا خوه‌ دا به‌حسێ ئافراندنێ دكه‌ت و دبێژیت: “مێژوویا ئافراندنێ د ناڤ جڤاكێ مه‌ دا زۆر یا دگمه‌نه‌ و تاكخواز نه‌بوویه‌، چونكو پشكه‌كا زۆر ل ژێر كه‌پرا جڤاكى جهێ خوه‌ گرتیه‌، ب ته‌مامى ئه‌و ئافراندن خستیه‌ ناڤ جه‌وهه‌رێ خوه‌ دا و ب به‌رهه‌مێن جیهانبینیا خوه‌ چه‌مكێن وێ دارشتینه‌، وه‌زیفه‌یه‌كا نوو بۆ دیتییه‌ و هه‌ولدایه‌ بكه‌ته‌ پشكه‌ك ژ پێكهاته‌یا خوه‌”(2).
دیاره‌ ل گۆر هزرا تاگۆرى هۆسا دیاردبیت، كو ئازادى فاكته‌رێ هه‌ره‌ سه‌ره‌كى یه‌ بۆ دابینكرنا هزره‌كا ئازاد ب ئاستێن نمایشكرنا ژینگه‌ها ژیانێ و ئه‌و ده‌وربه‌رێن مرۆڤ تێدا دژیت. هه‌روه‌سا یا ئه‌حمه‌د مه‌لایى ژى دڤێت به‌رخودانا ئافراندنێ د ناڤ هێزا جڤاكى دا گه‌شێ بكه‌ت، نه‌ك هزرا جڤاكى زالى دارشتنا وێ وه‌زیفێ بیت ئه‌وا مرۆڤ بخوازیت و هه‌لبژێریت، به‌لكو پێدڤییه‌ تاكه‌كه‌س هه‌ولبده‌ت ل گۆر داهێنه‌راتیا خوه‌ نێزیكێ قانوونێن وێ ببیت.
ئه‌نجام: ب هزرامن، ماده‌م كو مه‌ دڤێت ئه‌م هه‌موو پێكهاته‌یێن مرۆڤایه‌تى ل ژێر پێگه‌هێن مه‌عریفى دابه‌ش بكه‌ین و دابمه‌زرینن، دڤێت ئه‌م هه‌بوونا ئیكدو ژى قه‌بوول بكه‌ین، هنده‌ك مه‌رجێن نوو بۆ كه‌سێ به‌رامبه‌ر بدانین، كو رێ بۆ ئیبداعا وى/ وێ خوه‌شكه‌ت و ب هزره‌كا ئاڤاكه‌ر پێشوازیا پراكتیكا وان ببینین هه‌تا بشێن پشكدارى داهێنانێن جۆراجۆر ببن.

7

پشكا پێنجێ/ جوان عزه‌ت
د خه‌له‌كا چووى دا مه‌ به‌حسێ ئاستێ ره‌وشه‌نبیریێ د هه‌بوونا خه‌باتا زمانى دا كر، د ڤێ خه‌له‌كێ دا دێ به‌حسێ ئاستێ ره‌وشه‌نبیرى د هه‌بوونا خه‌باتا هزرى دا كه‌ین، ئه‌رێ كا ره‌وشه‌نبیریێ ژلایێ هزرى ڤه‌ چه‌ند هێزا كاركرن و مافێ بجهئینانێ هه‌یه‌؟
هه‌ر وه‌كو یا دیار پێگه‌هێ ره‌وشه‌نبیریێ پێگه‌هه‌كه‌ دشێت ڤه‌كۆلینێ ل سه‌ر بوویه‌رێن ژیانێ بكه‌ت و ل سه‌ر ئاستێ تاكه‌كه‌س و جڤاكى بوویه‌ جهێ كار و گه‌شه‌پێدانا هزرى، چونكو ره‌وشه‌نبیرى بیرۆبوچوونه‌كا تایبه‌ته‌ ب چالاكێن هشیاریێ ڤه‌ و سه‌ره‌راى كارپێكرنا ئایدیۆلۆژیا سیاسى به‌رامبه‌ر دابینكرنا ئه‌رك و ماف و ئازادیا تاكه‌كه‌سى.
بنێره‌ بزاڤا هزرى ل سه‌رده‌مێ خواندنگه‌هێن فه‌لسه‌فى ده‌سپێكر، ئارمانجا ڤێ بزاڤێ ئه‌و بوو ئامیرێ ئه‌قلى بگوهۆریت و فۆرمه‌كێ نوو د دیتنا جیهانێ دا دروستبكه‌ت، به‌رى پێشكه‌تنا سه‌رمایه‌داریێ وان خواندگه‌هان هه‌ولدان سرووشتى بگووهۆرن و باندۆرا وى ل سه‌ر هزرا مرۆڤى سه‌پیبین، چونكو فه‌لسه‌فه‌ بخوه‌ زانسته‌ك بۆ ژ زانستێن هزرى و جڤاكى په‌یداببوو، پێكۆلا ڤى ئه‌قلى وه‌كر كو هێزه‌ك بۆ بنگه‌هێ سه‌رمایه‌داریێ په‌یدا ببیت و ب وێ هێزێ وێنه‌یه‌كێ سته‌مكار بهێته‌ جه، له‌ورا ل سه‌ر ڤێ هه‌لگرى فه‌لسه‌فه‌ شیا زالى وێ هێزێ ببیت و ب رێیا تیۆرێن ره‌خنێ شیا مه‌رجێن ئه‌قلى به‌ر ب جیهانه‌كا ئاراسته‌كرى ببه‌ت.
هه‌تا وى ئاستى ئێدى مرۆڤى ئه‌و چه‌نده‌ زانى كو زانسته‌كه‌ بۆ خه‌ملاندنا ژیانه‌كا راسته‌راست هاتییه‌ ئاراسته‌كرن، ل گور ڤێ رێكحستنێ ده‌رونێ مرۆڤى به‌رپرسیاریا هزر، جه‌سه‌د و ئه‌قلى هه‌لگرت، چونكو په‌یدا بوونا هزرێ ژ فه‌لسه‌فێ ده‌سپێكر و هینگێ مرۆڤى پێكول كر كو هه‌ر تشتى د ناڤ خوه‌ دا ببینت و لێبگه‌ریت هه‌تا بشێت داڤه‌ و راڤه‌ بكه‌ت، پشتى هاتنا هنده‌ك كارێكته‌رێن نوو بۆ ناڤ مه‌یدانا ژیانێ دا، قه‌نجیا مرۆڤى ب جاره‌كێ راستیا كو هه‌یه‌ ئه‌و ژى مینا هه‌بوونه‌كا سیفه‌تى هاته‌ دیتن و زانین.
ل ڤێرێ رولێ هزرێ نه‌بتنێ جه‌وهه‌ره‌ك بوو ژ گوهه‌رینێ، به‌لكو جه‌وهه‌ره‌ك بوو ژ راسته‌ڤه‌كرنا راسته‌قینه‌یا ژیانێ و خوه‌شكرنا زه‌مینه‌یێ مرۆڤى ب تایبه‌ت هه‌بوونا په‌یوه‌ندیه‌كا هه‌مه‌لایه‌نى ل سه‌ر بنگه‌هێ بزاڤ و خه‌باتا لیگه‌ریانا بوویه‌رێن ژیانێ.
له‌ورا ب ڤێ تێگه‌هشتنێ فه‌لسه‌فێ پتر خزمه‌ت و هاریكاریا هزرا زانستى كر و شیا زانستى ته‌مامبكه‌ت به‌لێ فه‌لسه‌فه‌ ژى بێ زانست نه‌شیا به‌رده‌وام بیت، به‌لكو هه‌ردوو بوونه‌ ته‌مامكه‌رێن ئیك، ژ به‌رهندێ ئه‌قل نه‌شیا بێ زانست خوه‌ سه‌لمینت و به‌رده‌وام بۆ چێكه‌را زمانێ دانوستاندنا فه‌لسه‌فێ، ئانكو مرۆڤ ب رێیا زمانێ زانستى شیا ده‌ربرینێ بده‌ت هزر و هێزا فه‌لسه‌فى.
ئه‌نجام: ب ڤى شێوه‌یى هزرا ره‌وشه‌نبیریێ ژى ڤه‌رێژه‌ك بوو ژ هێزا فه‌لسه‌فێ هلدایى، به‌لێ ئه‌گه‌ر كۆیرتر هزر بكه‌ین به‌كگراوه‌ندێ فه‌لسه‌فى پێدڤى ب دو جه‌مسه‌رێن ئه‌قلى بوو و ب رێكا وان به‌رده‌وامى كه‌ڤته‌ هێزا گوهۆرین و ئاستێ ره‌وشنگه‌ریێ، ئه‌و ژى ئه‌قلێ ته‌یۆورى گرێدایى رێیێن ته‌یۆورى بوو كو د بوویه‌رێن ژیانێ را ده‌ربرین دا ئاستێ ته‌یوورى و هه‌روه‌سا ئه‌قلێ پراكیتكى كو ب چاڤێ پراكتیكى دیتن بۆ دۆرهیلێ ژیانێ كر، ژ به‌رهندێ ره‌وشه‌نبیریێ ژى د ڤى بیاڤى دا پێدڤى ب چه‌مكێ تێهزركرنێ هه‌یه‌، هه‌تا بشێت وه‌كو پرۆسێسه‌كا دیرۆكى ره‌خنه‌یێ بدده‌ت كێماسێن ژیانا مه‌یا رۆژانه‌ و چارچوڤێ دیرۆكى ب شێوه‌یه‌كێ هزرى بده‌ت خواندن پاشى كارى ب رێكا هزرا ته‌یوورى بكه‌ت.

رۆشه‌نبیریا كورد و سه‌رپێهاتێن مرۆڤایه‌تى
پشكا شه‌شێ/ جوان عزه‌ت
خه‌باتا ئه‌ده‌بى: ئه‌گه‌ر ب نێرینه‌كا ئه‌ده‌بى به‌رێ خوه‌ بده‌ین پێگه‌هێ رۆشه‌نبیریێ دێ دیاربیت كو جوداهیه‌كا جوداتر هه‌یه‌، ئانكو تیۆرێ ئه‌ده‌بى ژ سه‌رده‌مێن كه‌ڤن وه‌ره‌ هه‌تا نها ب هونه‌رێ سیاسى، هزرى و زانستى ده‌ستپێكر، چونكو ئه‌و ئالاڤێ گه‌هاندنێ بوو، به‌لێ ل گوره‌ى وێ گه‌هاندنێ ئه‌ستاتیكا ئه‌ده‌بێ د هه‌رملله‌ته‌كێ دا ل سه‌ر ئاراسته‌یه‌كێ به‌ردوامى دا خه‌باتا خوه‌ یا لڤاندن و ئازراندنێ.
ئه‌و بخوه‌ د هونه‌رێ ئه‌ده‌بیاتێ دا پرسه‌ك هه‌یه‌ كو دبێژن، پرسا (ئازاندنا بوویه‌ران و گه‌هاندنا ئه‌نجامان)، ل سه‌ر ڤێ پرسێ ئه‌م دشێن پرسیاره‌كێ ئاراسته‌ى ئه‌ده‌بیاتا كوردى بكه‌ین و بێژین، ئه‌رێ ما د ئه‌ده‌بیاتا كوردى دا مه‌ شیایه‌ هه‌لۆیست و ره‌فتارێن خوه‌ یێن رۆشه‌نبیرى ئه‌وێن كو ب شێوه‌كێ په‌ككه‌فتى كه‌فتنیه‌ دمه‌یدانا ئه‌ده‌بیاتێ دا، بده‌ین ئازراندن؟ نه‌خێر، چونكو رۆشه‌نبیریا كورد هزركریه‌ خوه‌ گونجاندنه‌ك دى په‌یدا بكه‌ت كو سینۆرێن وێ یێن جه‌وهه‌رى ب بوون و نه‌بوونێ ڤه‌ گرێدایبن و ب رێیا وێ چه‌ندێ ده‌ربرینێ د بریاریێن داگیركرنێ دابكه‌ت، به‌لێ د راستیێ دا هه‌ست ب ئه‌نجامێ دلینى كریه‌.
هه‌روه‌كو فازل عومه‌ر دبێژیت”رۆشه‌نبیرێ كورد ئه‌و بخوه‌ د ته‌رازیه‌ك له‌نگ دا ژیت و ژ خه‌لكى دخوازیت د ته‌رازیه‌كا دروست دا بژین”. واته‌ ل گۆر گۆتنا فازل عومه‌ر رۆشه‌نبیریا كورد ژ په‌روه‌ردا ئاتیف و گێولى رزگار نه‌بوویه‌ و ژ ساخله‌میا وێنه‌یێ كه‌لتوورى ژى جودا نه‌بوویه‌.
له‌ورا ل ڤێرێ خه‌باتا ئه‌ده‌بى، بنتێ جهێ ئێك ئاراسته‌ گرت، ئه‌و ژى ئه‌ز ل گه‌ل راسته‌ڤه‌كرنا هزرێن جڤاكى مه‌، به‌لێ گاڤا جڤاك كه‌فت د ته‌نگافیێ دا ئه‌ز ل گه‌ل هه‌مان بیرۆ بۆچوونێن د ده‌مه‌كێ دا هه‌ین هه‌یمه‌، ئه‌ڤه‌ ژى نیشانه‌كا گرفتاربوونێ یه‌ د نه‌ ریفۆرمكرنا زاگۆنێن ئه‌ده‌بى دا.
له‌ورا ئه‌گه‌ر بنێرین خوانده‌گه‌ه بۆ خه‌باتا ئه‌ده‌بى، ل سه‌ر بزاڤا جڤاكه‌كێ نوو، هزره‌كا نوو، سیسته‌مه‌كێ نوو، رێخستنه‌كا نوو، پلانه‌كا نوو و دیرۆكه‌ك و رۆشه‌نبیریه‌كا نوو دهێته‌ به‌رهه‌مدان، د ده‌مه‌كێ دا پێدڤیه‌ دگه‌ل ئه‌قل و رێیێن سه‌رده‌مى ژى بگونجن و ب شێوه‌یه‌كێ تیۆرى و پراكتیكى ل سه‌ر پێشكێكرنا كه‌لتۆرى بهێنه‌ ئافراندن.
ل ڤێرێ ئه‌گه‌ر پرسیار بكه‌ین نه‌بوونا خواندنه‌كا فه‌لسه‌فى بۆ هزرێن نوو د ناڤ مه‌ دا چه‌ند زه‌ره‌ر گه‌هاندیه‌ به‌رهه‌مێ مه‌یێ ئه‌ده‌بى؟ مانه‌ ئه‌م دخوازین مه‌ ئه‌ده‌بیاته‌كا پێڤاى، نووخوازى و ره‌وشه‌نگه‌رى ل سه‌ر ئاستێ ده‌وله‌تێ هه‌بیت، به‌لێ بۆچى ئه‌م ناخوازین مه‌ به‌رهه‌مێن چاره‌نڤیساز ژى هه‌بن، نموونه‌ ما هه‌تا نها مه‌ خواندنگه‌هه‌ك و په‌روه‌رده‌یه‌ك هه‌بوویه‌ كو تێدا به‌حسێ به‌رجه‌سته‌كرنا هزرا فه‌لسه‌فى و خه‌ریته‌یا به‌رسڤدانێ كربیت، دبیت به‌رسڤ نه‌خێربیت، چونكو ئه‌م به‌رده‌وام دهێن دنڤیسین و بزاڤێ دكه‌ین، به‌لێ ژبه‌ركو ئه‌م به‌رده‌وام وێ نڤیسین و بزاڤێ ل سه‌ر بنه‌مایه‌كێ زه‌مینه‌ یى ئاڤا ناكه‌ین، هه‌ر ئه‌ڤه‌ یه‌ كو هزرا مه‌ یا ره‌وشه‌نبیرى دكێشیته‌ واره‌كێ بێ ساز، خاڤ و سست دا.
ئه‌نجام: له‌ورا ئه‌ز دبێژم: خه‌باتا ئه‌ده‌بى ئۆرگانه‌كه‌ ژ خه‌باتا رۆشه‌نبیریێ و پێدڤیه‌ ب زیندى ل گه‌ل جڤاكى بهێته‌ راسته‌رێكرن، هه‌تا وى راده‌یى ئه‌و زیندبوونه‌ هه‌ستا مه‌عریفى و به‌رپرسیارێ به‌رامبه‌ر ئه‌رك، ماف و چاڤدێریا دۆرهێلى بگریت و ل سه‌ر وێ پشكداریكرنێ هزر د ئاڤابوونا كارێكته‌را تاكى، بوونا تاكى و مه‌عریفا تاكى دا بكه‌ت، هه‌تا ئه‌ڤ خه‌باته‌ ببیته‌ هێمایه‌كێ رێخستى د پێكهێنان و هه‌ولدانا په‌یوه‌ندیان بۆ خواندنا جڤاكى، د هه‌مان ده‌مى دا ئه‌و رۆشه‌نبیریا ئه‌م كار پێت كه‌ین ژى بكه‌ڤیته‌ سیسته‌مێ كاراكرنه‌كا راسته‌قینه‌ و وارێ جێبه‌جێكرنێ، دا كو بشێن ئه‌ركێ خوه‌ ب هه‌بوونه‌كا دۆرهێلى و سه‌مته‌كا ستراتیژى د كڕاسێ ئه‌ده‌بیاتێ دا به‌رجه‌سته‌ بكه‌ین.

23

پشكا سیێ
جوان عزه‌ت
پشكا چوویى مه‌ به‌حسێ پێناسا ره‌وشه‌نبیریێ و زیندیبوونا ره‌وشه‌نبیریێ كر كا چیه‌ و چاوا په‌یدا بوو، هۆسا دیاربوو كو ره‌وشه‌نبیرى هزره‌ك بوو ژ كۆمه‌كا مرۆڤێن خودان هه‌لویست هاتیه‌ هه‌بوونێ، ئێك ژ ئاستێن هه‌ره‌ بلندبوو ژ ملله‌تێن پێشكه‌فتى ب هزرا (هه‌لویستگه‌رایى یێ) په‌یداببوو، چونكو ئێكه‌م پێنگاڤا ره‌وشه‌نبیریێ یا كو ده‌ركه‌فتى ژ هه‌لویستێن مرۆڤێن ره‌وشه‌نبیر، فه‌یله‌سۆف و زانا ده‌ستپێكر، ژ به‌رهندێ ناسناڤێ وێ بوو (مه‌عریفا ره‌وشه‌نبیرى). د ڤێ پشكێ دا ئه‌م دێ ئاماژێ ده‌ینه‌ ره‌وشه‌نبیریا كوردى كا د چ ئاست و وه‌رار دایه‌؟ هه‌روه‌سا ئه‌رێ مه‌ كوردان ره‌وشه‌نبیریا خوه‌ د ئاستێ مرۆڤایه‌تیێ دا به‌رپاكرییه‌ یان ژى جوگرافیێ دا؟ ب هزره‌كا دى ئه‌رێ ره‌وشه‌نبیریا مه‌ بوویه‌ به‌رهه‌مێ گوهۆرینا ئه‌قلى یان نه‌؟
ل ده‌سپێكێ ئه‌گه‌ر لێ بنێرین گه‌له‌ك جۆرێن ره‌وشه‌نبیریێ هه‌نه‌ د ناڤ مه‌دا مینا، ره‌وشه‌نبیریا مرۆڤى، تاكگه‌رایى، زانستى، سیاسى، جڤاكى و كومه‌لایه‌تى و…هتد، به‌لێ ئه‌و پێگه‌هێ ره‌وشه‌نبیریێ یێ كو ئه‌ز به‌حس لێ دكه‌م مه‌به‌ستا من ره‌وشه‌نبیریا زاتێ مرۆڤى یه‌ وه‌كو نڤیسكار، ره‌خنه‌گر، رۆمانڤیس، چیروك نڤیس و بگشتى ره‌وشه‌نبیریا كوردى هه‌تا دگه‌هیت ئاستێ مرۆڤێ نۆرمال.
ئاست و وه‌را مه‌ بۆ هزرا ره‌وشه‌نبیریێ دبیت هه‌ولدان بۆ هنده‌ك بوارێن شارازه‌ییێ بریه‌ مینا هێزا هه‌لبه‌ستێ، هێزا كاراكرنێ بۆ سه‌ر گوهۆرینا هنده‌ك دیارده‌یێن جڤاكى به‌لێ هه‌تا راده‌یه‌كێ نه‌شیایه‌ ببیته‌ خودان پیڤه‌ر و ئه‌نجامێن بنگه‌هین، كو دجوگرافیا كوردى دا ده‌ربازى سیسته‌مێن ژیانێ ببیت، به‌لكو پتر بوویه‌ سیسته‌مه‌كێ هاڤیبووى، چونكو ئه‌و خالێن كو نڤیسكارێ كورد ل سه‌ر راوه‌ستایى پێگه‌هێ، زمان، دیرۆك و ناسنامێ نه‌كرییه‌ به‌رهه‌مه‌كێ حه‌زكرن، ره‌خنه‌لێگرتن و پراكیتزه‌كرنێ، ئانكو مرۆڤ شێت بێژیت ئه‌ڤ ره‌وشه‌نبیریا كو مه‌ ب ناڤكریى ل گه‌ل بار و بیاڤان دا جهێ خوه‌ ب رێژه‌یه‌كا پتر مرۆڤ شێت بێژیت ڤالا هێلایه‌.
ئه‌و خالێن كو ڤالا هێلاین، ئێك ژ وان ئه‌وه‌ هێشتا د قووناغا رابردوویى دا وه‌رارێ كه‌ت و بارێ وى ل پشتا خوه‌ ڤه‌ نه‌كریه‌. دو د ناڤبه‌را ئازادبوون و به‌ندبوونێ دا دوو دل مایه‌، سێ ئه‌و چه‌مكێ ب ناڤێ ره‌وشه‌نبیریێ ناڤكریى كا چ چه‌مك و ره‌وشه‌نبیریى بوویه‌، بۆ نموونه‌ ره‌وشبیریا (زاتى، هزرى، شعرى، كارێكته‌رى، ناسنامه‌یى، نه‌ته‌وه‌یى و…هتد) ب تێرۆ ته‌سه‌لى نه‌ دانایه‌ د قووناغا هه‌لكۆلان و ئه‌زموون و دیرۆكه‌كا ده‌ست نڤیسیێ دا.
د ڤێ هێلێ دا ره‌وشه‌نبیریا كوردى ب تایبه‌ت ل ده‌ڤه‌رێ و ده‌وروبه‌ران د ئاستێ پێشكه‌فتنێ دا دره‌نگ خوه‌ دیاركریه‌، هنده‌ك جاران خواستیه‌ ئه‌ڤ دۆئالیزما نه‌وه‌كهه‌ڤ د ناڤبه‌را ئه‌رك و مافێن مرۆڤان دا وه‌ربگریت و هنده‌ك جاران ژى ئه‌و باوه‌ریه‌ نه‌ دایه‌ پێگه‌هێ خوه‌ كو بلند بكه‌ت به‌لكو ره‌دكریه‌، له‌ورا ئه‌گه‌ر هه‌ڤبه‌ركرنه‌كێ د ناڤبه‌را ره‌وشه‌نبیریا كوردى و ره‌وشه‌نبیریا جیهانى دا بكه‌ین، دبیت ئه‌نجامێ وێ جۆره‌ خاپاندنه‌ك بیت به‌رامبه‌ر زات و مافێن مرۆڤایه‌تى ل سه‌ر ڤى ئه‌ردى، چونكو ئه‌و ئیداره‌یا د ره‌وشه‌نبیریێ دا به‌رپاببیت جۆره‌كه‌ ژ جۆرێن سیسته‌مێ، هزر، زمان و ناسناما نه‌ته‌وه‌ى و نیشتمانى ده‌ركه‌ڤتیه‌.
ئه‌نجام: ژ ئه‌نجامێ نه‌بوونا زمانه‌كێ سیسته‌مى ژ لایێ هزرى، روحى، ده‌روونى، ره‌فتارى، ئایدۆیۆلۆژى و…هتد ڤه‌ وه‌كرییه‌ كو ئه‌ڤرۆ مه‌ گه‌له‌ك كێمۆكاسى دبوارێ ره‌وشه‌نبیریا خوه‌ دا هه‌بن، ئه‌گه‌ر هه‌ر چ ره‌وشه‌نبیرى بیت یا پێدڤى بوو مه‌ ب شێوه‌كێ ئه‌قلانى سه‌رده‌رى ل گه‌ل كربوو، یا ژ هه‌میێ گرنگتر ژى ئه‌و بوویه‌ به‌رده‌وام ئه‌ڤێ ره‌وشه‌نبیریێ مرۆڤێ كورد د ئاستێ تراژیدیان دا شكه‌ستى، ب هێز دیتیه‌ دبیت ئه‌ڤه‌ راستیه‌ك ره‌ها بیت، به‌لێ كێشه‌ هه‌ر ئه‌ڤه‌ یه‌ بۆچى مه‌ ئه‌گه‌رێن وێ شكه‌ستن و بهێزبوونێ شرۆڤه‌ نه‌دكرن كو حكیمه‌ته‌كا باشتر په‌یداببوو، له‌ورا دبێژم ئه‌رێ ئه‌و ره‌وشه‌نبیریا دبیته‌ به‌كگراوه‌ند بۆ هه‌ڤبه‌ركرنا هزرا مرۆڤایه‌تى و بیردوزێن شارستانى چنه‌؟ د پشكا بهێت دا دێ ده‌ست نیشانكه‌ین.

ره‌وشه‌نبیریا كورد و سه‌رپێهاتێن مرۆڤایه‌تیێ
جوان عزه‌ت/ پشكاچارێ.
ئه‌و ته‌یۆرێن دبن بنه‌ما بۆ به‌گراوه‌ندێ ره‌وشه‌نبیریه‌كا ب هێز و خودان ئیستگه‌هه‌كێ دیرۆكى د هه‌ڤبه‌ركرنا هزرا مرۆڤایه‌تى و بیردۆزێن شارستانى دا ئه‌ڤه‌نه‌. (هه‌بوونا زمانێ به‌رهه‌مدار، هه‌بوونا خه‌باتا ئه‌ده‌بى، هه‌بوونا خه‌باتا هزرى)
ئێك: هه‌بوونا زمانه‌كێ به‌رهه‌مدار، زمان ئه‌و ژانرێ ئه‌ده‌بى یه‌، كو ل سه‌ر ژانگرتنا گه‌له‌ك دینه‌مووێن ژیانێ هاتیه‌ راسته‌رێكرن بگره‌ ژ دینه‌موویا سلێمان پێخه‌مبه‌رى و هه‌تا دگه‌هیته‌ زمانێ مرۆڤان، هاتییه‌ جوداكرن تایبه‌ت كاركرنا زمانى ل سه‌ر هزرا سروشتى زالبوو و شیا ل سه‌ر تێكستێن فه‌لسه‌فى و لوژیكى فه‌رهه‌نگه‌كێ ژ تیپان بۆ په‌یڤ و چه‌ڤه‌نكان ڤه‌گوهێزیت هه‌تا گه‌هیته‌ سه‌رده‌مێ نها یێ ته‌كنۆلۆژیایێ هێشتا ئه‌و زمان ژ به‌ر ژانێن خوه‌ یێ دنالیت و ل بزاڤێن هزركرن و راڤه‌كرنێ دگه‌ریت.
ب ڤى ره‌نگى ده‌مێ نڤیسین و واته‌ په‌یدا بووین، هینگێ تێكستێ زمانى خوه‌ د ناڤ بۆیه‌رێن ژیانێ دا دیت ب ڤێ تێگه‌هشتنێ تێكستێن سرۆشتى ده‌ربازى تێكستێن نڤیسینێ بوون و وێ نڤسینێ پێدڤى زمانه‌كێ ئه‌كتیڤ و به‌رهه‌مدار هه‌بوو ژ لایێ لۆژیك، ئاخفتن، ده‌ربرین، ره‌خنه‌گرتن و دانوستاندنێ ڤه‌، ژ به‌رهندێ ڤێ گوهۆرینێ هنده‌ك پرسێن دى د چارچوڤێ گۆتارا ئه‌ده‌بى دا ئینان هه‌بوونێ و واته‌ و نڤیسین دانێ هه‌تا تێگه‌هێ راڤه‌كرن، قه‌بوولكرن و شرۆڤه‌كرنێ جهێ خوه‌ گرتى، بار هه‌موو كه‌فته‌ سه‌رملێن زمانى.
زمان شیایا هه‌تا راده‌یه‌كێ ببیته‌ ده‌سته‌كێ گه‌هاندنێ، د ئه‌زموونا گۆتن و گوهداركرنێ، نڤیسین و خواندنێ، شرۆڤه‌كرن و ئاراسته‌كرنێ دا و ل سه‌ر وان داستان و ئه‌فسانه‌یێن، كو هاتینه‌ راچاندن و وه‌رگرتن هینگێ ڤان بویه‌ران ده‌رفه‌ت ب مرۆڤان دا كو هزر د تێگه‌هشتنا زمانى دا بكه‌ن.
ئه‌و په‌سنا كو ژیان بۆ مه‌ هه‌مه‌ لایه‌ن دكه‌ت و ره‌وشه‌نبیریا مه‌ پێ سه‌ر ئاڤا دكه‌ت، بزاڤێن زمانى نه‌، چونكو زمان جیهانه‌كه‌ و گرنگیا وێ دزمانێ وێ بخوه‌ دایه‌، وه‌كو هایدگه‌ر بێژیت:”زمان لكیڤه‌بیت، جیهان و ژیان ژى ل وێرێ یه‌”.
هه‌روه‌سان ژ لایه‌ك دى ڤه‌، زمان مینا نه‌خشه‌یه‌كێ یه‌ دهێته‌ كێشان د ناڤبه‌را جیهانا بێده‌نگ و تێكستێ ده‌نگدار دا، وه‌كو ڤێ رونكرنا نها دیاردبیت، جیهان یا یه‌كسانه‌ ب زمانى ڤه‌ و زمانێ یێ یه‌كسانه‌ نڤیسینێ ڤه‌ و نڤیسین یا یه‌كسان ب تێكستێ ڤه‌ و تێكست یێ یه‌كسانه‌ ب خواندنێ ڤه‌ پاشى ئه‌و خواندن ب رێیا زمانى دگه‌ل وه‌رگرى هه‌ڤته‌ریبه‌، له‌ورا ل ڤێرێ ب رێكا ڤى نه‌خشه‌یى بیاڤێ هه‌ڤكێشه‌یا جیهان و وه‌رگرى نێزیك ئێك دو دبن.
ئه‌نجام: زمان ب هووراتێن خوه‌ ڤه‌ ل گور مه‌به‌ستا چه‌مكان دهێته‌ گوهۆرین و ده‌م بۆ ده‌م ئه‌و گه‌شێ دبه‌رهه‌مێ ئه‌ده‌بى و كارێكته‌را ئه‌ده‌بى دا كه‌ت، چونكو زمان سه‌نته‌ره‌كه‌ ب دیرۆكێ ڤه‌ دهێته‌ نیاسین و ددرێژاهیا وێ دیرۆكێ دا دشێت وه‌رارێ د بكارئینانا تێكستێن نوویخواز دابكه‌ت و ژ فه‌رهه‌نگا نه‌ته‌وه‌ و گه‌لێ مرۆڤایه‌تیێ ده‌ستپێكرییه‌، هه‌روه‌سان ئه‌و ره‌وشه‌نبیریا ل گور پێڤه‌رێ زمانه‌كێ سه‌ره‌راست كریى و تێگه‌هه‌كێ زیندى به‌رده‌وامیێ بده‌ت ئاستێ هشیاریێ، ب دیتنامن زمانه‌كه‌ دشێت جهێ هه‌موو سه‌رپێهاتێن مرۆڤایه‌تى و هه‌ڤگرتنێ بگریت و ره‌وشه‌نبیریه‌كا د ئاست دا پێشكێشى نه‌ته‌وه‌ بوونێ بكه‌ت.

25

جوان عزه‌ت/پشكا ئێكێ
ره‌وشه‌نبیریى چیه‌؟ هه‌روه‌سا زێندیبوونا ره‌وشه‌نبیریێ ژ كیڤه‌ ده‌ركه‌ڤت و چاوا سه‌رهلدا؟ ل ده‌سپێكێ د ناڤبه‌را ره‌وشه‌نبیریێ و سیسته‌مێ ره‌وشه‌نبیریێ دا چه‌ند خاله‌ك هه‌نه‌، كو به‌حس بكه‌م، ئیك: پێدڤیه‌ مرۆڤ پرسیارێ خوه‌ بكه‌ت، ئه‌رێ كا مرۆڤ ره‌وشه‌نبیره‌ یان نه‌؟ دو: ئه‌رێ ل گه‌ل خوه‌ ره‌وشه‌نبیره‌كێ راستگۆ و جه‌وهه‌رى یه‌ یان نه‌؟ سێ: پاشى ل ئالاڤێن خوه‌ یێن ره‌وشه‌نبیریێ بگه‌ریت. ده‌رباره‌ى سیسته‌مێ ره‌وشه‌نبیرى ژى، سیسته‌مه‌كه‌ گرێداى هه‌موو په‌یوه‌ندیێن گشتى یێن جڤاكى و كیشه‌یێن جڤاكى یه‌، له‌ورا پێدڤیه‌ نڤیسكار، هونه‌رمه‌ند، هه‌لبه‌ستڤان، ره‌خنه‌گر كا هه‌ر چبیت د وارێ ئه‌ده‌بیاتێ دا، بۆ سیسته‌مێ خوه‌ یێ ره‌وشه‌نبیرى هزربكه‌ت، كا چ پرۆژه‌ و نووخوازى هه‌نه‌ ده‌ستنیشانبكه‌ت.
سه‌ره‌راى وێ چه‌ندێ زانست حه‌تاكو بایه‌خه‌كێ گرنگه‌ د هه‌ر واركێ ژیانێ دا، ده‌رفه‌تا چاره‌سه‌ركرنێ بۆ هه‌موو دیارده‌یێن كه‌لتوورى هه‌یه‌، ب تایبه‌ت زانستێ سیاسى ره‌وشه‌نبیریه‌كا گشتى یه‌، ئه‌م دشێن بێژین هه‌ر كاره‌كێ مرۆڤ هه‌ولبده‌ت یێ تێدا په‌له‌وان بیت، هینگێ دێ گه‌هیته‌ وێ ئاستى كو مرۆڤ هه‌ست پێ بكه‌ت ئه‌ڤه‌ نیشانا ره‌وشه‌نبیریێ یه‌، به‌لێ ئه‌و ره‌وشه‌نبیریا ئه‌م وه‌كو تێگه‌ه به‌حس لێ دكه‌ین یا جودایه‌، ئه‌م شێن بێژین ره‌وشه‌نبیریه‌كه‌ د ناڤه‌ندا سیاسه‌تێ دا ده‌ركه‌فتیه‌. چونكو هه‌موو كه‌س دشێن ببن نڤیسه‌ر د واریێن جودا جودا، به‌لێ هه‌موو كه‌س نه‌شێن ببن ره‌وشه‌نبیره‌كێ خودان حه‌زاره‌ت، ژ به‌ركو ئه‌و بنگه‌هێ مرۆڤى دكه‌ت ره‌وشه‌نبیرێ ب ئاست و حه‌زاره‌ت دۆست ژ ئه‌نجامێ كێشه‌، مافێن مرۆڤى، وه‌كهه‌ڤى، زمان، سیاسه‌ت و… هتد په‌یدابوویه‌.
د ڤێ هێلێ دا ره‌وشه‌نبیریا راسته‌قینه‌ ئه‌وه‌ یا كو كۆمه‌له‌یه‌كا زانیاریان ئاراسته‌ى به‌هایێ كومه‌لگه‌ه، كاروبارێن سیاسى، پرسێن ده‌وله‌ت و په‌یوه‌ندیێن هه‌ڤوه‌لاتیان بكه‌ت، ب كورتى پێناسه‌یا ره‌وشه‌نبیرى پێناسه‌یه‌كا تایبه‌ته‌ د رۆژگار ئه‌ڤرۆ دا ب گرنگى بوویه‌، جهێ ده‌ستنشانكرنا كێشه‌، ئاسته‌نگان و موكمكرنا په‌یوه‌ندیێن مرۆڤایه‌تیێ، هه‌روه‌سا ئه‌و پێناسه‌ ژ چه‌ند چه‌مكان پێكدهێت، كو باندۆرێ ل سه‌ر میراتێ دیرۆك شارستانى، جوگرافى، په‌یوه‌ندیێن كومه‌لایه‌تى و ئاستێ سیاسى، جڤاكى و هزرى دكه‌ت.
وه‌كو سه‌روه‌ر حه‌مه‌ ئه‌حمه‌د ژى دبێژیت: “ره‌وشه‌نبیرى كومه‌له‌كا مه‌عریفه‌، هه‌ست، كار و چالاكیان دبینت و كه‌سه‌كێ ژ كه‌سه‌ك دى جیاوازتر لێ دكه‌ت، پاشى دبیته‌ به‌رهه‌مێ برێڤه‌برنا هزر، داهێنان و شاكارێن مرۆڤى و پێكهاته‌یێن ئابوورى، هونه‌رى، زانستى، ئه‌ده‌بى، سیاسى، كومه‌لایه‌تى و…هتد “.
واته‌ د ناڤ كه‌لتوورێن نه‌رێژه‌یى دا، مرۆڤ شێت بێژیت فلان كه‌س ئه‌دیبناسه‌ یان هونه‌رمه‌نده‌/ یان ژى نڤیسه‌ره‌، به‌لێ مرۆڤ نه‌شێت بێژیت فلان كه‌س ره‌وشه‌نبیره‌ یان فه‌یله‌سۆفه‌، بۆچى، چونكو ره‌وشه‌نبیرى نه‌ پێگه‌هه‌كێ ب ساناهیه‌ یان ژى نه‌ گوشه‌نیگایه‌كا ساده‌ و ساكاره‌ وه‌كو تایلۆر دبێژیت:”ره‌وشه‌نبیرى تێكرایا وێ د ئاوێته‌یێ دایه‌ كو مه‌عریفه‌، بیروباوه‌ر، هونه‌ر، ره‌وشت، قانوون، نه‌ریت و هه‌موو شیانێن ئه‌خلاقى بخوه‌ڤه‌ دگریت، دا مرۆڤ وه‌كو ئه‌ندامه‌كێ كومه‌لگه‌هێ ئه‌نجامێ هه‌بوونا وێ وه‌ربگریت”.
ئه‌نجام:راسته‌ دیرۆكا ره‌وشه‌نبیریێ ژ دیرۆكا ژیان و مرۆڤى پێكهاتی یه‌، به‌لێ بۆچى ئه‌وێ دیرۆكێ نه‌شیایه‌ د هه‌موو جڤاكان جهێ خوه‌ بگریت؟ واته‌ ل ڤێره‌ ره‌وشه‌نبیرى ژ كه‌ڤن و ملله‌تێن هه‌ره‌ پێشكه‌فتنى ده‌ركه‌فت مینا ملله‌ته‌كێ وه‌كو یوونان، ئه‌لمان، فه‌ره‌نسا، ئه‌مریكا و…هتد، چونكو ئه‌وان ملله‌تان سیسته‌مێ ره‌وشه‌نبیریێ ل ژێر ئاستێ به‌رپرسیارى و ئه‌ركان داخواندن، ژ به‌ر هندێ د ڤێ قووناغێ دا ره‌وشه‌نبیرى شیایه‌ ببیته‌ سیسته‌مه‌كێ ته‌مامكه‌ر بۆ ئاراسته‌كرن و ده‌رفه‌تدان ب ئاستێ تاكه‌كه‌سى، به‌لێ هه‌كه‌ هه‌مان پرسیارا ده‌سپێكێ بكه‌ین زێندیبوونا ره‌وشه‌نبیریێ چاوا سه‌رهلدا؟ دیاره‌ زێندیبوونا وێ هنده‌ك سه‌ده‌م بخوه‌ڤه‌گرتن، كو ئه‌و سه‌ده‌م ژى تایبه‌ت بوون ب زاتێ مرۆڤى ڤه‌. ل خه‌له‌كا بهێت دێ ب شێوه‌كێ رۆن ئاشكه‌را ئاراسته‌ى هزرا هه‌وه‌یێن بهاداركه‌م، ئه‌رێ كا ئه‌و سه‌ده‌م چ بوون و ژ كیڤه‌ سه‌رهلدان؟

ره‌وشه‌نبیریا كوردى و سه‌رپێهاتێن مرۆڤایه‌تى
جوان عزه‌ت/ پشكا دوویێ
خه‌له‌كا ئێكێ مه‌ ب كورتى به‌حسێ ره‌وشه‌نبیریێ كر وه‌كو پێناسه‌ كا چیه‌ و نها ژى دێ به‌حسێ زیندیبوونا ره‌وشه‌نبیریێ كه‌ین كا سه‌ده‌مێن وێ زیندیبوونێ چ بوون و چاوان سه‌رهلدا؟
راسته‌ جیهان و ژیان به‌رده‌وام د قووناغێن گوهۆرینێ دانه‌ و د ناڤ پێكهاته‌ێن وێ گوهۆرین و ئاڤاكرنێ دا ژێكجودانه‌، به‌لێ په‌یوه‌ندیێن وان ل گه‌ل هه‌ڤدو ناهێن دابران، چونكو هه‌ر جیهانه‌ك جیهانه‌كا دى ته‌مام كه‌ت و ژیانێ به‌رهه‌م ئینیت.
سه‌ده‌مێ ئیكێ/ ئاستێ نه‌زانینى: ژ جیهانا مه‌زن بگره‌ هه‌تا دگه‌هیته‌ جیهانا بچووك ره‌وشه‌نبیریێ خوازت ل پرسان بگه‌ریت و ب هاریكا وان پرسان شیا ده‌ربازى پرسێن سیاسى، هزرى و زانستى ببیت. نموونه‌ ل یوونان، ئه‌لمان و ئه‌ورۆپا پێشكه‌فتنا هه‌را مه‌زن ژ ئاستێ ره‌وشه‌نبیران په‌یدابوو، چونكو ره‌وشه‌نبیرێن وى ده‌مى بێ ترس و ب باوه‌یه‌كا خورت هاتن مه‌یدانا ژیانێ، هه‌تا وى راده‌ى شیان سه‌ركه‌فتنا مرۆڤى ل سه‌ر هه‌موو پێكهاته‌یێن ژیانێ مسۆگه‌ر بكه‌ن و یا ژ هه‌میێ ژى گرنگتر ئه‌و بوو كو مرۆڤ ژ ترس و زیندانا دوژمنێ مه‌زن رزگاركرن ئه‌و ژى نه‌خۆه‌شیا نه‌زانینێ. ب ڤى شێوه‌ى هێدى هێدى ره‌وشه‌نبیرى ل یوونان، ئه‌لمان و رۆژئاڤا ب گشتى به‌رپا بوو، به‌لێ كه‌دا ره‌وشه‌نبیران نه‌ ئه‌وبوو كو ببن حاكمێن شیره‌تان یان ژى شاكردێن ده‌ستهه‌لاتان، به‌لكو ده‌مێ وان دیتى تاكه‌كه‌سێ وان یێ د ناڤ نه‌خوینده‌واریێ دا خه‌ندقیت و ناڤ تراژیدیان دا دهێته‌ چه‌وساندن، هینگێ وان ده‌ست هاڤێتێ كه‌دا خوه‌ بكه‌ن، ئاده‌كرنا ئه‌قل و هزرا تاكه‌كه‌سى.
سه‌ده‌مێ دوویێ/ ره‌وشه‌نبیرێن وى سه‌رده‌مى زانین كو مرۆڤایه‌تى بنگه‌هێ مرۆڤى یه‌: ئها ب ڤى ره‌نگى هاته‌ سه‌لماندن بوو، كو هه‌ر ئیك ژ وانا مینا ئیلهامه‌كا ئه‌سمانى یه‌ و هاتیه‌ به‌ردان بۆ ناڤ كار، قانوون و مافێن مرۆڤى ل ئه‌ردى. له‌ورا وان هزركرن كو ئه‌و نڤیسكاریى یا بێهووده‌ یه‌ ده‌مێ جڤاكێ وان یێ نه‌خوێنده‌وار بیت، ژ به‌ر ڤێ چه‌ندێ چه‌ندین رێك بكارئینان. ژ وان رێكێن بكارئیناین، مینا ئازراندنا پرسیاران ل گه‌ل كۆمێن گه‌نجان، به‌رده‌وام د ناڤ ته‌خ، چین و گه‌ره‌كان دا دهاتن و چوون دا خه‌لكى ل خوه‌ كوم بكه‌ن بۆ باخڤن و هه‌روه‌سا رابوون ب رێیێن وانه‌بێژیى د ناڤ گه‌ره‌ك و كۆمه‌لگه‌هاندا، ل سه‌ر ڤان رێیان شیان هه‌تا ئاسته‌كێ كه‌دا خوه‌ به‌رده‌وام بكه‌ن، چونكو نڤیسكارێن رۆژئاڤا ب گشتى د زانینن، مرۆڤایه‌تى ئێك ژ بنگه‌هێن مرۆڤى یه‌ و فامكرن كو نالینا وێ پرسێ ژ ده‌نگێ كێشه‌یان ده‌ركه‌فتیه‌.
سه‌ده‌مێ سیێ ژى و یا ژ هه‌میێ گرنگتر وان هزركرن: كو نڤیسكارى ئانكو ره‌وشه‌نبیرى نه‌ یا تایبه‌ته‌ ب ئاخێ ڤه‌، به‌لكو دگۆتن ئه‌و یا تایبه‌ته‌ ب كێشه‌ێن گه‌ردوونى هه‌میێ ڤه‌، ژ به‌ر هندێ ئه‌وان نوونه‌راتیا خوه‌ گه‌هاند هه‌موو جیهانێ، ژ لایه‌ك دى ڤه‌ پیڤانا وان ل سه‌ر پرس و بنه‌مایێن زانستى، سیاسى، ره‌وشه‌نبیرى، جڤاكى، هزرى و ئابوورى به‌رده‌وام كرو ب ڤێ هیمه‌تێ وان سه‌لماند، كا ره‌وشه‌نبیرى چیه‌؟
ئه‌نجام: ب ڤێ ئه‌نجدایا مه‌زن دیاربوو كو، وه‌لات و جیهانا مه‌زن هه‌موو ل سه‌ر كه‌دا وان ره‌وشه‌نبیران گه‌هشتن هێڤنێ سه‌رده‌م و ئاڤابوونێ و ئه‌و كه‌سێن خوه‌ هه‌لبژارتین وه‌كو ره‌وشه‌نبیر، خوه‌ ب په‌یامه‌كا ساده‌ حه‌ساب نه‌كرن، به‌لكو وان د گۆتن ئه‌م مولكێ ملله‌تێ خوه‌ نه‌ ئه‌گه‌ر چه‌ند قوربانى، زیان، نه‌خوشى دگه‌ل مه‌ بهێته‌كرن، ئاماده‌ینه‌ بۆ ره‌وشه‌نبیریا ملله‌ت و تاكه‌كه‌سێ خوه‌ بژین و به‌رده‌وام بین، وه‌كو ڤیلپ برۆ گوتى، “ره‌وشه‌نبیرى كۆمه‌له‌كا زانیارێن ب بیرو باوه‌ره‌ و رییێ ب تاكه‌كه‌سان دده‌ت، كو ژ ژیانا خوه‌ یا ساده‌ و رۆتینى رزگارببن و ناسناما خوه‌َ بنیاسن وه‌كو ژیده‌ر بكاربینن”. ژبه‌رهندێ ل سه‌ر وێ شارشتانیێ كارێكته‌رێن جودا د ناڤ خوه‌ دا دانه‌ ئاڤاكرن و نیشا خه‌لكى دان كا حه‌زاره‌ت، په‌روه‌رده‌، وژدان، ئه‌خلاق و…هتد چیه‌؟ هه‌تا گه‌هشتینه‌ ئاستێ زیندبوونا خوه‌.

14

جوان عزه‌ت، پشكا پێنجێ
د دیرۆكا جڤاكێن پێشكه‌فتى دا هۆسا دیاردبیت، كو تاكه‌كه‌س ل ژێر درووشمێن هزرى، ئازادى و یه‌كسانى شیایه‌ د جڤاكى دا ببیته‌ بۆنه‌وه‌ره‌كێ ئه‌خلاقى، بۆنه‌وه‌ركێ ئازاد و بۆنه‌وه‌ره‌كێ كاملانه‌، چونكو ملله‌تێن ره‌وشنگه‌ر ئه‌خلاق كریه‌ سه‌روه‌ر بۆ مه‌عریفێ، له‌ورا پێشكه‌فتنا وان جڤاكان بوویه‌ میناكا هه‌را مه‌زن د جیهان و ته‌ڤایا گه‌ردۆنى دا.
هه‌روه‌سا ئێك ژ خالێن سه‌ره‌كیێن جڤاكێن پێشكه‌فتى ئه‌وه‌ هزرا تاكه‌كه‌سى ژ بنگه‌هێ زانستى ده‌سپێكریه‌، پاشى ل سه‌ر ڤێ رێخستنێ ئه‌و بنگه‌ه بوویه‌ بنگه‌هه‌كێ سیاسى و ژ سیاسه‌تێ چارچۆڤه‌كێ مه‌نتقى هاتیه‌ په‌یره‌وكرن زێده‌بارى چاره‌سه‌كرنا بنگه‌هێ كه‌لتوورى، ب ڤى ره‌نگى هێدى هێدى هزرا تاكه‌كه‌سى گه‌هشتیه‌ وى ئه‌نجامى، كو هه‌ست پێ كه‌ت بوویه‌ خودان دامه‌زراندنا بنگه‌هێ داهێنان، پیشه‌سازى، ئه‌قله‌كێ سیاسى، جڤاكى، نه‌ته‌وه‌ى و ناسنامه‌یا شارستانى.
بنێره‌، ئه‌گه‌ر ئه‌م ل سه‌ر دیرۆكا تاكه‌كه‌سێ كورد راوه‌ستین و دیاربكه‌ین ئه‌رێ كا هزر، ئیراده‌ و بوونا ڤى مرۆڤى ب چ شێوه‌ بوویه‌ یان چ پێناسه‌ بۆ هه‌بوویه‌؟ وه‌كو یا دیار تاكه‌كه‌س ل جه‌م مه‌ نه‌ بوویه‌ ئه‌و تاك كو باوه‌ریا وى ئه‌و بیت بشێت ل سه‌ر ڤى پیڤه‌رێ مه‌ به‌حس لێ كرى به‌ره‌ڤ مودێرنیته‌كا بنگه‌هین بچیت، بۆچى؟ چونكو تاكێ مه‌ نه‌بوویه‌ تاكه‌كێ به‌هه‌مدار، پیشه‌كار و په‌روه‌ردگار، له‌ورا هه‌تا نها نه‌شیایه‌ هزرا خوه‌ ژ ترسا، باران، بریسا، زلیزال، ژین و مرنێ رزگاربكه‌ت و به‌ر ب هزره‌ك ئازاد ڤه‌ ببه‌ت.
دبیت پشتى عه‌وله‌ما جیهانێ ده‌ستپێكرى هه‌تا راده‌یه‌كى تاكه‌كه‌س شیابیت هه‌ولا ئه‌قله‌ك ره‌وشنگه‌رى دابیت، به‌لێ ئه‌و ئه‌قل وه‌كو پێویست نه‌بوویه‌ به‌رهه‌مه‌كێ ئاراسته‌كریى دجیهانا مه‌ یا ئه‌ڤرۆ دا، مینا دووڤچوون ژ هێزا مه‌عریفى، قانوونى، ئه‌خلاقى، سیاسى، ئابوورى و…هتد، هه‌لبه‌ت ئه‌ڤه‌ ژى مرۆڤه‌كێ نه‌ شه‌فاف دێ ئینت وجودێ، چونكو نه‌شه‌فافیا وى ئه‌وه‌ كو هزرنه‌كریه‌، تێ نه‌گه‌هشتى یه‌ و نه‌خواندیى یه‌، له‌ورا نه‌شیا یه‌ ده‌ربازى ئیمانه‌كا ژدل ب هزر و بیر، ئه‌قل و ئیراده‌بوونێ ژى ببیت.
زێده‌ترى جیهانا مه‌ یا كه‌لتوورى، جیهانه‌كه‌ ژ دوور ڤیانا ره‌وشنگه‌ریێ دخوازیت لێ ژ نێزیك نه‌بوویه‌ ئه‌و جیهان كو تاكه‌كه‌س تێدا بشێت ئازاد هزر بكه‌ت، ئازاد بخوینیت، ئازاد تێبگه‌هیت، ئه‌ڤه‌ ژى ئه‌گه‌ره‌ك سه‌ره‌كى یه‌ كو نه‌هێلایه‌ تاك بگه‌هیته‌ بنگه‌هێن خوه‌ یێن بنه‌جهبووى، چونكو ب ئه‌قلێ نه‌ریتى مرۆڤ چو جاران نێزیكى هه‌ڤواته‌یا ژیان، بۆنه‌وه‌راتیا مرۆڤى و چاره‌نڤیسى نابیت، به‌لكو ئه‌وا هاریكاریا مرۆڤ و جڤاكى بكه‌ت ئه‌قلێ ره‌وشنگه‌ر و ئازاده‌ ب ئاراسته‌یه‌ك راسته‌قینه‌.
ئه‌نجام، ئه‌رێ ئه‌گه‌ر چیه‌ هه‌تا نها مه‌ نه‌شیایه‌ تاكه‌ك گه‌رایى، زانستى، مودێرن و دیرى هزرێن به‌ربه‌لاڤێن ئاڤابكه‌ین؟ سه‌ده‌م نه‌بوونا ئیراده‌، بوون و خواندنا تێكستان، به‌رهه‌ڤكرنا ئالاڤان و هزره‌ك ئازاده‌، ژ به‌رهندێ هایدگه‌ر ژى بێژیت:”تاكه‌كه‌سێ خودان هێزو ئیراده‌ ئه‌وه‌ یێ كو بشێت ژ یێن دى تر خوه‌ ئازابكه‌ت، داكو شێواز رێكێن وان بزانیت و ده‌ستێ وى ب ئه‌گه‌رێن وى را بگه‌هیت”. واته‌ پێدڤییه‌ تاك د ناڤخوه‌یا خوه‌ دا ل هزر، ئه‌قل و جه‌وهه‌رێ خوه‌ بگه‌ریت هه‌تا ببیته‌ تاكه‌كێ به‌رهه‌مدار بۆ خوه‌ جڤاكێ خوه‌.

تاكه‌كه‌س و بنگه‌هێ جڤاكى
جوان عزه‌ت/ پشكا شه‌شێ.
تاكه‌كه‌سێ ئاڤاكه‌ر ئاستێ گوهۆرینا جیهانێ هه‌یه‌، چونكو ده‌مێ مرۆڤ دگه‌هیته‌ هزرا زانستى، ته‌كنۆلوژیێ، مودێرنیه‌ت/ پێشكه‌فتنا سه‌رده‌م و لبیرالیزمێ/ ئازادیێ، هینگێ ئه‌قلێ مرۆڤى زالى گوهۆرینا هه‌مى تشتان دبیت، ئه‌ڤه‌ وه‌دكه‌ت تاك ئیدى هه‌ست ب زانستێ هه‌بوونا خوه‌ بكه‌ت، له‌ورا مه‌رجێن كو تاكه‌كه‌سى بگه‌هینن ڤان ئاستان خواندنا تیكستێن ب به‌رهه‌مه‌.
هه‌روه‌سا ئه‌و به‌رهه‌م ده‌سپێكا دیرۆكا تاكه‌كه‌سى یه‌، چونكو تاكه‌كه‌س د ناڤ دیرۆكا خوه‌ نیاسینێ دا دێ شێت بیته‌ به‌رهه‌مه‌كێ ره‌ها بۆ ژیان و دیرۆكا خوه‌ یا مرۆڤى، هه‌لبه‌ت جڤاك ژى وى ده‌مى بۆ ژیانێ دێ بیته‌ جڤاكه‌كێ خودان فه‌زیله‌ت و فه‌لسه‌فه‌یه‌كا نوو. به‌لێ ئه‌گه‌ر ئه‌م دیرۆكا تاكێ كورد ل سه‌ر جڤاكێ كوردى بده‌ین نیاسین دێ بینن ژ چارچووڤێ فه‌زیله‌ت و فه‌لسه‌فا ژیانێ تێكهه‌ل بوویه‌، ئه‌ڤه‌ ژى وێ گه‌هینت یان تاكه‌كه‌سى خه‌له‌ت ده‌ربرین دایه‌ شرۆڤه‌كرنا پرسان، یان ژى جڤاك بوویه‌ جڤاكه‌كێ به‌رژه‌وه‌ندخواز و بێ شوونگر.
ژ به‌ر هندێ مه‌ نه‌شیایه‌ جڤاكه‌كێ دروست بكه‌ین كو تاك هه‌ست ب گوهۆرینه‌ك جودا بكه‌ت، چونكو دبنیات دا كوردان چ فه‌لسه‌فێن ئاڤاكه‌ر بۆ ژیانێ نه‌بووینه‌، هزربكه‌ د ده‌سپیكا دونیایێ دا ده‌مێ مرۆڤ په‌یدا بووى محتاجیا وى مرۆڤى ب لیگه‌رینه‌كا تێروته‌سه‌ل هه‌بوو ده‌رباره‌ى پرسێن خوه‌زایى/ سرۆشتى، ئوولى، سیاسى، جڤاكى و مرۆڤى ل وى ده‌مى هێدى هێدى مرۆڤێن ئه‌قلگه‌رایى په‌یدابوون كو دیڤچوونا پێكهاته‌یێن دونیایێ بكه‌ن، داكو هزرا فه‌لسه‌فى شین ببیت نموونه‌، ل سه‌رده‌مێ یوونانستانا كه‌ڤن هه‌تا دگه‌هیته‌ یانوو ڤان قووناغێن نها ئه‌م تێدا دژین ژى زانا و فه‌یله‌سوفان شرۆڤا وان پرسێن ب گه‌ردۆنى ڤه‌ گرێدا دكر، ژ بۆ هندێ دا جوداهى و جیاوازیا مرۆڤى د ناڤبه‌را گیانه‌وه‌ر و سرووشتى بهێته‌ ژێك جوداكرن، سه‌ره‌راى وێ چه‌ندێ هێدى هێدى فه‌لسه‌فیێن نوو په‌یدابووین، مینا فه‌لسه‌فا هزرى، زانستى، سیاسى و جڤاكى سه‌رهلدان.
له‌ورا ئه‌گه‌ر بنێرین هزرا رۆژئاڤا پتر هزره‌كا ئه‌قلانیه‌ به‌لێ هزرا روژهه‌لات پتر هزره‌كا ئه‌فسانه‌یى یه‌، ئه‌گه‌ر ژى نه‌بوونا فه‌لسه‌فه‌یاكا راسته‌رێ كرى ب ستراستژیا ئه‌قلانى، دا پتر بهێته‌ رۆنكرن ئه‌م شێن بێژین هونه‌رێ ژیانێ و فه‌لسه‌فه‌ د جڤاكێن سه‌رگرتى دا پتر سه‌نگا خوه‌ هه‌یه‌، چونكو ئه‌و جڤاكێن ب باوه‌ریه‌كا موكم تێگه‌هشتن بۆ تێگه‌هین جڤاكى هه‌بیت، ئه‌ز باوه‌رم ئه‌و تێگه‌ه ل داهاتووى بۆ تاكه‌كه‌سى ژى دێ بن قانوون، دستوور و خزمه‌تا داهێنانان.
ئه‌نجام: تشتێ كو تاكه‌كه‌س و جڤاكى بگه‌هینت ئه‌نجامى ئه‌وه‌ دابینكرنا پێداویستێن ژیانێ، به‌رقه‌راركرنا ئه‌رك و مافێن مرۆڤى، دانانا قانوونێن كارپێكر و پێگر و هه‌روه‌سا ده‌ستنیشانكرنا سیسته‌مێن سیاسى و جڤاكى یێن رێكخستى د وارێ هزرا فه‌لسه‌فى، ئه‌قلى، ئازادى و یه‌كسانیێ دا، چونكو د جۆگرافیا كوردى دا ئه‌قلى جهێ ڤه‌شارتنێ گرتیه‌ و نه‌شیایه‌ بیته‌ پیڤانه‌ك د ناڤبه‌را تاكه‌كه‌سى، هزرا نوو و ئاستێ ره‌وشه‌نبیرى دا، له‌ورا ئه‌ڤرۆ تاكه‌كه‌س هه‌م ژ قیما بوهاداریێ، هزرا نه‌ته‌وه‌یى، گۆتارا سیاسى و گۆتارا جڤاكى یا رێكخستى ژى دوور بوویه‌. ره‌نگه‌ ئه‌ڤێ چه‌ندێ ژى جهێ هزرا پراكتیكێ ڤالا هیلایه‌، له‌ورا پێدڤیه‌ تاكه‌كه‌س ژ پێخمه‌ت ئاستێ خوه‌یێ ئه‌كادیمى و زانستى ده‌ست ب قووناغ و ژیانه‌كا سه‌رۆشنى ب پرۆسێسا خواندنێ ده‌ست پێكه‌ت، هه‌تا كو گۆتارا وى ل داهاتووى جهێ ململانه‌كا ده‌مكى بگریت.

34

جوان عزه‌ت/ پشكا سیێ
هه‌ر جڤاكه‌كێ ل سه‌ر بنگه‌هێ ده‌وله‌تێ هاته‌ دامه‌زراندن، هینگێ تاكه‌كه‌س ژى د وێ ده‌وله‌تێ دا ژ سیسته‌مان یێ بێ به‌هرنابیت، به‌لێ ئه‌گه‌ر جڤاك نه‌ بوو جڤاكه‌كێ ده‌وله‌تگه‌رایى، هینگێ تاكه‌كه‌س ژى نه‌شێت پشتا خوه‌ ب چ پێكهاته‌یان گه‌رم بكه‌ت، به‌لكو پشت گه‌رمیا وى ل سه‌ر وان پیڤه‌رێن بووینه‌ بره‌نسیپ بۆ وى و جڤاكى مینا، هۆز، بنه‌مال، پارت و…هتد دێ مینت.
له‌ورا ل سه‌ر ڤێ رێكخستنێ ژى ده‌وله‌ت نه‌ پێكهاته‌یه‌كا بچووكه‌، كو تاك خوه‌ تێدا نه‌بیت، به‌لێ ئه‌و په‌یوه‌ندیه‌كه‌ ب ئاست، زمان و ئازادیا تاكه‌كه‌سى ڤه‌ گرێدایه‌، هه‌لبه‌ت ئه‌گه‌ر بێژین ئه‌رێ مه‌ ئه‌و تاكه‌كه‌س ئاڤاكریه‌، كو بۆ بنگه‌هێ جڤاك و ده‌وله‌تێ ببیته‌ خێروبێر؟ ب هزرامن نه‌خێر، چونكو تاكێ كورد هێشا نه‌بوویه‌ ئه‌و تاك بزانیت كا جوداهى د ناڤبه‌را مرۆڤ و مرۆڤى، جڤاك و جڤاكى، ده‌وله‌ت و ده‌وله‌تێ چی یه‌، هه‌روه‌سا هێشتا ب دروستى ل خوه‌ نه‌گه‌ریا یه‌ و خوه‌ نه‌نیاسى یه‌، كا ئه‌و كى یه‌، چ دڤێت و بۆچى هاتیه‌ هه‌بوونێ؟
دا ئه‌م گوتنا سارته‌ر ل بیرا خوه‌ بینن ده‌مێ گۆتى، “ئه‌م چ دنڤیسین، بۆ كێ دنڤیسین و مه‌به‌ستا ژ نڤیسینێ چییه‌؟” واته‌ ل ڤێره‌ مه‌به‌ستا سارته‌ر ئه‌و بوو، كو ئه‌و نڤیسانا بهێته‌ وجودێ ل سه‌ر بنیاته‌كێ هزرى، زیندى و په‌یوه‌ندیه‌كا ئاڤاكرى بیت، هه‌تا نڤیسه‌ر و خوانده‌ڤان/ وه‌رگێر ب دروستى وان پیڤه‌ران فام بكه‌ت، پاشى ب رێكا وان خوانده‌ڤانان ئه‌و پیڤه‌ر بگه‌هن بنگه‌هێ جڤاك و مرۆڤى، له‌ورا ده‌مێ ئه‌م ل سه‌ر چاوانیا بوویه‌ر و ئاسته‌نگان را دوه‌ستین، پێدڤیه‌ ب رژدى وان بۆیه‌ر و ئاسته‌نگان ژى راڤه‌ و داڤه‌بكه‌ین هه‌تا ب شێوه‌كێ مه‌عریفى پێشكێشى هزرا تاكه‌كه‌سان ببیت.
مه‌رجێ كو تاكى بكه‌ته‌ تاكه‌ك خودان پره‌نسیپێن سه‌ره‌كى، ل گۆر دیتنا من ئاڤاكرنا جڤاكه‌كێ مودێرن و ئازاده‌، دوور ژ په‌یام و هزرێن كه‌لتوورى، بنه‌مالى، فیودالى و… هتد بیت، ژ به‌ركو نووخوازیا جڤاكى ژ وێ چه‌ندێ ده‌سپێكه‌ت ده‌مێ تاكه‌كێ به‌رهه‌مدار و هشیار دهێته‌ هه‌بوونێ و ئاراسته‌ى ئه‌تیك و پره‌نسیپێن جڤاكى دبیت.
به‌لێ مخابن رێژه‌كا كێم یا تاكان د ناڤ جڤاكێ مه‌ دا هه‌یه‌، كو هه‌ست پێ بكه‌ت ئێدى خودان ئه‌زموون، بزاڤ و به‌رپرسیاریه‌، ب راستى ئه‌ڤه‌ ژى جه‌وهه‌رێ هه‌بوونا ئه‌قلى ڤه‌دگوهێزیته‌ ئاستێ نه‌بوونێ، چونكو مه‌ تاكه‌ك هه‌یه‌ دووره‌ ژ ڤاكته‌رێ دووڤچوون و هێزا ئه‌قلى، ئه‌گه‌ر ژى نه‌بوونا چاره‌نڤیسه‌كێ ب ئه‌نجام و سیسته‌مه‌كێ ستراتیژى یه‌، فه‌یله‌سۆفێ سه‌رده‌مێ ره‌وشگه‌ریێ كانت ده‌رباره‌ى هه‌بوونا تاكه‌كه‌س و ئه‌قلى دبێژیت: “پێدڤیه‌ تاكه‌كه‌س تاكه‌كێ ئازاد و نه‌ترس بیت، هه‌تا بشێت ئه‌قلێ خوه‌ سه‌ربه‌خوه‌ بكاربینیت”. ل ڤێره‌ مه‌به‌ستا كانت ئه‌وه‌، كو تاكى هه‌تا وى راده‌یى هێزهه‌بیت بشێت به‌رهنگاریا ئه‌قلێ ئازاد بگریت و به‌رامبه‌ر كاره‌ساتان ب شێوه‌كێ ئه‌قلانى راوه‌ستیت، له‌ورا ل ژێر هزرا وى ره‌وشنگه‌ریا تاكى شیایه‌ زالى هزرا پاشكه‌فتى بببیت.
ئه‌نجام: ل سه‌ر ڤى پیڤه‌رى پێدڤییه‌، تاكه‌كه‌سى شیانێت وێ چه‌ندێ هه‌بن، كو ئیدى به‌رهه‌مدانا ئاستێ خوه‌ یێ كه‌سى ، مه‌عریفى و ره‌وشنگه‌رى بكه‌ته‌ ئه‌نجامێ ڤه‌ژینا نوى، ئه‌گه‌ر نه‌ ئه‌ز باوه‌رم ئیدى نه‌ ئه‌م دبین ئه‌و جڤاك یێ، كو هه‌رده‌م د پرسان دا زیندى دمینیت و نه‌ ئه‌م دبین ئه‌و تاك یێن، كو بشێن سه‌نترالیا ئه‌قله‌كێ ئازاد و رێكخستى كنترول بكه‌ن. له‌ورا ده‌رباره‌ى دورهێلێ كو نها مه‌ هه‌یه‌، گرنگه‌ ئه‌م جیهانه‌كا جودا ئه‌وا ب ناڤێ جیهانا هزرى و مرۆڤى بئافرینین، هه‌تا بشێن جڤاك و تاكه‌كێ ئازاد بینین هه‌بوونێ.

تاكه‌كه‌س و بنگه‌هێ جڤاكى
جوان عزه‌ت/ پشكا چارێ.
ئه‌و جڤاكێن كو دخوازن ببن جڤاكێن خودان هزره‌ك شارستانى و مه‌ده‌نى، هه‌لبه‌ت ئه‌وان جڤاكان خواستیه‌ هه‌بوونا تاكه‌كه‌سى ل سه‌ر پیڤه‌رێ شارستانى و مرۆڤایه‌تیێ دامه‌زرینن، چونكو د ئه‌سل و ئه‌ساسێن وى جڤاكى دا نه‌خشه‌یه‌كێ رێخستى هه‌بوویه‌.
له‌ورا د ڤێ مژارێ دا ئه‌م دێ ل سه‌ر هنده‌ك ره‌هێن جڤاكى كوردى راوه‌ستین، ئه‌رێ كا د بنیات دا جڤاكێ مه‌ چ خوازتى یه‌؟ یان چاوا ئه‌تیك و بنگه‌هێن خوه‌ سه‌ره‌ده‌ركرینه‌ و تاكه‌كه‌س ل سه‌ر چ بنه‌ما دایه‌ په‌روه‌رده‌ و ئاڤاكرن؟
هه‌لبه‌ت ده‌سپێكێ جڤاكێ كوردى ل سه‌ر هنده‌ك رێك و ته‌وه‌ران ژیان دابوو به‌رده‌وام كرن، چونكو ل سه‌ر هه‌مان نه‌ریتێ كه‌ڤن هه‌ول ددا هه‌ڤواته‌یا ئازادى و ژیانێ سه‌ره‌ده‌ربكه‌ت، ئه‌و ژى نه‌ریته‌كێ دوورى گه‌ردۆنێ مرۆڤى و ئایدویۆلوژى بوو، ژ به‌رهندێ هه‌تا نها ژى حه‌تا راده‌یه‌كێ ڤى جڤاكى خواستى یه‌ پتر ل سه‌ر دیرۆكا سروشتى ژیانێ پرۆسێس بكه‌ت، له‌ورا ئه‌و بوویه‌رێن كو ئه‌ڤرو د ناڤ جڤاكێ مه‌ دا سه‌ر هلدده‌ن ئه‌نجامێ نه‌پێگریریكرنا دیرۆك/ جیهانا هزرى و فه‌لسه‌فى یه‌.
ل سه‌ر ڤێ رێخستنێ ژى ئێدى پتریا جڤاكێ مه‌، دخواست هێدى هێدى جه‌وهه‌رێ ئه‌تیك و بنگه‌هێن خوه‌ بكه‌ته‌ جه‌وهه‌ره‌كێ هندابووى و چرایه‌كێ دى د تاریێ دا هل بكه‌ت، هه‌تا سه‌ره‌ده‌ریكرنا مه‌ ژى ل گه‌ل پرۆگرێسا تاكه‌كه‌سى نه‌ ببوو سه‌ره‌ده‌ریه‌كا سه‌رده‌ست و پێویست، ژ به‌ر هندێ ئێدى تاك گه‌هشته‌ وێ باوه‌رێ كو ئه‌و نه‌شیا د ناڤ خوه‌ یا خوه‌ دا ل هه‌بوونا خوه‌ بگه‌ریت یان خوه‌ وه‌كو كه‌س/تایبه‌ت بناسیت.
راسته‌ ئه‌م جڤاكه‌كین، كو به‌رده‌وام حه‌ژ پێنگاڤێن گوهۆرینێ دكه‌ین، به‌لێ د سه‌ر ڤێ را ترسا مه‌ ژ گوهۆرینێ هه‌یه‌، ئه‌گه‌ر بێژین بۆچى؟ واته‌ نه‌ مه‌ ئه‌و مرۆڤ دا یه‌ ئاڤاكرن كو بزانیت، ژیان، جه‌وهه‌ر، ئه‌تیك، رول، ئارمانج، چاره‌نڤیس، هزرا مرۆڤایه‌تى، وه‌كهه‌ڤى و…هتد چیه‌؟ نه‌ مه‌ ئه‌و جڤاك ژى دا یه‌ ئاڤاكرن كو بزانیت ئه‌و هه‌یه‌، داكو خزمه‌تێ بۆ ئیكلاكرنا پرسێن زیندى و جیهانا سه‌رده‌م ژ پێخمه‌ت زێهنیه‌ت و خولقاندنا بۆنه‌وه‌راتیا مرۆڤى بكه‌ت.
ئه‌ڤه‌ ژى خاله‌كه‌ ڤه‌ دگه‌ریت نه‌بوونا زه‌مه‌نه‌كێ هشیارگه‌رى، چونكو ئه‌م وه‌كو كورد به‌رده‌وام ل په‌ى هنده‌ك خواندنان دا نه‌چووینه‌، كو هه‌ست پێ بكه‌ین مه‌ زه‌مه‌نه‌ك ب به‌رسڤ بۆ ئه‌ڤرو دگه‌ل خوه‌ دا ئینایه‌ و بۆ سوباهیا مه‌ دێ بیته‌ زه‌مینه‌ك دوورى هزرا ده‌مارگیرى و ساده‌یى یێ، له‌ورا ده‌رباره‌ى پێداگیریا زه‌مه‌نى و تاكه‌كه‌سى مه‌حمه‌د سلێمان عه‌باس دبێژیت: “زه‌مه‌نێ ژیانێ و ئاسایى یا ژیانێ مرۆڤ به‌رده‌وام به‌ر ب ده‌رزان و ئالۆزیان بریه‌ سه‌ربارێ وێ چه‌ندێ، ماندیبوون و بارگرانى ئه‌ڤرۆ ئیخستیه‌ سه‌ر ملیێن تاكه‌كه‌سان، له‌ورا ئه‌ڤرۆ زه‌مه‌نێ پیرۆزى و ئه‌كتیڤبوونا نه‌رتێن تایبه‌ته‌”. واته‌ پێدڤیه‌ ئێدى جڤاكێ كوردى ژى، ئه‌و هێزه‌ هه‌بیت وه‌كو هێزا جیهانه‌ك ب ئه‌نجام و به‌هره‌مه‌ندى بیت.
ئه‌نجام: یا كو ژیوارێ جڤاكى بكه‌ته‌ ژیواره‌كێ ڤه‌كرى و پێشكه‌فتى، ب هزرا من ژ ئه‌نجامێ ئازادبوونا ئه‌قلێ تاكه‌كه‌سێ ئافرێنه‌ره‌، چونكو جڤاكێ ئافراندى به‌رهه‌مێ تاكێ بنگه‌ه دامه‌زراندى یه‌، له‌ورا یا ئه‌ز پێ د زانم ئه‌وه‌ گرنگه‌ ئه‌م هه‌ولبده‌ین ئێدى جڤاكه‌كێ ئاماده‌كار و هه‌لویستگه‌رایى دابمه‌زرینن، هه‌تا تاكه‌كه‌س ژى ببیته‌ ئه‌و تاك یێ كو ئه‌م بزانین د هزرا ته‌یوورى، داهێنانى و ئه‌نجامى دا خودان ئه‌قله‌ك ئاڤاكه‌ر و دینامیكى یه‌.

website security
WP Facebook Auto Publish Powered By : XYZScripts.com