NO IORG
Authors Posts by هه‌ژين رێكاني

هه‌ژين رێكاني

هه‌ژين رێكاني
10 POSTS 0 COMMENTS

17

هه‌ژین رێكانى

ئه‌گه‌ر ماف و ئه‌ركێ ژنێ دیاربكه‌ین و پتر د وارێ سیاسی و جه‌نگان دا بده‌ینه‌ پێشچاڤ و باس ل گرنكیا هه‌بوونا ژنێن سه‌ركرده‌ بكه‌ین د جیهانا ئه‌ڤرۆ دا و دناڤا وێ جیهانێ ژنێن كورد دبینین یێن هه‌بوونا خوه‌ سه‌لماندی و هێزا ژنێ دایه‌ پێشچاڤ بۆ جیهانێ و بووینه‌ نموونه‌، لێ ل ده‌ستپێكا هه‌ر تشته‌كێ په‌سنا ژنێ ب وی ئاوایه‌ كو ژن ئاوێنه‌ یه‌ بۆ جڤاكى ئه‌و وه‌دكه‌ت پێشكه‌فتن و به‌ر ب پێشچوون دیاردكه‌ت ئه‌ڤه‌ هندی وێ پێشچوونێ یه‌، ئه‌وا جڤاك مافێ وێ دده‌تێ و پشتگیریا وێ دكه‌ت و گرنگیێ دده‌ته‌ پێشكه‌فتنا وێ یا زانینێ ل هه‌ر ده‌مه‌كی، مافێ ژنێ نه‌ ب تنێ ئاریشه‌كا مرۆڤایه‌تی یه‌ به‌لكو نشتیمانی یه‌ كو هزرێن ژنێ پێكڤه‌ گرێدده‌ت وه‌كی رۆژنامێن سیاسی و هزری و ئابووری ئه‌گه‌ر به‌حسێ ژنێ و وارێ سیاسی بكه‌ین كو د ڤی بواری دا ژن دبنه‌ سه‌ركرده‌ و نوونه‌رێن وه‌لاتی و ئه‌ڤه‌ ئێك ژمافێن هه‌ره‌ گرنگه‌ ژلایێ نه‌ته‌وێن ئێكگرتی ڤه‌ ل سالا 1952 ێ بریار پێ هاتیه‌دان پشكداری هه‌بیت د دانا بریاران دا ب شێوه‌كێ گشتی هه‌می واران ڤه‌گریت یان ب شێوه‌كێ سیاسی هه‌می پێدڤی هه‌بن كو بهێته‌ هه‌لبژارتن د هه‌لبژارتنان دا ل هه‌می جۆرێن هه‌لبژارتنان.
ماف هه‌بیت د پێكئینانا سیاسه‌تێدا و كاركرنا وێ، یا گرنگه‌ ژنێن سه‌ركرده‌ هه‌بن و خوه‌ ببینن د سیاسه‌ت و شه‌ران دا و هه‌ر وه‌ك دیار دناڤا چار پارچێن كوردستانێ ژنێن سه‌ركرده‌ هه‌نه‌ یێن نها ناڤێ خوه‌ ل لاپه‌رێن جیهانێ تۆماركرین كو شیاینه‌ هێزا خوه‌ بسه‌لمینن كو دشێن ببنه‌ كه‌سێن پێشه‌نگ د هه‌ر جڤاكه‌كێ دا هه‌ر وه‌ك بووینه‌ په‌رلمانتار و وه‌زیر و پێشمه‌رگه‌ و شه‌ڕڤان و شیاینه‌ ب رێیێن دبلۆماسی شه‌ری وه‌لاتێ خوه‌ بپارێزن و رۆله‌ك مه‌زن ببینن و ب هێز و خۆراگربن رۆلێ بده‌نه‌ پێشچاڤ و به‌رفره‌هتر خوه‌ د ڤان بواران دا ببینن ئه‌گه‌ر ته‌ماشه‌ بكه‌ین كو زێده‌باری دیرۆكێ د ڤی ماوێ نها دا ژنێن كوردستانێ بووینه‌ سمبولا به‌رخودانێ ل جیهانێ وه‌كی ئاڤێستا خابوور كو ل پشتی ئارینا میركان ناڤێ خوه‌ تۆماركر د جه‌نگێ دا وه‌ك قاره‌مان ئه‌وا ل به‌ر ده‌بابه‌ و ستێركێن تڤه‌نگان راوه‌ستا یه‌؟ ل هه‌مبه‌ری توركیا د شه‌رێ عه‌فرینێ دا و دیسا سۆزدار جه‌میل قامشلۆ كو ئه‌و ژنا مێژوویی بوو ئه‌وا كو بوویه‌ ئه‌گه‌رێ ئازایێ ده‌رباره‌ی ژنێ و ده‌رێخستنا ژنێ د بنده‌ستیێ دا و بۆ یه‌ ئه‌گه‌ر كو رۆناهیا ژنێ بكه‌ڤیته‌ د هه‌می ده‌م و جهان دا كو وێ ژ ئه‌گه‌رێ شه‌هیدبوونا خوه‌ ژیانا گه‌له‌ك ژنا ژ بنده‌ستیێ رزگاركریه‌ و بوویه‌ ئه‌گه‌رێ ئازادبوونا چه‌نده‌ها ژنێن كورد و دیسا ئارینا میركان ناڤێ درستی دلار كینج ل عه‌فرینێ ژدایك بوویه‌ ل سالا 1992 ێ ل ده‌ستپێكێ ئه‌و بوویه‌ سه‌ركردا جه‌نگێ و ل هه‌می ده‌م و شه‌ران دا بوویه‌ ئه‌گه‌رێ هێزێ بۆ هه‌می هه‌ڤالێن خوه‌ یێن ژن ل هه‌می وه‌خته‌كێ به‌رته‌نگ دا داكو ب تنێ گرنژینێ بێخیته‌ سه‌ر دێمێ ژنێن ده‌وروبه‌ر و ژبه‌ر وێ كردارا وێ كری ژبۆ ئازادیبوونێ یا ژنێن بنده‌ست بوویه‌ ئه‌گه‌رێ هێزێ بۆ ژنێ و زانینێ د هه‌لبژارتنا رێیێن خوه‌ دا، ئه‌ڤ ژنێن كورد نه‌ كێمترن به‌لكو بلندترن د رێزا ژنێن سه‌ركرده‌ یێن جیهانێ هه‌ر وه‌كی ژن جیهانی كلارزێتكه‌ن كو به‌ری 100 سالان ژیانا خوه‌ ژ بۆ ئازادیبوونا ژنێ د هه‌لبژارتنا دا ل دارخستی یه‌ و بێی جوداهیێ بیخیته‌ د ناڤبه‌را ژن و زه‌لامان دا ژنه‌كا سیاسی بوویه‌ یا ئه‌لمانی كو پشتگیریا ژنێ كریه‌ و پاراستنا مافێ وێ كریه‌ و پشكداری د چه‌ندن نه‌رازیبوونان دا كریه‌ ژلایێ كارمه‌ندێن ژنڤه‌ و چه‌ندین كۆنگره‌یێن مافێ ژنێ ئه‌نجام داینه‌ 1891 ێ بوویه‌ سه‌ركر دا سوپایێ نه‌رازیبوونێ یا سیاسی و ل ئه‌لمانیا و بوویه‌ كارمه‌ندا (سپارتا كوس) ئه‌وه‌ یا ژێر ده‌ستیێ نه‌هێلیت، دیسا شاهژنا زه‌نۆبیا كو كورسیا ده‌ستهه‌لاتێ و وه‌رگرتیه‌ و ده‌ستهه‌لاتا خوه‌ مه‌زنكریه‌ و كه‌سه‌كا خودان شیان بوو د ناڤا شه‌ران دا كو ل گه‌ل سۆپایێ وه‌لاتێ خوه‌ شه‌ر ل دژی فرۆزیا دكر، ژن دكارن ببنه‌ سه‌ركرده‌ د مه‌یدانا سیاسه‌ت و د مه‌یدانا شه‌ڕی دا و دكارێن خوه‌ ل هه‌ر واره‌كێ دی دا هه‌بوونا خوه‌ دیاربكه‌ت.

26

هه‌ژین رێكانى

شه‌ڕێ جاناكالێ كو ب گرنگترین شه‌ڕ دهێته‌ دانان د دیرۆكا توركیا دا ل سه‌رده‌مێ موسته‌فا كه‌مال ئه‌تاتۆرك كو ل وی ده‌مێ ئیمبراتۆریا عوسمانی بوو د شه‌ڕێ جیهانێ ئیكێ دا كو ئه‌ڤ شه‌ره‌ ل سالا 1914 ێ ده‌ستپێكر و ل سالا 1918 ب داوی هات و توركیا ژی ژ وان ده‌وله‌تان بوو یێن پشكداری شه‌ڕێ ئه‌گه‌رێ ب ناڤكرنا شه‌ڕێ جیهانیێ ئیكێ دا ژبه‌ر پشكداربوونا ده‌وله‌تێن مه‌زن، ده‌وله‌تین پشكدار پێكدهات ژ ده‌وله‌تێن هه‌ڤپه‌یمان وه‌كی یه‌لمانیا، ئوسترالیا، ئیمبراتوریه‌تا ماجار یا ئوسترالیا، (ئیتالیا) حه‌تا 1915 ب تنێ دگه‌ل دا بوو، بولغاریستان، ده‌وله‌تا عوسمانی.
لایه‌نێن دی یێن پشكدار ده‌وله‌تێن ئیتیلاف پێكدهات ژ ێنكلترا، رۆسیا، فرنسا و ل 1915 ئیتالیا ژ هه‌ڤپه‌یمانا دی ڤه‌بوو هاته‌ دگه‌ل ڤان، سیربیستان، ژابونیا، رۆمانیا، بورته‌كز، ABD, بریزیلیا و یۆنان. بزانین ل وی ده‌می بۆچی ده‌وله‌تا عوسمانی پشكداری شه‌رێ جیهانیێ ئێكێ بوو كو ل ده‌ستپێكێ بێلایه‌نیا خوه‌ دیاركر، ئه‌لمانیا ژبه‌ر ئه‌گه‌ره‌كێ دڤیا عوسمانی پشكداری شه‌ڕی بكه‌ن دا كو سودمه‌ند بن ژ ده‌وله‌تا عوسمانی ژلایێ جیۆپۆلتیكی ڤه‌، دا چه‌به‌رێن نوز یێن شه‌ڕی ڤه‌ ببن و مفا ژ سیفه‌تێ خلافه‌تێ بهێته‌ وه‌رگرتن هه‌ر ژبۆ ڤێ ئێكێ ته‌كلیفا ماددی ب عوسمانی یا هاتیه‌كرن دا كو دگه‌ل وان دا بن، بزڤریننه‌ روودانێن شه‌ڕی و رووبرووبوونا ده‌وله‌تان ژ هه‌ر دو لایه‌نان و پتر شه‌ڕێ عوسمانیان بێخینه‌ پێشچاڤ كو ده‌وله‌تا عوسمانی ل رۆژهه‌لاتا ئانادۆل شه‌ڕ ل گه‌ل رۆسیا كر، رۆسیا هه‌یفا 11 یا سالا 1914 ێ هیرش كره‌ سه‌ر ئه‌نادۆل، ئه‌و حه‌مله‌یا ئێنفه‌ر باشا برێڤه‌دبر ژبه‌ر سه‌رمایێ یا سه‌ركه‌فتی نه‌ بوو عه‌سكه‌رێ عوسمانی یێ ئێكگرتی گه‌له‌ك ژ ده‌ستدان، سالا 1916 ده‌ست ب سه‌ر بازارێ مووش و ترابزۆن دا هاته‌ گرتن، ل ڤێرێ دێ زڤرینه‌ شه‌ڕێ جاناكالێ كو ل توركیا هه‌تا نها ژی به‌حس لێ دهێته‌كرن و ب شه‌ره‌كێ مه‌زن دهیته‌ بناڤبرن و د نها دا ره‌جه‌ب ته‌یب ئه‌ردوغان دخوازیت ناڤێ ئه‌ڤ شه‌رێ د نها دا دگه‌ل شه‌رڤانان ل دیرۆكێ تۆمار بكه‌ت ب به‌هانه‌یا پاراستنا سنۆران و د راستی دا داگیركرنا بازاره‌ك یێ ژماره‌یه‌كا مه‌زن یا كوردان ب خوه‌ڤه‌ دگریت و ئارمانجا سه‌رۆكێ توركی رێگریه‌ ل ئارمانجێن كوردان و بنپێكرنا مافێ مرۆڤی ل وێ ناڤچه‌یێ بكارئینانا چه‌كێن دیتر ژ قانوونێن نیڤده‌وله‌تی، یا نها ئه‌و هزردكه‌ت خه‌ونه‌ ب دیرۆكێ ڤه‌ ژبه‌ركو شه‌ڕێ جاناكالێ بۆ پاراستنا نشتیمانێ خوه‌ بوو، نه‌ك ده‌ستدرێژی بوو ل سه‌ر نشتیمانێ وه‌لاته‌كێ دی ئانكو یا نها رووده‌ت پێچه‌وانه‌ی هزرا ره‌جب ته‌یب ئه‌ردوغانه‌ ئه‌گه‌ر باس ل جاناكالێ بكه‌ین كو موسته‌فا كه‌مال ئه‌تاتۆرك مووش و بیتلیس ژ رۆسیا وه‌رگرتن، ل سالا 1917 وه‌لاتێ رۆسیا كو ل وی ده‌می توركی ئه‌و ب داگیركار بناڤدكرن ل ڤێرێ بوونه‌ ئه‌گه‌ر ل میحوه‌رێ قه‌فقاسیا بۆ ئه‌گه‌ر شه‌ر ب داوی بهیت.
د میحوه‌رێن دن یێن ده‌وله‌تا عوسمانی دا پشكداری شه‌ڕێ جیهانیێ ئێكێ بووی میحوه‌رێ كه‌نداڤا ده‌وله‌تا عوسمانی دڤیا جاره‌كا دی ل مسڕێ پله‌ و پایا بده‌ستخوه‌ڤه‌ بینن (كه‌نداڤا سۆفیش) بده‌ستخوه‌ڤه‌ بینن ب وێ مه‌به‌ستێ بوون ئه‌گه‌ر عوسمانی یا ئه‌و كه‌نال بر دا په‌یوه‌ندی د ناڤبه‌را ئنگلیز و داگیركه‌ران ب دووماهی هێت دا رێك ل وان كه‌لوپه‌ل و عه‌سكه‌ری هێته‌گرتن ئه‌وێن وان ئیناین، ژ به‌ر هندێ عوسمانیان ژبه‌ر كارتێكرنا ئه‌لمانیا كه‌نداڤا سۆفیش ئه‌وا د ده‌ستێ ئنگلیزا دا هێرش كره‌ سه‌ر ل سالا 1915 سه‌ركه‌فتی نه‌ بوون به‌رامبه‌ر ئێكگرتیێن ئینگلیزا، ئنگلیزا گزیرتا سینا ب ده‌سخوه‌ڤه‌ ئینا و 1916 چوونه‌ سینا. د جه‌بهه‌یێ عیراقێ دا ئنگلیزا ڤیا رێیێ ل هندێ بگریت كو هێزا توركی چوویه‌ ئیرانێ و گه‌فه‌ ل هندستانێ كری، هه‌روه‌سا دڤیا بچنه‌ باكۆری و دگه‌ل رۆسیا ئێكدو بگرن. ئه‌و ئنگلته‌را یا پیلان كری په‌ترۆلا عیراقێ بده‌ستخوه‌ڤه‌ بینن ئنگلته‌را عه‌سكه‌ر بره‌ به‌سڕا ئنگلیزا شه‌ڕ دگه‌ل عوسمانیان كر و ئنگلیز ب سه‌ركه‌فتن ـ سالا 1915 ئنگلیزا خوه‌ ل ده‌ڤه‌را kut ul ڤه‌كێشا به‌س ئه‌ڤ سه‌ركه‌فتنا بده‌ستخوه‌ڤه‌ ئینای گه‌له‌ك نه‌ڤه‌كێشا ئنگلیزا جاره‌كا دی عسكر فرێكره‌ به‌سڕا سالا 1970 چوونه‌ به‌غدا. به‌رۆكێن شه‌ڕی یێن فه‌له‌ستین و سووریا د ڤى میحوه‌ری دا هێزین توركیا سه‌رۆكێ جێشا بریسی جه‌نه‌رال لێمان فۆن سانده‌رس فه‌رمان دكر ل هێزێن توركی ئه‌ڤ جه‌نه‌رال ژ ئه‌ركێ وی هاته‌ لادان و موسته‌فا كه‌مال پاشا هاته‌دانان، ل میحوه‌رێ سووریا موسته‌فا كمال باشا هنده‌ك سه‌ركه‌فتن ل میحوه‌رێ سووریا بده‌ستڤه‌ئینان موسته‌فا داكو سنۆرێ نها یێ توركی پاریزیت، هنده‌ك ته‌دبیر كرن. میحوه‌رێ جاناكالێ شه‌ره‌كێ وه‌سا یێ گرنگ بوو، قه‌ده‌را دیرۆكا توركی هه‌ولدان نشتیمانێ خوه‌ پارێزن، مه‌به‌ستا ده‌وله‌تا ئیتیلاف ل ڤی میحوه‌ری وه‌ختێ هاریكاری یا چه‌كى یا رۆسیا دهێته‌كرن، هێرشا ڤێ ده‌وله‌تێ بۆ به‌رامبه‌ر رۆژهه‌لاتا ئه‌ورۆپا ب ساناهى كر. ژبۆ رێكێ ل ئه‌لمانیا بۆ ناڤا رۆژهه‌لات دا بگرن. دا ئیتیلاف رووبارێ توركی و ئیسته‌نبولێ بده‌ستخوه‌ڤه‌ بینیت و عوسمانیان ژ مه‌یدانا شه‌ڕی دووربێخیت، دا كو ده‌وله‌تێن ئیتیلاف ل رووبارێ جاناكالێ ده‌رباز بن ژ شوباتا سالا 1915 ده‌ست ب شه‌ڕی كر ژبه‌ر توپێن بهێز گه‌میا (ماینا نوسریت) سه‌را وان (ماینیت) كه‌فتینه‌ رووباری دا سه‌ركه‌فتی نه‌بوون، رۆژا 18 هه‌یڤا سێ یا سالا 1915، هێرشه‌كا مه‌زنتر بره‌ سه‌ر نیڤه‌كا سه‌فینین شه‌ڕی یێن ئیتیلاف هاتنه‌ بنێاڤكرن، ب ڤی شێوه‌ی زانى كو كو نه‌شێن ل رووبارێ جاناكالێ ده‌ربازبن. ل سه‌ر ڤێ چه‌ندێ را ل 25 ى نیسانێ نیڤ گزیرتا (كێلی بۆلۆ) بخوه‌ بكارئینا دا ب رێیا ئاڤێ را بچنه‌ جاناكالێ وی ده‌می ئیئتیلاف ژ عه‌سكه‌رێ ئوسترالیا و نیۆزله‌ندا پێكدهات ل به‌رامبه‌ر وێ موسته‌فا كمال تورك و عه‌سكه‌رێ وی هه‌بوو، توركا سه‌ركه‌فتنه‌كا مه‌زن بده‌ستخوه‌ڤه‌ ئینا و ده‌وله‌تا ئیتیلاف نه‌ گه‌هشته‌ مه‌ره‌مێن خوه‌ ژبه‌ر ڤێ ئێكێ شه‌ر تا راده‌یه‌كێ كیمبوو. د ڤى ده‌میدا ره‌جه‌ب ته‌یب ئه‌ردوغان وه‌ك سه‌رۆكێ توركیا دخوازیت ڤێ رێبازێ به‌رده‌وام بكه‌ت، لێ نه‌ك ل به‌رامبه‌ر ده‌وله‌ته‌ك زلهێز یان وه‌لاته‌ك دن ب هێز براوه‌ستیت و نه‌ك به‌رگریه‌ ژ نشتیمانێ خوه‌، به‌لكو ئارمانج بازاره‌كه‌ كو زۆرینه‌یا وی باژێری كوردن، ده‌وله‌تا تورك ل 20 هه‌یڤا 1 یا سالا 2018 ئوپه‌راسیۆنه‌ك ل دارخست و هه‌تا نها ژی شه‌ڕ و بهه‌ڤچوونێن دژوار ل سه‌رانسه‌ر عه‌فرین به‌رده‌وام دكه‌ و تورك هه‌ر جژرێ چه‌كێ گران بكاردئینیت، ل عه‌فرینێ نه‌ ته‌نێ كورد هه‌موو پێكهاته‌ ل بنئارمانجێن هێرشێ دانه‌ دهێته‌ باسكرن كو ئۆپه‌راسیۆنا توركیا ته‌مامیا شه‌ڕێ داعشێ یه‌ كو نها توركی به‌رده‌وامیێ دده‌تێ ب شێوه‌ك ئاشكرا و دیاردبیت كو ئه‌ڤه‌ نیازا ده‌وله‌تا توركه‌ ل هه‌مبه‌ر كوردان، ل دووڤ رۆژنامه‌یه‌كا بریتانیا توركیا چه‌كێ قه‌ده‌غه‌كری ل عه‌فرینێ بكاردئنیت كو ئه‌ڤ چه‌ك ب دژی یاسایێن نیڤده‌وله‌تی نه‌. چاوا سه‌رۆكه‌ك ب تاوانێن دژی مرۆڤایه‌تیێ دخوازیت خوه‌ دوپات بكه‌ت، لێ ئه‌ڤ یه‌ك هه‌موو نه‌ بوو ئه‌گه‌ر كو گه‌لێ كورد ده‌ستێن خوه‌ راكرن و ب راوه‌ستن، به‌لكو د به‌رخودانێ دانه‌ و دبێژن دێ ل ژێر زه‌مین دا ژین و ئه‌م ئاخا خوه‌ به‌رناده‌ین و به‌رسڤا ئه‌ردوغان دده‌ن و دبێژن داگیركرنا عه‌فرینێ بۆ توركیا دێ كه‌ینه‌ حه‌سره‌ت و دبێژن ئه‌ڤه‌ شه‌ڕێ مان و نه‌مانه‌ د گه‌ل وه‌لاته‌كێ مه‌زن یێ وه‌ك توركیا، سه‌ره‌رای ڤێ ئێكێ ژی گه‌ریلاكان ل پێشتر به‌لین دا بوو ب خوینا خوه‌ پارێزگاریێ ل عه‌فرینێ بكه‌ن ئه‌وا د ڤان چه‌ند رۆژان دا مه‌ دیتی سه‌لماندنا وێ سۆزێ بوو، دیاردبیت گه‌لێ كورد خوه‌ ل به‌رامبه‌ر هێرشا توركیا رادگرن.

35

هه‌ژین رێكانى
ده‌وله‌تا تورك ل 20 ی هه‌یڤا ئێك یا سالا 2018 ئۆپه‌راسیۆنه‌ك لدارخست ب دژی كه‌لێ رۆژئاڤا بۆ سه‌ر ئاخا عه‌فرینێ ل وه‌لاتێ سووریێ، توركیا ب هێز و چه‌كه‌كێ مه‌زن و ئه‌و وه‌ك ده‌وله‌ته‌كا مه‌زن ل به‌رامبه‌ر باژێره‌كێ كوردان كه‌فته‌ د جه‌نگێ دا ب مه‌به‌ستا داگیركاری و كوشتنا كه‌سانێن سڤیل ب به‌هانه‌یا پاراستنا سنۆران، ئه‌ڤ داگیركاری یا توركیا هیڤین باژێره‌كێ نه‌مراندن هیڤیێن كچ و خورتێن عه‌فرینێ ژناڤنه‌برن، به‌لكو ئه‌ڤ دوژمنكاریه‌ بۆ ئه‌گه‌ر كچێن كورد ژی مل ب ملێ زه‌لامان ل هه‌مبه‌ری هێرشا توركیا یا داگیركه‌ر رابوه‌ستن و ب باوه‌ری و وره‌یه‌كا به‌رز به‌رگریێ د به‌رۆكێن شه‌ڕی دا بكه‌ن و هندی كوردان كچێن وه‌ك ئاڤێستا و ئارینا هه‌بن ئاخا خوه‌ به‌رناده‌ن كچا كورد یا ناڤێ خوه‌ د دیرۆكێ دا تۆماركری زه‌لوخ حه‌مۆ یا به‌رنیاس ب ئاڤێستا خابوور ژ دایكبوو یا سالا 1998 یا خه‌لكێ باژێركێ بلبلێ كانتوونا عه‌فرینێ یا رۆژئاڤایێ كوردستانێ جانێ خوه‌ فیداكر و ل هه‌مبه‌ر تانكه‌كا توركیا راوه‌ستا و خوه‌ ته‌قاند ژ بۆ رێگریێ ژ وێ تانكێ و بۆ ناڤا باژار و ئاڤێستا به‌رسڤه‌ك دا جیهانێ ل هه‌مبه‌ر بێده‌نگیا وێ، ئاڤێستا ژی وه‌كی سه‌دان هه‌ڤالێن خوه‌ ژبۆ عه‌فرینێ نه‌كه‌ڤه‌ و دلێ نه‌یاران شاد نه‌به‌ كچكا چیایێ كورمینج ئاڤێستا و د هه‌مبێزا مالباته‌ك وه‌لاتپارێز ل سه‌ر حه‌زكرنا وه‌لات و ئازادیێ مه‌زن بوو ل ڤێ چالاكیێ گه‌هشته‌ كاروانێ نه‌مران و سۆزا پاراستنا كه‌ل و ده‌ستكه‌فتێن وێ بجهئیانێ، ل كۆبانێ ئارینا میركان و ل عه‌فرینێ ئاڤێستا خابوور سمبۆلا ژنێن به‌رخودانێ یا سه‌رده‌مێ، ئه‌و كچا شه‌ڕڤان یا خوه‌ ب تانكه‌كێ توركیا ڤه‌ په‌قاندی به‌ری شه‌هیدبوونێ دگۆت: ژن د ناڤ جڤاكى دا نه‌شێن مافێن خوه‌ ده‌سته‌به‌ربكه‌ن، ئه‌و ژی مرۆڤی نیگه‌ران دكه‌ت، ل دووڤ ره‌وانگه‌یا سه‌رۆكایه‌تیێ ل بارێ ژنان، ژن دڤێت ببیته‌ خودان هێز و ئیراده‌، ئه‌و ژی هند وارێ سیاسی و هند وارێ سه‌ربازی بخوه‌ڤه‌دگریت، ئاڤێستا دگۆت د ڤێ ئه‌كادیمیێ ئه‌م وه‌ك ژن دشێن ل به‌رامبه‌ر عه‌قلیه‌تا پیاوسالار دا رابوه‌ستین و فێربین، كو ژن چاوا دبیته‌ خودان هێز، ئه‌م هێزا ژنێ دێ ئێخینه‌ به‌رچاڤان و ب فه‌لسه‌فا سه‌رۆكایه‌تی وا ده‌كه‌ین، كو ژن د جڤاكان دا رزگارببیت.

23

هه‌ژین رێكانىتوركیا ل ژێر درووشمێ دێ سنۆرین خوه‌ باژێرێن هێرشێ سه‌ر هێزین كوردی ل سه‌ر سنۆرێ د ناڤبه‌را توركیا و سووریا ل عه‌فرینێ دكه‌ت و هێزێن كوردی ل ژێر درووشمێ دێ ئاخا خوه‌ باژێرێن به‌رگریێ دكه‌ن، لێ د راستی دا ئارمانجا توركی نه‌ك پاراستنا سنۆرانه‌، به‌لكو ژ ناڤبرنا باژارێ عه‌فرینێ یه‌، كو دووماهی خاله‌ بۆ ده‌ریا ناڤه‌راست و توركیا ترسا وێ چه‌ندێ هه‌یه‌ كورد جودا ببن ژ سووریا و سه‌ربه‌خوه‌ ببن و بگه‌هنه‌ ده‌ریا ناڤه‌راست. تورك شێوازه‌ك دكتاتۆری ل هه‌مبه‌ر كوردێ رۆژئاڤا بكاردئینیت ب كوشتنا كه‌سێن سڤیل كو ب ده‌هان كه‌سێن سڤیل ژ ژن و زارۆ دهێنه‌ كوشتن و د به‌رامبه‌ر دا د میدیایێن توركی دا ره‌جه‌ب ته‌یب ئه‌ردوغان شه‌رێ ده‌روونی ل دژی كوردان بكاردئینیت و د هه‌مان ده‌م دا دبێژیت ئارمانجا مه‌نه‌ كوردن، به‌لكو پاراستنا سنۆرانه‌ هۆسا ئه‌ردوغان دخوازیت داگیركه‌ریا خوه‌ ره‌وا بكه‌ت ب دژی كوردان كو ب هێزه‌كا هه‌ری مه‌زن ئه‌و وه‌ك دهێته‌ هژمارتن ب هێزا هه‌شتێ ژ 10 بهێزترین وه‌لاتین جیهانێ و هێزا دو د هه‌ڤپه‌یمانا ناتۆ دا ب ڤێ هێزا مه‌زن و ب تانك و چه‌ك و فرۆكان هێرشێ ئێك باژێر دكه‌ و د داخۆیانیێن خوه‌ دا دبێژیت، ئه‌م ب تنێ نینین خودێ یێ دگه‌ل مه‌، ئانكو وه‌لاتێ خوه‌ زولملێكری دبینیت سه‌ره‌رای داگیركه‌ریا وه‌لاتێ خوه‌ ب سه‌ر كوردێن رۆژئاڤا، ئارمانجا هێرشا توركیا بۆ سه‌ر عه‌فرینێ ژ بۆ رێگریكرنێ یه‌ ژ مافێن كوردان پاراستنا سنۆران، ب تنێ به‌هانه‌یه‌ و توركیا یا به‌ر ب دكتاتۆریه‌تا ته‌مام دچیت و خوه‌ ب نوونه‌رێ ئیسلامێ دیاردكه‌ت و گه‌له‌ك ئایه‌تێن قورئانێ ژ بۆ به‌رژه‌وه‌ندیێن سیاسی بكاردئینیت و خوه‌ و ده‌وله‌تا خوه‌ به‌رده‌وام ب راست و دروست ل قه‌له‌م دده‌ت. لێ هێزین كورد و كوردستان ب گشتی هێژ ده‌مه‌كی ژ هه‌بوونا شه‌ڕان نه‌ ترسیاینه‌ و مرن هه‌لبژارتیه‌ و ده‌ستبه‌رداری مافێن خوه‌ نه‌بووینه‌ و ب درێژاهیا دیرۆكى گه‌لێ كورد روو ب روو شه‌رێن مه‌زن بووینه‌ و شه‌ڕ ژ بۆ ئازادی و ئاخا خوه‌ كریه‌ و ئاخا چ وه‌لاتان داگیر نه‌ كریه‌ و به‌رده‌وام به‌ره‌ڤانی كریه‌ و ب هزاران شه‌هید داینه‌. وه‌ك دبینین د نها دا هێزێن كوردی ل رۆژئاڤا د ئاستێ هه‌ری بلند دا به‌رخودان كریه‌ و نه‌راوه‌ستیان د ریبریبوونا وه‌لاته‌كێ ب هێز یێ هه‌ڤپه‌یمانیا ناتۆ، كورد ب تنێ بوو نا خوه‌ به‌رده‌وام پێشڤه‌دچن و به‌رگریێ دكه‌ن، ژ روویێ نیڤده‌وله‌تی دا كارڤه‌دان د ئاستێ هه‌ری پێدڤی دا نه‌ بووینه‌، به‌لكو هند ژ وه‌لاتان ب تنێ د ئاستێ نیگه‌رانیێ دا مان و چ هه‌لویستێن توند هه‌مبه‌ر هێرشا توركیا نه‌بوون ئاسایشا نیڤده‌وله‌تی وه‌ك پێدڤی نه‌ هاتیه‌ سه‌ر خه‌ت و وه‌لاتێن زلهێز ب تنێ به‌رژه‌وه‌ندیێن وه‌لاتى َخوه‌ دپارێزن ژ خاكێن بنده‌ست نا نیرن و هه‌ر وه‌كی دیار بنیاتێ دابه‌شكرنا كوردستانێ بۆ چارپارچه‌یان وه‌لاتێن زلهێز بووینه‌ كو سیاسه‌تا وان یا به‌رده‌وام ئه‌وه هه‌رێم و وه‌لاتین بچووك ل سه‌ر خوه‌ دابه‌ش دكه‌ن و بۆ به‌رژه‌وه‌ندیێن وه‌لاتێ خوه‌ بكاردئینن و چ وه‌لاته‌كێ سیاسه‌تا خوه‌ نه‌كوریه‌ ژبۆ كورد بكه‌هنه‌ مافێن خوه‌، هه‌ر هه‌ر ژ بۆ به‌رژه‌وه‌ندیێن وه‌لاتێن دی رۆلێ كوردان به‌رز دهێته‌ نرخاندن هه‌ر وه‌ك ژ ناڤبرنا داعش ژلایێ هێزێن كوردی یێن باشۆر و ل سووریا ژلایێ هێزێن كوردی یێن رۆژئاڤا لێ ژڤێ ئێكێ پیڤه‌تر ناڤێ كوردان ژی ناهێته‌ بهیستن و بابه‌تێ كوردان د ئاست پێدڤی ناهێته‌ باسكرن. ئه‌ردوگان ل سه‌ر سیاسه‌تا ئه‌تاتورك دچیت هزره‌كا مه‌زن بۆ دكه‌ت و ژ كوردان دترسیت، ژبه‌ركو كورد د زیره‌كن، و ترسا وی ژ كوردان نا خوازیت كورد سه‌ر پییان بكه‌ڤیت ترس ژ گه‌شه‌پێدان و بهێزبوون و پێشڤه‌چوونا ب له‌ز یا كوردان هه‌یه‌ و تورك نا خوازیت كورد بژین، ئه‌ردوگان دبێژیت منه‌ڤێت عه‌فرین ز ناڤبچیت دخوازم ئێمناهی په‌یدا بیت و ئاواره‌ جاره‌ك دن ڤه‌گه‌رن سووریا ڤه‌، لێ وه‌ك دیار ئاخفتن و كریارێن وی گه‌له‌ك ژ ئێك ددوورن، چونكی ئه‌و كوشتنێ دكه‌ت، هه‌كه‌ بابه‌ت پاراستنا سنۆرایه‌ بۆچی مایتیكرن دكیشا كوردستانا باشۆر یا كه‌ركووكێ دا دكر؟، لێ ب گشتی ئارمانج نه‌هێلانا نه‌ته‌وه‌ یا كورده‌ رێگریێ ژ ماف و ئارمانجێن كوردان، لێ كورد ب گشتی چ باكۆر چ باشۆر رۆژئاڤا و رۆژهه‌لات ژ گه‌ف و دوژمنكاریێن چ ده‌وله‌تان نا ترسن و به‌ره‌ڤانی و به‌رگریێ ب مه‌ردانه‌ و سینگه‌كى به‌رفره‌ه دكه‌ن، ژ هه‌بوونا كوردان هه‌تا نوكه‌ دناڤ شه‌ڕ و نه‌خۆشیان دا ده‌ربازبووینه‌، بۆچی كورد ژ شه‌ڕان بترسن؟ ژ چ هێز و ده‌وله‌تا نه‌ ترسیاینه‌ و ناترسن.

24

هه‌ژین رێكانى
بۆچى په‌یوندیێن كوردان ل گه‌ل ئسرائیل؟ ژ به‌ر كو ئسرائیل كارتێكرنه‌كا به‌رچاڤ ل سه‌ر ئه‌مریكا هه‌یه‌، هه‌ژموونا ئه‌مریكا ل سه‌ر هه‌موو جیهانێ هه‌یه‌ و چاره‌نڤیسێ جیهانێ هه‌تا راده‌كى د ده‌ستێن وێ دایه‌. كه‌س نه‌شیایه‌ هه‌تا نوكه‌ هه‌ڤركیا ئه‌مریكا بكه‌ت و د به‌رامبه‌ر دا ئه‌مریكا دشێت بڕیارێن دژوار ل سه‌ر جیهانێ و رۆژهه‌لاتا ناڤین بده‌ت، به‌لێ به‌رى هه‌ر تشته‌كى به‌رژه‌وه‌ندیا خوه‌ به‌رچاڤ دگریت.
بێگۆمان كورد خوه‌ بده‌ته‌ ل گه‌ل لایه‌نێ ب هێز باشتره‌. ئه‌ڤا ل ڤێ دووماهیێ ژى روودایى، نه‌ ژ به‌ر ئه‌نجامێ هه‌لبژارتنا ڤان په‌یوه‌ندیان بوویه‌ كو ئارمانجا كوردان پاشكه‌ڤیت، به‌لكو ژ ئه‌نجامێ چه‌ندین پلانێن ناڤخۆ بوویه‌ ژ به‌ر كو كورد گه‌له‌ك نێزیكى ئارمانجا خوه‌ یا هنده‌ ساله‌ خه‌ونان پێدڤه‌ دبینن ببوون.
هه‌كه‌ بزڤرینه‌ گرنگیا سیاسه‌تا ئسرائیل و كارتێكرنا وێ ل سه‌ر ئه‌مریكا دێ بینین كو جووهیان كارتێكرنه‌كا ب هێز یا ل سه‌ر سیاسه‌تا ژ ده‌رڤه‌ یا ئه‌مریكا هه‌یى، ب هێزترین لۆبى دهێنه‌ هژمارتن بۆ روویێ ئاماده‌بوونا ده‌ستنیشانكرنا رێ و ئاراسته‌یێن سیاسه‌تا ژ ده‌رڤه‌ یا ئه‌مریكا ل هه‌مبه‌ر رۆژهه‌لاتا ناڤه‌راست.
راسته‌ گرۆپێن دیێن به‌رژه‌وه‌ندى و فشارێ یێن هه‌ین و گه‌له‌ك جاران یێن شیاین كارتێكرنێ ل سه‌ر ئاراستێن سیاسه‌تا ژ ده‌رڤه‌ یا ئه‌مریكا بكه‌ن، به‌لێ چو ژ وان گرۆپان هندى گرۆپێ فشارا لۆبیێن جووهیان سه‌ركه‌فتن ب ده‌ست ڤه‌ نه‌ئینایه‌ ل سه‌ر ئاست و رازیكرنا گه‌ل و به‌رپرسێن ئه‌مریكا.
به‌رژه‌وه‌ندێن ئه‌مریكا و ئسرائیل پێكڤه‌ د گرێداینه‌، ته‌كست ل سه‌ر هاتیه‌ كرن كو كارتێكرن د زۆر بیاڤان دا یا هه‌یى كو ناڤه‌نده‌كن بۆ ژدایكبوونا هزر و دانان و ده‌رخستنا هه‌لبژارتنێن جودا د بیاڤێن سیاسه‌تا ژ ده‌رڤه‌ دا وه‌كو وێ گرنتیكه‌را سه‌ره‌كى بن بۆ دانان و دارشتنا ئه‌جنیدا و به‌رنامێن ئاماده‌كرى بۆ ئافرێنه‌رێن بڕیارێ د سیاسه‌تا ژ ده‌رڤه‌ دا. هه‌ر وه‌كو ناڤه‌ندا لێكتێگه‌هشتن و نێزیكبوونا دانوستاندنا بۆ دیتنا چاره‌یا قه‌یران و كێشێن نێڤده‌وله‌تى.
ل دووماهیێ دبێژم د سیاسه‌تێ دا په‌یوه‌ندى و بڕیار و سۆز هه‌موو ده‌ما یا گرنتى نابیت وه‌كو دبینین د ڤى ده‌مى دا ره‌وش گه‌له‌ك ب له‌ز دهێته‌ گوهۆڕین، لێ یا گرنگ ده‌ما كوردان هه‌ڤپه‌یمان هه‌بیت ده‌م بۆ ده‌مى پێدڤیه‌ پێداچوون د ڤان په‌یوه‌ندیان دا بهێته‌ كرن و ل دووڤ گوهۆڕینا هه‌لویستێ ده‌وله‌تان سه‌ره‌ده‌رى ل گه‌ل بهێته‌ كرن. هه‌ر دیسان بلا كوردان ب تنێ ئێك هه‌ڤپه‌یمان نه‌بیت، به‌لكو په‌یوه‌ندى ل گه‌ل هه‌موو لایه‌نان هه‌بیت وه‌كو پێدڤى ل دووڤ سه‌قایێ سیاسى یێ جیهان تێدا ده‌رباز دبیت.

 

36

هه‌ژین رێكانى
كێشێن ل ناڤبه‌را هه‌رێمێ و به‌غدا بۆ یێن ده‌سپێكا دامه‌زراندنا حوكمه‌تا نوو یا عیراقێ ڤه‌دگه‌رن، ئانكو ئه‌ڤ كێشه‌ د نوو نینن، یێن ماین و نه‌هاتینه‌ چاره‌كرن، به‌لكو یێ زێده‌ دبن. چو بزاڤێن دروست ژى بۆ چاره‌كرنا ڤان كێشان نه‌هاتینه‌ كرن، هنده‌ك ده‌ڤخۆشكرن نه‌بیت. كێشا بۆدجێ و ماددێ 140 و پاشان ژى یا پترۆلێ و نوكه‌ یا مۆچه‌ى و چاوانیا سه‌ره‌ده‌ریكرن ل گه‌ل هه‌رێمێ ژى هاتیه‌ سه‌ر.
د ده‌مێ پێشیێ دا و پشتى هاتنا عه‌بادى ژى بۆ سه‌ر كورسیا ده‌سته‌لاتێ د ڤان چار سالێن بۆرى دا، چو بنایه‌ته‌ك بۆ چاره‌كرنا كێشێن ناڤبه‌را هه‌ولێر و به‌غدا دا نه‌هاتیه‌ دانان و چو پرۆژه‌یه‌ك ژى بۆ ڤێ مه‌ره‌مێ نه‌هاتیه‌ به‌رهه‌ڤكرن، به‌لكو رۆژ بۆ رۆژێ ره‌وش ئالۆزتر لێ دهێت و كێشێن هه‌رێم و به‌غدا كوورتر لێ دهێن.
ئه‌ڤه‌ د ده‌مه‌كى دایه‌ كو حه‌یده‌ر عه‌بادى سه‌رۆك وه‌زیرێن عیراقێ به‌رى ریفراندۆمێ د گۆت كو ئه‌ڤ بابه‌ته‌ پێدڤى دانوستاندنه‌كا به‌رفره‌هترن و پێدڤیه‌ كێشێن خوه‌ چاره‌ كه‌ین. د گۆتژى كو پێدڤیه‌ بگه‌هینه‌ قانوونه‌كێ كو چاوان داهاتێن دیارێن عیراقێ ب سه‌ر عیراقان دا بهێنه‌ به‌لاڤكرن. دانوستاندن ل سه‌ر په‌یداكرنا كه‌شه‌كێ ئارام ژ گۆتنێن وى بوون یێن دڤیا بهێنه‌ چاره‌كرن ب دیتنا وى، به‌لێ وه‌كو نوكه‌ دبینین بۆ چو كێشه‌كێ یێ ده‌ستپێشخه‌ر نینه‌، به‌لكو خوه‌ ژ دانوستاندنان ڤه‌ددزیت و ل سه‌ر دانوستاندنێن ب رێیا دستوورى و بێ مه‌رج ڤه‌ددزیت.
هه‌بوونا مه‌رجێن عیراقێ بۆ دانوستاندنان دبیته‌ ئه‌گه‌ر كو كێشێن هه‌رێم و به‌غدا وه‌كو خوه‌ بمیننه‌ هه‌لاویستى و بابه‌ت بمینیته‌ هه‌لاویستى، دبیت ئه‌ڤه‌ هه‌موو ژى بۆ وێ چه‌ندێ بن كو عه‌بادى خوه‌ وه‌كو قاره‌مانه‌كێ نه‌ته‌وى ل هه‌مبه‌ر عیراقیان نیشان بده‌ت و ب تایبه‌ت ژى ئه‌ڤه‌ هه‌لبژارتن نێزیك بوون و دڤێت بۆ عیراقیان دیار كه‌ت كو ئه‌و كه‌سێ ئێكێ یه‌ د پاراستنا سه‌روه‌ریا عیراقێ دا، رازینه‌بوون ل سه‌ر دانوستاندنان به‌رى هه‌لبژارتنان ژى باشترین گرۆڤه‌یه‌ ل سه‌ر ڤێ چه‌ندێ، پێشبینى ژى دكه‌م كو پشتى هه‌لبژارتنان و ب ده‌ستڤه‌ئینانا ده‌نگێن عیراقیان عه‌بادى گه‌له‌ك خوه‌ نێزیكى كوردان بكه‌ته‌ڤه‌ دا كو بشێت پتریا ده‌نگێن په‌رله‌مانتاران ب ده‌ست خوه‌ ڤه‌ بینیت و جاره‌كا دى وه‌كو سه‌رۆك وه‌زیر بمینیت و ئه‌ڤه‌ ژى هیڤیا ئه‌مریكا و بریتانیا یه‌ ئه‌وێن كاره‌كێ زێده‌ ل سه‌ر ڤێ چه‌ندێ دكه‌ن دا كو ئه‌و كه‌سێن ل بن چه‌ترا ئیرانێ كونترۆلا عیراقێ ب ره‌نگه‌كێ سه‌دێ سه‌د نه‌كه‌ن.

26

د دووماهى به‌یانناما خوه‌ دا، حه‌یده‌ر عه‌بادى سه‌رۆك وه‌زیرێن عیراقێ د رێوره‌سمێن ب دووماهى هاتنا شه‌ڕێ داعش دا ل عیراقێ پیرۆزباهیا هه‌موو هێزێن عیراقێ كر بێى به‌رچاڤ وه‌رگرتنا رۆلێ هێزێن پێشمه‌رگه‌ى و ناڤێ وان ژى د گۆتارا خوه‌ دا نه‌ئینا.
ئه‌ڤێ به‌یاننامێ جاددا كوردستانى تۆڕه‌ كر و ژ لایێ كه‌ساتیێن به‌رچاڤ و تاكێن كوردستانى ب تۆندى ئیدانا گۆتنێن وى هاته‌ كرن، ب تایبه‌ت ده‌رباره‌ى ڤه‌شارتنا راستیان و ژبیركرنا ناڤێ پیرۆزێ پێشمه‌رگه‌ى، ئه‌ڤه‌ د ده‌مه‌كى دایه‌ كو ماوێ سێ سالێن بۆرى ل گه‌ل هاتنا داعش هه‌تا ژ ناڤبرنا وان هێزێن پێشمه‌رگه‌ى رۆله‌كێ هه‌رى به‌رچاڤ د روو ب رووبوونا داعش دا هه‌بوویه‌.
كورد ملله‌تێ ئێكانه‌ بوویه‌ سه‌روه‌ریا جیهانى ل دژى تیرۆرێ و روو ب رووبوونا مه‌زنترین دوژمن ل جیهانێ بوویى كو داعش بوو و شیا ئه‌فسانه‌یا داعش ژ ناڤ ببه‌ت و هه‌موو جیهان ژى دیده‌ڤانه‌ ل سه‌ر ئه‌و داستنێن پێشمه‌رگه‌ى تۆمار كرى. ئه‌ڤه‌ زێده‌بارى شه‌هیدبوونا هزار و 800 پێشمه‌رگه‌یان و زێده‌ترى 10 هزار برینداران.
كوردستانیان شه‌ر ژ بوو پاراستنا ئازادى و دیمۆكراسیێ كر ژ پێخه‌مه‌ت مرۆڤاتیێ و كوردستانێ، به‌لێ وه‌كو د به‌یاننامه‌یا سه‌رۆك وه‌زیرێن عیراقێ دا دیار چو رێز ل پێشمه‌رگێ كوردستانێ نه‌هاته‌ گرتن، هه‌ر وه‌كو پێشتر د سه‌ره‌دانێن حه‌یده‌ر عه‌بادى دا بۆ ده‌رڤه‌ ب تنێ په‌سنا خوه‌ بۆ هێزێن دى كریه‌ و ئه‌ڤ یه‌كه‌ ژى جهێ نه‌رازیبوونێ یه‌ بۆ ته‌ڤایا گه‌لێ كورد و دژى ئێكبوونا عیراقێ و گه‌فه‌ ل سه‌ر پێكڤه‌ژیانێ.
هه‌ر وه‌كو عه‌بادى به‌رى ریفراندۆمێ راگه‌هاندى كو پێدڤیه‌ سه‌ره‌ده‌رى ل گه‌ل كوردان وه‌كو هه‌ر عیراقیه‌كێ دى بهێته‌ كرن بێ جوداهیى و دگۆت كو دڤێت هه‌موو عیراقیان ب ئێك ئاست سه‌ره‌ده‌رى ل گه‌ل بهێته‌ كرن و ب ئێك پله‌، به‌لێ كریار و ئاخفتنێن وى یێن د نها دا هوسار دیار ناكه‌ن، به‌لكو جوداهیا ئاراسته‌یان دهێته‌ كرن، به‌رزه‌كرنا رۆلێ پێشمه‌رگه‌ى و كوردستانێ مه‌زنترین خیانه‌ته‌ ل هه‌مبه‌ر كوردان و خێزانێن شه‌هیدان و پێشمه‌رگه‌ى دهێته‌ كرن.

33

كچ ژی ئافره‌ندیه‌كێ خوه‌دایی یه‌ و ماف و ئه‌ركێن خوه‌ هه‌نه‌ و جودا ژ وان ئه‌ركێن ته‌قلیدی یێن هنده‌ك جڤاكان بۆ دانایین كو كچێ و ژنێ دبینن به‌س ئالاڤه‌ك بۆ كارێن مالێ و زارۆخودانكردنێ، دڤێت حه‌ڤ ته‌فكیرا سه‌قه‌ت ل سه‌ر ره‌گه‌زێ مێ بهێته‌ گوهۆرین و مفا ژ شیانێن ژنێ بهێنه‌ وه‌رگرتن د هه‌می بیاڤه‌كی دا ژ زانست و سیاسه‌ت و گشت داهێنانان دا و دلخۆشی ڤه‌ گه‌شبینم، ئێدی پێگه‌ه و رۆلی ژنێ د ناڤ جڤاكی دا یێ دیار دبیت و ئه‌ڤ كه‌لتۆری سه‌قه‌ت هێدی هێدی یا دهێته‌ ژناڤبرن هه‌كه‌ ته‌ماشه‌ بكه‌ین د قووناغین به‌ری نها دا ژنا كورد گه‌له‌ك یا كیمبوو د مه‌یدانا كارى دا لێ د نها دا به‌ر ب زێده‌بوونێ ڤه‌ دچن د گه‌له‌ك وارین جودا كاردكه‌ن و هه‌كه‌ بزڤرین بۆ ئه‌گه‌ران كا ئه‌رێ ژن بخوه‌ ئه‌گه‌ر بوویه‌ یان هنده‌ك ئه‌گه‌رین دی هه‌بووینه‌، دبینین كو ئه‌گه‌ر گه‌له‌كن و هند جاران ژن بخوه‌نه‌ و هند جاران ژی ئه‌گه‌ر ئه‌و ژینگه‌هه‌ یا ژن تێدا دژیت، كو ب مخابنی ڤه‌ فاكته‌رێن جڤاكی و دابونه‌ریت و دین و بابه‌تێن شه‌ره‌فێ و نامووسی، دبنه‌ رێگر یان ژلایێ ته‌خا ده‌مارگیرا نێرینه‌ دهێنه‌ دانان بۆ ژنێ كو نه‌شێت ب ئازادانه‌ خوه‌ ببینیت و هه‌بوونا خوه‌ دیاربكه‌ت و جاران ژی نه‌بوونا باوه‌ریی ژلایێ ژنان ڤه‌ وه‌دكه‌ت كو خوه‌ بڤه‌شێرن و ژ چاره‌نڤیسه‌كێ رازی بن كو ل سه‌ر هاتیه‌زالكرن. گه‌ر بزانین گرنگیا كچێ كو باوه‌ری ب خوه‌ هه‌بیت و دشیت كاربكه‌ت، دیاردبیت باوه‌ری ئیك ژ وان مه‌رجێن گرنگه‌ كو دڤێت د كه‌سایه‌تیا كچێ دا هه‌بن بۆ به‌رده‌وامبوون د هه‌ر كاره‌كی دا. ژبۆ ژنا كورد په‌یوه‌ندیێن خوه‌ دگه‌ل جڤاكێ ب هێزبیخیت یان جڤاكی وێ رۆلێ وێ گرنگ ببینیت ژن دشێت باوه‌ریا جڤاكی بۆ خوه‌ بده‌ستڤه‌بینیت، ئه‌گه‌ر هاتو بۆ وی جڤاكی دیاركر كو ئه‌و دكاریت گوهۆرینان بكه‌ت و خزمه‌ته‌ك باشتر پێشكه‌شی وان بكه‌ت و په‌یوه‌ندیێن وێ و جڤاكێ وی ده‌می دروست دبن، ده‌مێ ژن پێدگه‌هیت و خوه‌ ره‌وشه‌نبیر و زانا دكه‌ت یا پری زانیاری بیت و نه‌ب تنێ شكل و سیمایه‌ك بیت. ل داویێ بانگه‌وازا هه‌ر مێینه‌كێ دكه‌م، خوه‌ ژ زنجیرێن جڤاكى قورتال بكه‌ن و هه‌بوونا خوه‌ نیشان بده‌ن و دبێژمه‌ وان ئه‌ڤ جیهانا نهایا تژی كه‌ر ب و شه‌ر و نه‌خۆشی پێدڤی ب هێز و دلۆڤانی و مێهره‌بانیا هه‌وه‌یه‌ وه‌رن و ب زانابوونا خوه‌ گوهورینێن دروست بكه‌ن د هه‌می سیسته‌مان دا و وه‌ رۆل هه‌بیت د د دانانا یاسا و په‌یوه‌ندیێن نوودا بوو، بۆ خێزان و جڤاك و باژێر و وه‌لاتان.

110

ھەژین رێکانی

رۆژ ب رۆژ ل رۆژھەلاتا ناڤەراست ب تایبەتی و ل جیھانێ ب گشتی، جەنگ بەر ب زێدەبوونێ ڤە دچن، ئارمانج ژێ دیارن د دوبارەکرنا روودانێن دیرۆکی دا و ھەر ئێک ژ دەولەتان بوۆسەپاندنا زالبوونا خوە ل سەر پشکەک ژ دەولەتان یان رۆژھەلاتا ناڤەراست یان جیھانێ وەکی دیرۆکی نیشا مە دای د رابردووی دا کو  ھاتی د ناڤەرۆکا جوگرافی و دەست ژێبەردانا رۆلێ سەرەکیێ ئابووری و جڤاکی ژ بۆ جێبەجێکرنا دەولەتێن مەزن، ئەوا ب دووماھی ھاتی پشتی شەڕێ جیھانیێ دووێ بۆ دو ھێزێن مەزن و پێشڤەچوونا ئابووری بوویە، ئەگەرێ ژناڤچوونا سیستەمێ شیۆعی و دەرکەفتنا سیستەمێ ئێکانە ل جیھانێ, ژ بۆ دەولەتەک کونترۆلێ ل سەر پتریا ھێزان بکەت و یا زال بیت ل سەر جیھانێ و ھەژموونا خوە ھەبیت ل دەڤەرێ، دڤێت دیرۆکا وان شەڕێن رووداین بینیتە پێشچاڤ و ل بەرچاڤگرتنا ھێزا دەولەتێن مەزن یێن ناڤێ خوە د دیروکێ دا تۆمارکرین وەکی وان دەولەتێن سەرکەفتنێت مەزن بدەستخستین ژبەر کو ھەرچەند ل گەل گوھۆرین و پێشڤەچوونا تەکنولۆجی و بەرفرەھبوونا ھێزێن جەنگی دەولەتێن ب ھێز ھەنە کو ب ئاسانی دەستبەرداری ھێزا خوە نەبن و بەرسینکگرتنا عەسکریا ھند ژ دەولەتان ب زەحمەتبیت ژ بەر ھندەک ژ تایبەتمەندیێن ھێزا وان چ ھێزا پیادە یان ئاسمانی یان دەریایی بیت ـ ئەڤ دەولەتا بخوازیت یا زال بیت، پێدڤی بزانیت ببیتە ھەڤپەیمان ل گەل کیژ دەولەتێ و بۆچی و ل گەل بەرچاڤ وەرگرتنا ئارمانجا سەرەکیا دەولەتا خوە ژبۆ بابەت ژ ئارمانجێ نە دەرکەڤیت و نەھێتە خاپاندن ژلایێ ھەڤپەیمانا و ھەڤپەیمانێ ژبۆ وێ چەندێ ژبۆ ب ئاسانی بەرسینکگرتنا ھێزێن دیتر بکەت، ئەڤجا وەکی دبینین چەرخێ 21 دبە چەرخەکێ خویناوی بیت و دیسا ھەول بھێتەدان بۆ گوھۆرینا نەخشەیا سیاسی یا جیھانی و ھەر لایەک بۆ ب ھێزبوونا وەلاتێ خوە کار بکەت و دبیت ئارمانج ئەو بیت کیژ دەولەت بخوازیت دەستێ وی بکەڤیتە سەر چارەنڤیسێ جیھانێ یان پاشەرۆژا جیھانێ بکەڤیتە دەستێ وی دا، ھەکە تەماشەی دیرۆکێ بھێتەکرن، ئەنجامێن شەر  و جەنگ، دبیت دەلیڤا گوھۆرینا نەخشا سیاسی یا جیھانی ژ بەر ئەگەرێن گوھۆرینێن سیاسی و پێشکەفتنا رەوشەنبیریا ناڤخوە یا ھەر وەلاتەکی و گرنگیدان ب ھێزا چەکداری و ھەبوونا ھەڤپەیمانێن زێدە و ھەڤکێشەیا سیاسی یا ئالۆز وە دکەت ئەنجام و پێشبینی بۆ ھەر جەنگەکێ د نەچاڤەرێکری بن و سوپرایز چێدبن د گەشەکرن و پێشڤەچوونا ھند ژ ھێزان دا.

101

ریفراندۆم پرۆسا بشكداریكرنا خه‌لكی یه‌ دكریارا ده‌سته‌لاتى دا ب شیوه‌كێ راسته‌وخوه‌ و د رێیا وه‌رگرتنا ره‌ئیا خه‌كی یه‌ ل دۆر بابه‌ته‌كێ گرنگ، چێدبیت و ریفراندۆم دستووری بیت كو گریدایبیت بدستور ی فه، یان ژی یاسا دانانی بیت وكو ره‌ئیا خه‌لكی وه‌رگرن ل سه‌ر دانانا یاسایه‌كێ، یان ژى ریفراندوم سیاسی بیت گریدا یبیت ب كاروبارین سیاسی ڤه‌. باشه‌ كورد تاكه‌ ملله‌ته‌ ب رێیا ریفراندۆمێ داخوازا سه‌ربخوه‌بوونێ بكه‌ت به‌رسڤ نه‌خێر، گه‌له‌ك وه‌لاتان ئه‌ڤ مافه‌ وه‌رگرتیه‌ ژ وان یێن ریفراندۆم بۆ سه‌ربخوه‌بوونێ ئه‌نجامداین. ل كۆسۆڤۆ: ریفراندۆم هاته‌ ئه‌نجامدان ل سالا 2000، سه‌ربخوه‌یێ هاته‌ راگه‌هاندن ل سالا 2008 ته‌یمۆرا رۆژهه‌لات، ریفراندۆم هاته‌ ئه‌نجامدان ل سالا1999، وسه‌ربه‌خوه‌یێ ل سالا 2002

ل باشۆرێ سودان، ریفراندۆم هاته‌ ئه‌نجامدان ل هه‌یڤا شواتێ،2011، وسه‌ربخوه‌یێ ل ئیلۆنا 2011. هه‌رێما كاتالۆنیا ئسپانی، ریفراندۆم هاته‌ ئه‌نجامدان، ل سالا 2009، به‌لێ سه‌رنه‌گرت، ل 2011، ژی سه‌رنه‌گرت، و ل 2014، سه‌رنه‌گرت، ئه‌ڤ ساله‌، سه‌رێ هه‌یڤا چریا ئێك دێ جاره‌كا دی كه‌نه‌ڤه‌.
ریفراندۆما هه‌رێما كێبك یا كه‌نه‌دی، هاته‌ ئه‌نجامدان ل سالا 1980، سه‌رنه‌گرت، سالا 1995 ژی، سه‌رنه‌گرت.
ریفراندۆما ئسكتلندا هاته‌ ئه‌نجاندان ل سالا 2014 و سه‌رنه‌گرت، ئه‌رێ بزاڤا كوردی یا نه‌ته‌وه‌یی نه‌ یا ب هیزبوو كو كورد ژ هه‌ژی سه‌رخوه‌بوونێ نه‌بیت، به‌رسڤ نه‌خیر هه‌كه‌ بهێینه‌ بابه‌تێ كوردستانێ و قوربانیدانێ و ده‌ستكه‌فتێن دیرۆكى كه‌سێ وه‌كی كوردان قوربانی نه‌داینه‌ كو خودانێ هزاره‌ها شه‌هیدایه‌ و ب بۆرینا دیرۆكێ روو ب روو چه‌ندین شه‌رێن دژوار بوویه‌ ژ لایێ ده‌وروبه‌ران ڤه‌، ئه‌نفال و كیمیاباران و هه‌له‌بجه‌ و شه‌رێ داعش ب سه‌ر گه‌لێ مه‌ دا بووریه‌ و تاكێ كورد ب مه‌ردانه‌ خوینا خوه‌ پێشكێشی ڤێ ئاخێ كریه‌ دا ئه‌م كورد بژین و ناڤێ كوردان بمینیت و رۆژه‌ك ب وێ خینێ بگه‌هین یا سه‌دان ساله‌ خه‌بات بۆ دهێته‌كرن و خه‌ونان پێڤه‌ دبینین و گه‌لێ مه‌ ژ هه‌ژی ڤێ ئێكێ یه‌، پشتی ڤان نه‌خۆشیان و زۆرداریا ل سه‌ر ملله‌تێ مه‌ و دژایه‌تیا ب ئاشكرا یا ل هه‌مبه‌ر كوردان، بلا ئه‌م ریفراندۆمێ ب كیشێن ناڤخوه‌یی كرینه‌ ده‌ین چونكی نه‌بوونا ریفراندۆمێ نه‌ چاره‌سه‌ریه‌ بۆ كیشان و چ كه‌سه‌ك د ژیانا خوه‌ دا تمام نینه‌، حه‌تا بێژین وه‌لاته‌ك بێ كێماسی بیت، هه‌رێما كوردستانێ خودان مه‌زنترین مافه‌ بۆ ریفراندۆما سه‌رخوه‌بوونێ و كێشه‌یێن دهێنه‌ دروستكرن ژی به‌هانه‌نه‌ و چ كێشه‌ ناهێنه‌ هه‌مبه‌ر خوینا شه‌هیدان یا بۆ ده‌وله‌تبوونا كوردستانێ هاتیه‌ رێتن و تشتێ هه‌ری گرنگ سه‌ركردێن ڤی وه‌لاتی پێشمه‌رگه‌نه‌ و ب درێژیا دیرۆكێ رۆلێ وان به‌رچاڤه‌ د سه‌ركێشیا سه‌نگه‌ران دا و بۆ ڤێ پرسا چاره‌نڤیسساز سه‌روكئ هه‌ریمئ خودان مه‌زنترین ئیراده‌یه‌ و سه‌ره‌رای دژایه‌تیا ناڤخوه‌ و ده‌رڤه‌ ئه‌و رژده‌ ل سه‌ر پرسا ریفراندۆمێ ژ به‌ر ڤێ ئێكێ ژی هه‌لویستێ وه‌لاتان ژی ده‌م بۆ ده‌می گوهۆرین ب سه‌ردا دهێن، هلبژارتن ل ڤى ده‌می، ژ به‌ر كو كورد تاكه‌ ملله‌ت بوو سه‌روه‌ریا جیهانێ كری ب دژی تیرۆرێ روو ب روو مه‌زنترین دوژمنێ جیهانی بوو كو داعشه‌ و ئێدی بلا ریفراندۆم بهێته‌ ئه‌نجامدان و سه‌رخوه‌بوونا كوردستانێ بهێته‌ راگه‌هاندن و سنۆرێن كوردستانێ بهێنه‌ ده‌ستنیشانكرن.

website security