NO IORG
Authors Posts by د.جمعه‌ عه‌باس به‌ندي

د.جمعه‌ عه‌باس به‌ندي

د.جمعه‌ عه‌باس به‌ندي
13 POSTS 0 COMMENTS

2

د.جمعه‌ به‌ندی*
د عه‌قلێ هه‌ر مرۆڤه‌كی ژمه‌ دا پینچ ملیۆن كیلۆمترێن ده‌رزیێ عه‌صه‌بی هه‌نه‌ ـ ئه‌گه‌ر بێته‌ پێكڤه‌نان ـ ڤێجا ته‌ دڤێت 145 جاران ل دۆر كه‌مه‌را عه‌ردی ب زڤرینه‌ یان ژی پێنچ جاران هه‌ره‌ ب ته‌نشتا هه‌یڤێ ڤه‌ن وه‌ره‌ ڤه‌.
ژ به‌ر ڤێ داهێنانا خودایی د ئافراندنا مرۆڤی دا قورئانا پیرۆز داخوازێ ژ مه‌ دكه‌ت و دبێژت: ((ۆفِی أَنْفُسِكُمْ أَفَڵا تُبْصِرُونَ)) سوره‌تا ژاریات ـ ئایه‌تا (21).
بۆ زانین په‌یڤا عه‌قل د زمانێ عه‌ره‌بی دا ئه‌و وه‌ریسه‌ یان هه‌فستاره‌ یێ گیانه‌وه‌را پێ گرێدن، چنكو د ناڤه‌رۆكا خوه‌دا عه‌قل مرۆڤی گرێدیت ب سه‌نته‌رێ خوه‌ڤه‌ و ناهێلت مرۆڤ ژ توخیبێت خوه‌ ده‌ربكه‌ڤیت و شاشیان بكه‌ت.
مرۆڤ ب ڤی عه‌قلی یێ جێوازه‌ ژ هه‌می زینده‌وه‌رێن دی ل سه‌ر رویێ ڤی عه‌ردی و د ڤی گه‌ردۆنی دا، چنكو هندی مرۆڤه‌ كاكلكا هه‌می گه‌ردۆنی یه‌ و د جه‌وهه‌رێ خوه‌ دا هه‌می پارچێن ڤی گه‌ردۆنی بخوه‌ڤه‌ هه‌مبێز دكه‌ت.
ژ به‌ر ڤی ئێكێ خودێ پاك و به‌رز و دلۆڤان ئاڤاكرنا ڤی عه‌ردی راده‌ستێ مرۆڤی كر وه‌ك نامه‌كا هه‌ر به‌ز و پر رامان بۆ دانپێدانێ ب هێز و شیان و مه‌زنیا مرۆڤی د ڤی كاری دا هه‌ر وه‌ك د قۆرئانا پیرۆز دا هاتی: ((ۆإِژْ قَاڵ رَبُّكَ لِلْـمَڵائِكَه‌ِ إِنِّی جَاعِلٌ فِی الْأَرْچِ خَلِیفَه‌ً)) سوره‌تا بقره‌ ـ ئایه‌تا (30) و د جهه‌كێ دی دا هاتیه‌: ((ۆاسْتَعْمَرَكُمْ فِیهَا)) سوره‌تا هود ـ ئایه‌تا (61).
ئاریشه‌ ئه‌وه‌ هه‌تا نوكه‌ هندك یان پتر ژمرۆڤان بهایێ ڤی عه‌قڵی نزانن، له‌ورا یێ پێخۆشه‌ كو هه‌ر گوهێ و هه‌فسارێ وان یێ د ده‌ستێ هنده‌كان دا و یێن وان دئینن و دبن و كریار و بریاران ب پێشوان ڤه‌دده‌ن.
له‌ورا هشیاریا مرۆڤان ب رێیا به‌رزكرنا كاركرنا عه‌قلێ وی دا یه‌، ژبه‌ر هندێ دبینین پشكا مه‌زن ژ كارێ هه‌می پێغه‌مبه‌ر و فه‌یلسۆفان د ڤێ چارچووڤه‌ی دانه‌.
چنكو وان باش دزانی تنێ كاركرنا عه‌قلی یه‌ دێ شێت مرۆڤی ژ هه‌می كێشه‌یان رزگاربكه‌ت چ كێشێن خودێ نیاسین و بیروباوه‌ر و مه‌عریفێ بن یان كێشێن ئاینی و سیاسی و جڤاكی و ئابووری بن.
به‌لێ ل درێژه‌یا دیرۆكێ یا ئاشگرایه‌ كو هه‌می كۆمپانیێن ئحتیكارێ و پتریا پارتێن سیاسی و دكتاتۆر و فیرعه‌ونان دڤێن مرۆڤ ب تنێ وه‌ك ژماره‌كێ بیت د ڤێ جیهانێ دا و هه‌می عه‌قلێ وی د ناڤ گه‌دى و غه‌رائزێن وی دا بژیت و كاركه‌ت بتنێ بۆ حه‌زێن و یێن مادی و جه‌سته‌یی و نه‌زانت چ ل دۆروبه‌رێن وی چێدبیت نه‌ ل سه‌ر ئاستێ مه‌عارف و هزر و بیر و رێڤه‌برنا وه‌لاتان و نه‌ ل سه‌ر ئاستێ جڤاكی و ئابووری..
یا فه‌ره‌ بێته‌ گۆتن د ڤی چه‌رخی دا هێزا وه‌لاتان – مرۆڤان یان پێزانینێن و هێزا وی یا نه‌رم دا، نه‌ د پاره‌ و سامان وی یێ ده‌مكى دا.
ئه‌ڤجا یێ بڤێت سه‌ربكه‌ڤیت و بمینت د ڤێ ململانێ دا دڤێت خودان پتر پێزانین بیت ل سه‌ر یێ دی و شیابیت ببیته‌ پشكه‌ك ژ شارستانیا جیهانێ و جهێ خوه‌ د ناڤ مه‌عارف و ئابووری وێ دا كربیت و دیسا وه‌لاتێ خوه‌ ئاڤاكر بیت ژلایێ ستوونی و ژێری ڤه‌ و به‌ری هه‌می تشتان مرۆڤێ خوه‌ باشتر ئاڤاكربیت.
ل دووماهی یێ من دڤێت بێژم:
1ـ ته‌ دڤێت وه‌لاته‌كێ سه‌ربخوه‌ … عه‌قله‌كێ سه‌ربخوه‌ ئاڤاكه‌.
2ـ ته‌ دڤێت وه‌لاته‌كێ بێ خیانه‌ت … عه‌قله‌كێ ئه‌مین ئاڤاكه‌.
3ـ ته‌ دڤیت وه‌لاته‌كێ ئازاد … عه‌قله‌كێ ئازاد ئاڤاكه‌.
4ـ ته‌ دڤێت وه‌لاته‌كێ خوه‌ نه‌چه‌مینت … عه‌قله‌كێ خوه‌ نه‌چه‌مینت ئاڤاكه‌.
به‌لێ پشتراستم ئه‌ڤ خاله‌ نا ئینه‌ جێبه‌جێكرن ئه‌گه‌ر كار و كریارێن مه‌ بۆ وێ سه‌متێ بچن كو ئه‌م كه‌رامه‌تا مرۆڤێ خوه‌ بشكێنین د مینا وان جۆره‌ خزمه‌تگوزاریارا ئه‌وێن ئه‌م بۆ وی پێشكێش دكه‌ین.
ڤێجا چ ئه‌ڤ خزمه‌تگوزاریه‌ دابینكرنا مووچه‌ی بیت یان دامه‌زرانا خه‌لكی بیت یان دابینكرنا هێلێن كاری بیت یان كاره‌ب بیت یان ئاڤ بیت یان ڤه‌كرن و چێكرنا رێك و پرا بیت یان دانانا پرۆژێن به‌رهه‌مئینانێ بیت یان ب دانا قه‌رزێن بچووك بیت یان ده‌رخستنا نه‌فت و گازێ بیت یان به‌ره‌ڤانی ژ گیان و خێزان و سامانێ وان بیت یان دامه‌زراندنا زانكۆ و په‌یمانگه‌هان بیت یان فێركرنا زارۆ و گه‌نجێن وان بیت یان هه‌ر جۆره‌ خزمه‌ته‌كا دی بیت چ ب رێیا ده‌سته‌ و وه‌زاره‌تێن حوكمه‌تێ بن یان ب رێیا رێكخراوێن جڤاكێ مه‌ده‌نی بن.
ڤێجا هه‌ر ده‌مێ ئه‌م شیاین كاركه‌ین بۆ كاركرنا عه‌قله‌ێ خوه‌ و خزمه‌تكرنا مرۆڤ و وه‌لاتێ خوه‌ وی ده‌می ئه‌م دێ شێن بێژین: جڤاكێ مه‌ جڤاكه‌كێ ساخ و ساخله‌م و به‌خته‌وره‌.
*دكتۆراه‌ فی الفقه‌ المقارن

12

د.جمعه‌ عه‌باس به‌ندی ـ دكتوراه‌ فی الفقه‌ المقارن
به‌ری چه‌ند رۆژه‌كان رێڤه‌به‌ریا گشتی یا هاتنوچوونێ ل باژێرێ هه‌ولێرێ بریارك دابوو بۆ ڤه‌كرنا پشكه‌كێ بۆ خزمه‌تێن ب له‌ز ب ناڤێ (vip ـ تایبه‌ت) بۆ وان هه‌ڤوه‌لاتیان ئه‌وێن دڤێن ب شێوكێ ب له‌ز معاملێن خوه‌ ب دووماهیك بینن به‌رامبه‌ر دانا گۆژمه‌كێ پارا بۆ رێڤه‌به‌ریا ناڤبری.
یا ئاشكرایه‌ كو ئه‌ڤ بریاره‌ بوو جهێ تانه‌لێدان و شه‌رمزاركرنێ ژلایێ هه‌می ته‌خان ڤه‌ ـ سیاسی، حزبی،جڤاكی، ره‌وشه‌نبیری، په‌رله‌مانتاری ـ و تایبه‌ت د ناڤ تۆرێن جڤاكی ڤه‌ مینا فه‌یسبۆكێ.
ل ڤێرێ پسیاره‌ك گرنگ سه‌رهه‌لده‌ت:
ئه‌رێ بۆ ئه‌ڤ هه‌می كه‌س و ته‌خ و لایه‌نه‌ ل دژی ڤێ بریارێ راوه‌ستیان؟.
به‌رسڤا وان بۆ ڤێ پسیارێ:
ئه‌ڤ بریاره‌ دێ بیته‌ ئه‌گه‌رك بۆ دروستكرنا جێوازیێ د پێشكێشكرنا خزمه‌تگوزاریان دا بۆ هه‌ڤوه‌لاتێن هه‌رێما كوردستانێ و ئه‌ڤه‌ ژی دێ بیته‌ ئه‌گه‌ره‌ك كو پرانیا هه‌ڤوه‌لاتیان هه‌ست ب كێماسێ بكه‌ن و هه‌ر وه‌ك ئه‌و پله‌ دوونه‌ د ناڤ ڤی وه‌لاتی دا و دیسا ئه‌ڤ جۆره‌ بریاره‌ دبیت ببنه‌ ده‌رگه‌هه‌ك بۆ دانا هه‌نده‌ك بریارێن نه‌ چاڤلێكری كو زیان و مه‌ترسیا وان پتر بیت ل سه‌ر ده‌روون و به‌ریكا هه‌ڤوه‌لاتیێن هه‌رێمێ.
ئه‌ڤێ به‌رسڤێ چ بها و راستی بۆ نینه‌ ئه‌گه‌ر بێته‌ كێشا و پیڤان د ته‌رازیا عه‌قلی دا، چنكو ئه‌ڤ خزمه‌ته‌ د ناڤه‌رۆكا خوه‌دا یا گرێدایه‌ به‌رامبه‌ر دانا گۆژمه‌كێ پاره‌ی، ئانكو نه‌ یا گرێدایه‌ ب زات و كه‌ساتیا وان مرۆڤان ڤه‌ ئه‌وێ دێ چنه‌ وی جهی كا ئه‌و به‌رپرسه‌ یان زه‌نگینه‌ یان هه‌ژاره‌ یان وه‌زیره‌ یا پاله‌یه‌ یان نه‌ساخه‌ یان به‌ترانه‌ یان مه‌دحۆیه‌ …هتد.
ئه‌ڤه‌ وێ چه‌ندێ دگه‌هینت كو ده‌مێ ئه‌م بریاره‌كێ یان كریاره‌كێ تانان لێده‌ین یان رسوا دكه‌ین دڤێت ئه‌م ته‌ماشه‌ی ئه‌گه‌رێن جه‌وهه‌ری بۆ ده‌رخستنا وێ بریارێ بكه‌ین و ژ هه‌می لایه‌كی ڤه‌ بهه‌لسه‌نگینین.
ڤێجا كه‌رمكه‌ن وه‌رن دا پێكڤه‌ ته‌ماشه‌ی ئه‌گه‌رێن سه‌ره‌كی یێن ده‌رخستنا ڤێ بریارێ بكه‌ین:
1ـ روخسارێ ڤێ بریارێ وێ دگه‌هینیت كو پێشكێشكرنا خزمه‌تگوزاریان دو جۆرن یا ساده‌ و رۆتینی و یا بله‌ز.
2ـ خزمه‌تگوزاریێن ب له‌ز به‌رامبه‌ر دانا گۆژمه‌كێ پارانه‌.
3 ـ ئه‌گه‌رێ ڤه‌شارتی یێ ل پشت بریارێ كۆمكرنا گۆژمه‌كێ پاره‌ی یه‌ بۆ وه‌زارتا دارایی یان ناڤخوه‌ یان رێڤه‌به‌ریا ناڤبری.
4ـ نامه‌ك ڤه‌گریه‌ بۆ كه‌سێن به‌رپرس و زه‌نگین و خودان واسته‌ ئه‌گه‌ر هوون خودان شۆلن و نه‌شێن معاملێن خوه‌ برێڤه‌به‌ن ب رێیا ساده‌ و پر رۆتین گه‌رمكن وه‌رنه‌ جهێ تایبه‌ت یێ خوین به‌ردانا به‌ریكێ ئه‌وا دبێژنی VIP.
پشتی ڤان خالان بۆ دیار دبیت كو ئه‌ڤ بریاره‌ د ناڤه‌رۆكا خوه‌ دا د به‌رژه‌وندیا پرانیا خه‌لكێ ڤی وه‌لاتی دا بوو و تایبه‌ت كه‌سێن هه‌ژار و بێ ده‌سهه‌لات.
چنكو ئه‌و كه‌سێن VIP بۆ وان هاتیه‌ڤه‌كرن هه‌ر ئه‌و كه‌سن یێن دورێ دبرن و معاملێن وان دئێنه‌ ب دووماهیك ئینان ژلایێ هه‌ر وان رێڤه‌به‌ریا ڤه‌ ل سه‌ر كیست وه‌ختێ كه‌سێن بێ خودان و بێ ده‌سهه‌لات كو ئه‌ڤه‌یه‌ دبێژنێ جێوازیا ته‌به‌قی د ناڤبه‌را هه‌ڤوه‌لاتیان دا و د هه‌مان ده‌م دا لادانا روحا قانوونێ و بنه‌ماێن دادپه‌روه‌ریێ.
بۆ زانین رێڤه‌به‌ریا هاتنوچوونێ نه‌ ئێكه‌م رێڤه‌به‌ریه‌ ئه‌ڤ جۆره‌ بریاره‌ دای بۆ نموونه‌ رێڤه‌به‌ریا پاسپۆرتان به‌ری چه‌ند مه‌هانه‌ ئه‌ڤ جۆره‌ بریاره‌ ده‌رئێخستی یه‌.
یا ڤه‌ره‌ بێته‌ گۆتن:
هنده‌ك كورسی یێن هه‌ین د ناڤ یاریگه‌ها دا دبێژنێ VIP و د ناڤ فرۆكان دا ژی جۆره‌كێ دی یێ كورسیان هه‌نه‌ هه‌ر دبێژنێ VIP و د ناڤ فرۆكخانان ژی دا هنده‌ك جه هه‌نه‌ ناڤێ وان VIP یه‌ و د ناڤ تاخێن باژێری دا هنده‌ك جاده‌ هه‌نه‌ نابیت چ ترومبیل لێ بچن ئه‌گه‌ر خودانێ وان VIP نه‌بیت.
دیسا یا فه‌ره‌ بێته‌ گۆتن:
ـ هه‌بوونا نه‌خۆشخانا و كلینكێن ئه‌هلی جۆره‌كه‌ ژجۆرێن VIP.
ـ هه‌بوونا زانكۆ و په‌یمانگه‌هێن ئه‌هلی جۆره‌كه‌ ژ جۆرێن VIP.
ـ هه‌بوونا قوتابخانه‌ و باخچێن ئه‌هلی جۆره‌كه‌ ژ جۆرێن VIP.
ڤێجا نزا بۆ VIP یا رێڤه‌به‌ریا هاتن و چوونا هه‌ولێرێ سه‌رێ گه‌له‌كا خوراند ـ ئه‌گه‌ر بابه‌ت ب تنێ ده‌روونی نه‌بیت ـ و ڤان هه‌می VIP یێن دی وه‌ك گولا دبینن د ناڤ پرچا خوه‌دا ؟!!!.
ل دووماهێ من دڤێت دبێژم:
بلا هه‌می جۆرێن خزمه‌تگوزاریا د ناڤ ڤی وه‌لاتی دا ببنه‌ VIP به‌لێ ل گه‌ل ڤێ ئێكێ دا ژبیر نه‌كن كو دڤێت هه‌می هه‌ڤوه‌لاتی بێنه‌ پله‌به‌رزكرن بۆ پله‌ VIP.
برایێ هه‌وه‌
د.جمعه‌ بندی

14

د.جمعه‌ عه‌باس به‌ندی
ل دووڤ پیڤه‌رێن ساخله‌م و سه‌رده‌م بۆ هه‌لسه‌نگاندنا هێز و شیان و زه‌نگینیا هه‌ر ملله‌ته‌كی ئێكسه‌ر به‌رێ خوه‌ بده‌ گه‌نجێن وی وه‌لاتی كا چاوا مفا ژ هێز و گه‌رماتیا وان دئێته‌ وه‌رگرتن.
چنكو گه‌نج ماكینا راسته‌قینه‌یا هه‌ر وه‌لاته‌كی نه‌ و د هه‌مان ده‌م دا خوینا لێدا دلێ وه‌لاتی یه‌ و پارێزه‌ێ پاشه‌رۆژا وی یه‌.
دیسا ژ فه‌رایه‌ بێته‌ گۆتن: گوهۆرین و ئاڤه‌داه‌نی و داهاتی و هیڤی و پێنگاڤ هاڤێتن بۆ ئاینده‌ی نا گه‌هنه‌ ئارمانجێن خوه‌ ب شێوه‌كێ دورست ئه‌گه‌ر گه‌نجان بارا شێری تێدا نه‌بیت.

باشترین به‌لگه‌ ل دۆر رۆلێ گه‌نجان د هه‌ر جڤاكه‌كی دا ده‌مێ خودێ پاك و به‌رز ئاینێ ئیسلامێ هنارتی هه‌ر ل ده‌سپێكێ گه‌نجه‌ك كره‌ ئێك ژ ستوونێن وی ب رێیا دانوئینانا باوه‌ریێ ژ لایێ ئیمام عه‌لی ـ خودێ ژێ رازیبت ـ هه‌ر وه‌سا ده‌مێ خودێ تعالا ڤیایی په‌سنا خودانێن شكه‌فتێ بكه‌ت ـ أصحاب الكهف ـ گۆت:((إِنَّهُمْ فِتْێه‌ٌ ێَمَنُوا بِرَبِّهِمْ ۆزِدْنَاهُمْ هُدًى )) واته‌ ئه‌و چه‌ند گه‌نجه‌ك بوون باوه‌ری ب خودایێ خوه‌ ئینا و خودێ ژی پتر رێكا وان رونكر.

دیسا هه‌كه‌ ته‌ماشه‌ی به‌رپه‌ڕێن دیرۆكێ بكه‌ین دێ بینن هه‌ر گه‌نج بوون د رێزا ئێكێ دا ل هه‌می وارێن ژیانێ دا چ د وارێ سیاسی دا یان زانستی یان فه‌لسه‌فی یان جڤاكێ یان شۆره‌شگه‌ری یان به‌ره‌ڤانی یان ئاڤه‌دانی …هتد.
به‌لێ ئه‌ڤا هاتیه‌ گۆتن هندێ ناگه‌هینن كو ب تنێ گه‌نجاتی بێته‌ گرێدان ب ته‌مه‌نی ڤه‌ و راسته‌ ته‌مه‌نی ل دۆر پیڤه‌رێ فیزیائی ده‌نگه‌كێ بلند یێ هه‌ی د ڤی بابه‌تی دا، به‌لێ ئه‌و ب تنێ به‌س نینه‌ ئه‌گه‌ر ئه‌ڤ خالێن خارێ پێكڤه‌ ل به‌رچاڤ نه‌هێنه‌ وه‌رگرتن:
خالا ئێكێ:
ته‌مه‌ن/ گوپیتكا ته‌مه‌نێ گه‌نجاتیێ ژ هه‌ژده‌ سالیێ ده‌سپێدكه‌ت و گه‌هشتنا مرۆڤی بۆ ژیێ چل سالی یێ ل وێرێ گوپیتكا عه‌قل و حیكمه‌ت و مه‌عریفه‌تێ ده‌سپێدكه‌ت و دووماهیا ڤێ قووناغێ ژ كه‌سه‌كی بۆ كه‌سه‌كێ دی جوداهیا هه‌ی، به‌لێ ب دیتنا من یا پێدڤیه‌ هه‌ر مرۆڤه‌ك ژ ژیێ حه‌ڤتێ یێ تا حه‌فتێ و پێنجێ دڤیت بێهنا خوه‌ ڤه‌دت و ده‌مێ مایی بدێته‌ خوه‌ و خێزانا خوه‌.
خالا دووی: مێشكه‌ك ڤه‌كری:
گه‌نجاتی دا گه‌نجاتی بیت دڤێت مرۆڤی مێشكه‌كێ ڤه‌كری هه‌بیت بشێت خوه‌ هه‌رده‌م نوو بكه‌ت و خوه‌ ل دۆر كاودانان بگونجینیت و خواندنا خوه‌ یا تایبه‌ت هه‌بیت بۆ هه‌ر بابه‌ته‌كێ بێته‌ د رێیا وی دا.

چنكو گه‌له‌ك مرۆڤ هه‌نه‌ ژیێ وی چل ساله‌ یان كێمتر، به‌لێ مێشكێ وی یێ پاژڤه‌مایه‌ هه‌ر وه‌ك جوامێری یێ ل به‌ر به‌رێ گه‌ر هه‌ر هه‌مان ده‌م دا هنده‌ك مرۆڤێن هه‌ین ژیێ وان یێ ژ حه‌فتێ سالیێ ژی بۆری، به‌لێ وه‌ك گه‌نجه‌كێ چل سالی هزر دكه‌ت و ره‌فتارێ ل به‌رامبه‌رێ یێ خوه‌ دكه‌ت … ئه‌ڤه‌ ڤه‌دگه‌رێته‌ هندێ كو شیانێن مێشكێ وی هه‌رده‌م خوه‌ نووژه‌ن دكه‌ت ل دووڤ سه‌رده‌مێ خوه‌.
خالا سیێ: بزاڤ و كار:
گه‌نجاتی واته‌ كار و بزاڤ ل دۆر چارچووڤێ عه‌قلێ وی بۆ ژیانێ و د هه‌مان ده‌م دا ل دووڤ شیان و ڤیانێن وی بۆ وی كاری.
واته‌ دڤیت هه‌ر گه‌نجه‌كی جهێ تبلێن خوه‌ هه‌بن د ئاڤاگرنا وه‌لاتێ خوه‌ دا هه‌بن.
چنگو گه‌لك گه‌نج هه‌نه‌ ژ لایێ كار و بزاڤا پیره‌مێرین قورنه‌تێ نه‌ و به‌روڤاژی ژی هندك پیره‌مێر هه‌نه‌ وه‌ك بڤرێ مه‌لاینه‌.
ل دووماهێ دێ بێژم:
گه‌نجاتی = ته‌مه‌ن + مێشكێ نووخواز + بزاڤ و كار.
ل دووماهێی: داخواز ژ حوكمه‌تا هه‌رێما كوردستانێ دكه‌م بلا مفای ژ گه‌نجێ خوه‌ وه‌ربگرن و كه‌رامه‌تا وان پارێزن و نه‌هێلت كه‌سایه‌تیا وان بێته‌ شكه‌ستن و ئۆمێد و هیڤی باركن ژ دل و مێشكێ وان حه‌تا وێ رادێ خوه‌ پێشكێشكه‌ن وه‌ك قوربان بۆ ناڤ ده‌ریا ئیجه‌ یان بۆ مێڤاندارێه‌كا نه‌ هاتیه‌ خواستن بۆ سه‌ر جاده‌ و خیفه‌تگه‌هێن وه‌لاتێن بیانی د هه‌مان ده‌م دا، بلا هوون باش بزانن به‌رپرساتیا وان یا د ستویێ وه‌ دا (دین و دنیا و ئاخره‌).

4

د.جمعه‌ عه‌باس به‌ندی*
ده‌نگوباسێ ئازادكرنا قه‌شێ ئه‌مریكى د ناڤ تۆڕێن جڤاكى و سۆشیال میدیایێ دا هاتیه‌ به‌لاڤكرن كانێ چاوا ئاگر ل پیشى دچیت.
هه‌ر وه‌كى دادگه‌ها توركیا ئه‌و بێ تاوانكرى ژ وان تاوانا ئه‌وێن پێ هاتى ده‌سته‌سه‌ركرن، ب تایبه‌ت پشتى سه‌رۆكێ ئه‌مریكا ترامپ ب شێوه‌كێ ئێكسه‌ر مایێ خوه‌ د ڤێ كه‌یسێ دا كرى و ب زمانه‌كێ زڤر و تیژ دگه‌ل ئاماژه‌كرنا سزایێن توند دژى توركیا كرى.
به‌لێ یا دروست ئه‌ڤ تشته‌ روونه‌دایه‌ و دادگه‌ها توركیا ژى گۆره‌پانا ئه‌ندرو برانسۆن بێ گونه‌ه نه‌كریه‌ و ئه‌ڤ تشته‌ یێ ئاشكرایه‌ بۆ هه‌ر كه‌سه‌كێ ئه‌لیف بیێا قانوونێ خواندبیت و باشترین به‌لگه‌ بۆ ڤێ چه‌ندێ ئه‌وه‌ كو دادگه‌ها توركیا ل باژێرێ ئه‌زمیرێ ل رۆژا ئه‌ینیێ رێكه‌فتى 12/10/2018 حوكمێ سێ سال و چل و پێنج رۆژان ل سه‌ر قه‌شێ ناڤبرى سه‌پاندبوو.
به‌لێ چونكو قه‌شه‌ برانسۆن پتریا حوكمێ خوه‌ یێ برى هه‌ر ژ ده‌مێ هاتیه‌ ده‌سته‌سه‌ركرن ژ هه‌یڤا دیسه‌مبه‌را سالا 2016 تا چركا ئاشكراكرنا جۆرێ سزای ژ لایێ دادگه‌هێ ڤه‌ و ب ڤى ره‌نگى تنێ دێ ساله‌ك یان پتر مینیت ژ ده‌مێ هاتیه‌ ده‌ستنیشانكرن ژ لایێ دادگه‌هێ ڤه‌.
ب ڤى شێوه‌ى ژ ده‌ستهه‌لاتێن دادگه‌هێ یه‌ ل دووڤ بۆچوون و خواندنا وان بۆ وێ دۆسیا ل به‌رده‌ستێن وان پشتى گوهداریا دیده‌ڤانان و گوهداریا به‌ره‌ڤانان و هه‌لسه‌نگاندنا به‌لگێن دۆسه‌ پێ هاتیه‌ دروستكرن دا ئه‌و وى سزاى دانیت ئه‌وێ ئه‌و دبینن ژ هه‌ژى ڤێ تاوانێ یه‌ و دگه‌ل ئاماژه‌ بو وێ چه‌ندێ راوه‌ستاند و نه‌جێبه‌جێكرنا ماوێ ماى ژ سزای دگه‌ل دانا مافێ هه‌لبژارتنێ بۆ قه‌شێ ناڤبرى بۆ مانا وى ل توركیا یان بجهیلانا وێ.
بۆ زانین ئه‌ڤ جۆره‌ ده‌ستهه‌لاتیێن قانوونی بۆ ده‌ستهه‌لاتا دادوه‌ری یێن هه‌ین د پتریا سیسته‌مێن دادوه‌ریێ ل هه‌مى جیهانێ ژ وان ژى یا عیراقێ و كوردستانێ و ئه‌ڤ ده‌ستهه‌لاته‌ دئێته‌ بكارئینان ل دووڤ (قه‌ناعاتێن) سه‌رۆكێ دادگه‌هێ وده‌ستا وێ.
یا فه‌ره‌ بهێته‌ گۆتن: دوزگه‌رێ گشتى یێ توركیا (مدعى عام) داخوازا سه‌پاندنا ده‌ه (10) سالا ل سه‌ر تاوانبارى كربوو، به‌لێ یا ئاشكرایه‌ كو دادگه‌ها بابه‌تى ب ڤێ داخوازێ رازى نه‌بوو ژبه‌ر چه‌ندین خالان ژ وان ژى: چار دیده‌ڤانا گۆتنێن خوه‌ گوهارتن ژ شه‌ش دیده‌ڤانان ئه‌ڤه‌ ژى بۆ ئه‌گه‌رێ ژناڤبرنا ستوونا وان به‌لگه‌یان ئه‌وێن ناڤه‌رۆكا ڤێ دۆسیێ ل سه‌ر هاتیه‌ دانان، كو ئه‌وژى پالدانا گونه‌ها سیخوریێ و پشته‌ڤانیا تیرۆرێ بۆ قه‌شه‌ برانسۆن. بۆ زانین دادگه‌ها توركیا ب شێوه‌كێ شارازا تێكه‌لى دگه‌ل ڤى جورێ كه‌یسێ كر ئه‌وا د ناڤه‌رۆكا خوه‌دا چه‌ندین ره‌هند ب خۆڤه‌ گرتین ژبلى ره‌هه‌ندێ یاسای بۆ نموونه‌: ئه‌گه‌ر دادگه‌ها توركیا قه‌شه‌ برانسون بێ تاوان ده‌رئێخستبا یان ژ ڤى ماوه‌ى كێمتر سزا دابا وى ده‌مى چێدبوو قه‌شه‌ برانسون راببا ب ڤه‌كرنا دۆسیه‌كا دى دژى حوكمه‌تا توركیا و داخوازا قه‌ره‌بۆكرنێ ژێ كربا چ ژ لایێ ماددى یان مه‌عنه‌وى ـ اعتژار رسمی.
دیسا یا ژ هه‌ژیه‌ بهێته‌ گۆتن كو دووماهى ئاخفتنا قه‌شه‌ برانسۆن به‌رامبه‌ر دادگه‌ها جینایاتا یا دووێ ل باژێرێ ئه‌زمیر: ((ئه‌ز یێ بێ گونه‌هم و حه‌ژ توركیا دكه‌م و داخوازا ئاشكراكرنا دادیێ دكه‌م)).
*دكتورا فی الفقه‌ المقارن

3

د.جمعه‌ به‌ندى:
كۆمه‌لا ئیسلامى ژ ئێكگرتوویا ئیسلامى د به‌رنامێ خوه‌ دا یا زه‌لاتربوو

ل هه‌لبژارتنێن جڤاتا نوێنه‌رێن عێراقێ (22) كاندیدێن ئێكگرتوو دزانى چ ژ وان ده‌رناكه‌ڤن ژبلى ئێك ژ وان نه‌بیت

ئه‌ڤرۆ ، سالار دۆسكى:
هه‌لگره‌كێ ناما دكتورایێ ب خواندێن ئیسلامى به‌حسێ كێمبوونا ده‌نگێن ئێكگرتوویا ئیسلامى یا كوردستانێ دكه‌ت تایبه‌ت ل پارێزگه‌ها دهۆكێ و هوكارێن كێمبوونێ، بۆ گه‌له‌ك ئه‌گه‌ران ڤه‌گه‌راند و تایبه‌ت پشتبه‌ستن ب هنده‌ك كه‌سان ب تنێ دهه‌ر پرۆسه‌كا هه‌لبژارتنان دا.
د.جمعه‌ به‌ندى، هه‌لگرێ ناما دكتۆرا ب (الفقه‌ المقارن) ل دۆر كێمبوونا ده‌نگێن ئێكگرتوو ئیسلامى كوردستان ل پارێزگه‌ها دهۆك بۆ رۆژناما ئه‌ڤرۆ گۆت: پشتبه‌ستن ب هنده‌ك كه‌سان ب تنێ د هه‌ر پرۆسه‌كا هه‌لبژارتنان دا، بۆ نموونه‌ هه‌لبژارتنێن جڤاتا نوونه‌رێن عیراقێ (22) كاندیدێن ئێكگرتوو دزانى چ ژ وان ده‌رناكه‌ڤن ژبلى ئێك ژ وان نه‌بیت و ئه‌گه‌ر ببن دو ژى دێ كاندیده‌كا ژن بیت، ئانكو كاربكه‌ن یان كارنه‌كه‌ن كه‌س ژ وان سه‌رناكه‌ڤن، نه‌ پویته‌دان ب تیپێن وه‌رزشی و هونه‌رى و مزگه‌فتا و زانایێن ئاینى و ب تایبه‌ت ته‌خا گه‌نج و ئافره‌تان، لاوازبوونا رۆلێ رێكخراوێن ئیسلامى ژ وان ژى رابیتا ئیسلامى و هه‌وار هاتنا ئیسلامى و گه‌له‌كێن دى، ده‌ستدان یان نه‌گرنگیدان ب كادرێ ناوه‌ندى ئه‌وێن دبنه‌ پر د ناڤبه‌را جه‌ماوه‌رى و سه‌ركردایه‌تیا حزبا خوه‌، هه‌ر رێخستنه‌ك هه‌بیت دڤێت دو مێشك هه‌بن، ئێك د ناڤ جه‌ماوه‌رى و ئێش و ئازارێن وێ بیت و ئێكێ دى سه‌ركێشیا جه‌ماوه‌رى بكه‌ت، هه‌ر ده‌مێ مێشكێ د ناڤ جه‌ماوه‌رى ژ ده‌ستدا وى ده‌مى دێ ل رێكه‌كێ چیت و جه‌ماوه‌ر ل رێیه‌كا دى و هه‌ر ده‌مێ مێشكێ سه‌ركێشیا حزبێ ژده‌ستدا وى ده‌مى دێ حزب و جه‌ماوه‌رێ خوه‌ دێ ب دووڤ ئێكێ دى كه‌ڤن، ئه‌ڤجا ئه‌گه‌ر ئێكگرتوویا هه‌ردو مێشك ژد ده‌ستنه‌دابن، بێگومان مێشكێ د ناڤ جه‌ماوه‌ری دا یێ ژ ده‌ست داى، ئێكگرتووى پشتى كونگرێ خوه‌ یێ شه‌شێ ب ده‌هان كادرێن خوه‌ یێن سه‌ركرده‌ و چالاك ژ ده‌ستدان چ وه‌كو نه‌پیته‌دان ب وان یان ئه‌و به‌ر ب ئاراسته‌كا دى چوون، ده‌مێ لایه‌نێن ئیسلامى (مه‌نصبه‌ك)ى وه‌ردگرن چ د ناڤ حوكمه‌تێ دا یان ل پارێزگه‌هان دا چ مفایێن سیاسی بوه‌ حزبا خوه‌ نائینن، بۆ نموونه‌ ئه‌و (مه‌نصبێن) ئێكگرتووى ل دهۆكێ بده‌ستڤه‌ئیناین چ مفا گه‌هاندیه‌ ئێكگرتووى وه‌كو حزب؟ ژبلى مفایه‌كێ مه‌زن گه‌هاندیه‌ خودانێن كورسیكێ، ئێكگرتوو ب دوو په‌را دفڕیت، په‌ره‌كێ وێ بانگخوازیه‌ و په‌ره‌كێ دى سیاسه‌ت كرنه‌. د ڤان هه‌لبژارتنێن چووین چ یێن ئه‌نجوومه‌نێ نوونه‌رێن عیراقێ یان یێن كوردستانێ حه‌تاكو ڕاده‌كێ مه‌زن ئێكگرتوویێ په‌رێ بانگخوازیا ئیسلامى ژ ده‌ستدایه‌ یان لاواز بوویه‌، ژبیرنه‌كه‌ن جوداهیه‌كا مه‌زن یا هه‌ى د ناڤبه‌را بانگخوازیا ئیسلامى و بانگخوازێن حزبى.
هه‌مبه‌ر كارتێكرنا داعش ل سه‌ر كێمبوونا ده‌نگێن حزبێن ئیسلامى، ناڤبرى گۆت: داعش و هه‌ڤالێن وان ب شێوه‌كێ ئێكسه‌ر یان نه‌ئێكسه‌ر رۆله‌كێ به‌رچاڤ هه‌بوویه‌ بۆ ره‌شكرنا هه‌موو گرۆپێن ئیسلاما سیاسی د ناڤ ملله‌تێن موسلمان دا، چونكو داعش كوپیتكا توندى و قرێژا ئیسلاما سیاسى بوو ل ده‌ڤه‌رێ سه‌رهلداى، هه‌روه‌سا شه‌رێ ئه‌مریكا و هه‌ڤپه‌یمانێن وێ دژى تیرۆرێ و گرتنا ژێده‌رێن دراڤى كارتێكرنا خوه‌ ل سه‌ر لاوازبوونا گرۆپێن ئیسلاما سیاسی ب گشتى هه‌یه‌، هه‌روه‌سا هه‌ڤركیا وه‌لاتێن وه‌ك: سعوودیه‌ و توركیا و قه‌ته‌ر و مسر و ئیرانێ رۆله‌كێ دى یێ هه‌ى د لاوازكرنا گرۆپێن ئیسلامی دا ب تایبه‌ت ئه‌و گرۆپێن ل ڤێ ده‌ڤه‌رێ، هه‌لبه‌ت ئیخوانا گرێدان یا ب لاوازكرنا هه‌موو گرۆپێن ئسیلاما سیاسی ڤه‌ هه‌ى. ئێكگرتوویا ئیسلامى ژى ئێكه‌ ژ ڤان گرۆپان ئه‌و ژى دزڤرنه‌ ڤان ئه‌گه‌را، ویستگه‌ها ئیخوانان د حوكمرانیا مسرێ دا، شكه‌ستنا ئیخوانان د حوكمرانیا وه‌لاتێ تونسێ دا، شكه‌ستنا ئیخوانا و گرۆپێن ئیسلامى ب ده‌ستڤه‌ئینانا باوه‌ریێ ل وه‌لاتێ لیبیا، شكه‌ستنا ئیخوانا و پارتێن وێ د ناڤ عیراقێ دا ب تایبه‌ت پشتى سالا 2003 تاكو نوكه‌، شكه‌ستنا ئیخوانا و تایێ وێ ل وه‌لاتێ سودانێ، ئه‌ڤان هه‌موو ئه‌زموونێن سه‌رنه‌كه‌فتى راسته‌وخوه‌ كارتێكرنا خوه‌ یا ل سه‌ر هه‌ر گرۆپه‌كێ ئیسلامێ یا هه‌ى ل چ ده‌ڤه‌را بیت ژ وان ژى ئێكگرتوویا ئیسلامى.
هه‌مبه‌ر زێده‌بوونا ده‌نگێن كۆمه‌لا ئیسلامى ژى، ناڤبرى گۆت: كۆمه‌لا ئیسلامى ژ ئیكگرتوویا ئیسلامى د به‌رنامێ خوه‌دا یا زه‌لاتربوو، یا هه‌ماهه‌نگتربوو ژ ئێكگرتوویا ئیسلامى د كارێ خوه‌دا، كومه‌لا ئیسلامى پتر شیایه‌ خوه‌ نێزیكى جه‌ماوه‌رى بكه‌ت ئه‌و ژى ب رێیا كادر وبه‌رپرسێن خوه‌ ب شێوه‌كێ ئێكسه‌ر ب تایبه‌ت ل هه‌ولێر و سلێمانیێ به‌روڤاژى ئێكگرتوویا ئیسلامى، كۆمه‌لا ئیسلامى پتر شیا تایبه‌تمه‌ندیا خوه‌ بپارێزیت ژ ئێكگرتوویا ئیسلامى، نه‌خاسمه‌ د وان كێشا دا ئه‌وێن هه‌رێما كوردستانێ تێدا بۆرى.
هه‌مبه‌ر بۆچى حزبێن ئیسلامى ب تنێ كه‌سێن بانگخواز به‌ربژار دكه‌ن، د.جمعه‌ به‌ندى گۆت: به‌ربژاكرنا بانگخوازا بۆ ئێك مه‌ره‌مه‌، ئه‌و ژى بۆ كۆمكرنا ده‌نگایه‌، چنكو گرۆپێن ئیسلامى باش دزانن كو جڤاكێ كوردستانێ جڤاكه‌كێ ئیسلامى یه‌، ئه‌ڤجا ئه‌و دشێن ب رێیا ئازراندنا هه‌ستێن خه‌لكه‌كێ ساده‌ چه‌ندین ده‌نگا ب رێكا ڤان بانكخوازا بۆ خوه‌ بینن، به‌لێ پشتى ئه‌ڤ بانگخوازه‌ چووینه‌ د ناڤ هۆلا په‌رله‌مانى ڤه‌ ئاستێ وان یێ دورستبوو خه‌لكى هاته‌ نیشاندان. بۆ خه‌لكى روون و ئاشكرابوو كو مرۆڤێن گه‌له‌ك ساده‌نه‌، د هه‌مان ده‌مدا دكارێ خوه‌ دا دلاوازن و ژبلى (بیاناتا) نه‌شیان چ بكه‌ن، د هه‌مان ده‌مدا دشێم بێژم كو گه‌له‌ك ژ وان نه‌راستگو ده‌ركه‌تن ل گه‌ل خه‌لكێ خوه‌ دا.
د.جمعه‌ به‌ندى ل دۆر د هه‌لبژارتنێن داهاتیدا یێن جڤاتێن پارێزگه‌ها بۆچوونا خوه‌ ل سه‌ر رێژا ده‌نگێن حزبێن ئیسلامى ئاشكراكر كو به‌رسڤا ڤێ پسیارێ دێ مینیت ل سه‌ر خواندنا ئێكگرتووى بۆ گۆره‌پانا سیاسی یا كوردستانێ، كانێ دێ شێن چه‌ندى خالێن خوه‌ یێن لاواز چاره‌كه‌ت، به‌لێ ئه‌گه‌ر به‌رده‌وامبوو ل سه‌ر ڤى ده‌ستودارى و ب ڤى شێوه‌ى هاته‌ د ناڤ پرۆسا هه‌لبژارتنێن جڤاتێن پارێزگه‌هاندا بێ گومان دێ ده‌نگێن خوه‌ هێشتا كێم كه‌تن.

43

پشتى به‌لاڤبوونا ڤێ ڤه‌كۆلینا قانوونى ب زمانێ عه‌ره‌بی ل دۆر رێدانا تانه‌لێدانێ ل بریارێن ده‌رچووى ژ لایێ دادگه‌ها بلندا ئیتیحادى ڤه‌، د رۆژناما (التأخی) دا یا ژماره‌ (7503) ل رۆژا پێنجشه‌ببی رێككه‌فتی 21/12/2017 و ژبه‌ر گرنگیا وێ بۆ خوانده‌ڤانێ كورد مه‌ ب فه‌ر زانى ئه‌ڤ ڤه‌كۆلینه‌ بهێته‌ وه‌رگێران بۆ سه‌ر زمانێ دایكێ.
وه‌رگێران: د. زۆزان سادق تروانشى
بریارێن دادگه‌ها بلندا ئیتحادى جهێ تانه‌لێدانێدایه‌
ڤه‌كۆلینه‌كا: یاسایى ـ شلۆڤه‌كارى ـ وه‌سفى
د. جمعه‌ عه‌باس به‌ندى/ دكتۆرا ب فقهێ به‌راورد

مانشێت
(ژ مه‌رجێن دروست بۆ گرێدانا روونشتنا دادگه‌ها بلندا ئیتحادى، ئاماده‌بوونا هه‌مى ئه‌ندامانه‌، پێدڤى بوو حوكمه‌تا هه‌رێما كوردستانێ ئه‌ڤه‌ ب ده‌لیڤه‌ دیتبا)
ده‌ستپێك: ئه‌ڤ ڤه‌كۆلینه‌ ل ژێر رۆناهیا ڤان بریار و قانوونان هاتیه‌ نڤێسین:
ـ بریارێن دادگه‌ها بلندا ئیتحادى هاتیه‌ نڤێسین ئه‌وا ل 20/11/2017 ده‌ركه‌تى ئه‌وا ل دۆر نه‌ده‌ستووریا گشتپرسیا رۆژا 25/9/2017.
ـ ناڤه‌رۆك و تێگه‌هێ دیباجا قانوونا كارگێریا ده‌وله‌تا عێراقێ، بۆ قووناغا ڤه‌گوهاستنى یا سالا 2004.
ـ ناڤه‌رۆكا به‌ندا (2) ژ ده‌ستوورێ كارپێكه‌ر ئه‌وا مشه‌رعێ عێراقێ پابه‌ندكرى كو چ قانوونا ده‌رنه‌ئێخن هه‌ڤدژى جێگیربووین ئه‌حكامێن ئیسلامێ و پره‌نسیپێن دیمۆكراسیه‌تیێ بیت.
ـ به‌ندا(100) ژ دستوورێ كارپێكه‌ر كو تێدا مشه‌رعى پابه‌ند دكه‌ت كو قانوونه‌كێ یان هه‌ر بریاره‌كا كارگێریا پارێزبه‌نده‌ ژ هه‌ر تانه‌لێدانه‌كێ.
یا زانایه‌ بۆ بسپۆر و ڤه‌كۆله‌رێن پره‌نسیپێن ئیسلامی یێن بنه‌ره‌تى و پره‌نسیپێن دیمۆكراسیه‌تێ، هه‌ر نه‌ته‌وه‌كێ مافێ بریارا چاره‌نڤیسی یا هه‌ى و ئه‌ڤه‌ پره‌نسیپه‌كا سه‌ره‌كى یه‌ د شه‌ریعه‌تا ئیسلامێ دا، ل دووڤ گۆتنا خودێ مه‌زن: [ێاأَیُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَڵقْنَاكُمْ مِنْ ژَكَرٍ ۆأُنْپَى ۆجَعَلْنَاكُمْ شُعُوبًا ۆقَبَائِڵ لِتَعَارَفُوا إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقَاكُمْ إِنَّ اللَّهَ عَلِیمٌ خَبِیرٌ][الحجرات: 13]. و ژوان واتایێن ساده‌یێن په‌یڤا (لتعارفوا) یه‌كسانیه‌ د ناڤبه‌را گه‌لان و خێلان دا د ژیانه‌كا به‌خته‌وه‌ردا و ته‌رازییا باشیێ د ناڤبه‌را وان دا ته‌قوادارى وكارێ باشه‌، نه‌ ل سه‌ر بنه‌مایێن نه‌ژاد یان ره‌نگ یان ره‌گه‌زى یه‌.
دیسا جه‌وهه‌رێ دیمۆكراسیه‌تێ ل سه‌ر ئاستێ گه‌ل و نه‌ته‌وا: سه‌ربه‌خۆیا وێ یه‌ ژ داگیركرن و ئینتیداب و ب ده‌لیڤه‌دیتنێ، ئه‌وژى ل دووڤ به‌ندا (55) ژ (یاداشتناما) نه‌ته‌وێن ئێكگرتى: ((ئاره‌زومه‌ندى د به‌رهه‌ڤیا پالده‌رێن جێگیربوون و خۆشیێ دا ئه‌وێن پێدڤى بۆ دروستكرنا په‌یوه‌ندیێن ساخله‌م و نه‌رم (ودیه‌) د ناڤبه‌را نه‌ته‌وادا كو ل سه‌ر شه‌نگستا رێزگرتن ل وێ پره‌نسیپێ ئه‌وا یه‌كسانیێ د مافان دا د ناڤبه‌را گه‌لاندا په‌یدا بكه‌ت كو هه‌ر ئێك ژ وان چاره‌نڤیسێ خوه‌ بهه‌لبژێریت)).
ئه‌ڤ ڤه‌كۆلینه‌ ڤان ته‌وه‌ران ب خۆڤه‌ دگریت: كاكلكا پێكئینانا دادگه‌ها بلندا ئیتیحادى و بسپۆرى و سیسته‌مێ ناڤخوه‌یێ وێ ل گه‌ل پێكئینانا ئه‌نجوومه‌نێ بلندێ دادوه‌ریێ، هه‌روه‌ها چاوانیا برێڤه‌برن و ده‌رئێخستنا بریارێن دادگه‌ها بلندا ئیتیحادى، ئاشكراكرنا رێكێن ڤه‌بڕ ژ راستیا تانه‌لێدانێ ئه‌و ژى ل دووڤ وان رێنما و بریارێن ده‌رچووى ژ دادگه‌ها بلندا ئیتیحادى ل گه‌ل پێداچوونێ ل سه‌ر گرنگترین ئه‌نجام وراسپاردان ئه‌وا ژ ڤه‌رێژا ڤێ ڤه‌كۆلینێ ده‌ركه‌تى.
ته‌وه‌رێ ئێكێ: كاكلكا پێكهاته‌یا دادگه‌ها بلندا ئیتیحادى:
دادگه‌ها ئیتحادى ل بن رۆناهیا یاسایا ـ دستوور ـ كارگێریا ده‌وله‌تا عێراقێ یا قووناغا ڤه‌گوهاستنێ (1) كو ب یاسایا بلند و په‌یامدار ل هه‌مى عێراقێ دهێنه‌ دانان بێ جوداهی (2) تاكو پێكئینانا حوكمه‌تاكا هه‌لبژارتى ل دووڤ دستوورێ هه‌میشه‌ى (3) و هه‌ر ده‌قه‌كێ قانوونێ هه‌ڤدژى ڤى ده‌قی بیت دێ پوچه‌ل هێته‌ هژمارتن(4) كو ده‌قێ قانوونا كارگێرى یا ده‌وله‌تا عێراقێ دیاردكه‌ت كو پێدڤیه‌ قانوونا دادگه‌هه‌كێ ل عێراقێ بهێته‌ پێكئینان، ب ناڤێ دادگه‌ها بلندا ئیتیحادى بیت (5). ل دووڤ ڤێ قانوونێ ئه‌و دادوه‌رێن ل 1/ ته‌موز/ 2004 هاتین دامه‌زراندن دێ ل جهێن خوه‌ مینن ژبلى وان دادوه‌رێن ده‌ستبه‌دارى كارێ وان و خزمه‌تا وان بۆیین ل دووڤ قانوونێ (6) ئه‌ڤ فه‌رمانه‌ ل سه‌ر وان دادوه‌رێن كاركه‌ر ل دادگه‌ها بلندا ئیتیحادى ژى دهێته‌ سه‌پاندن.
ته‌وه‌رێ دووێ: بسپۆریێن دادگه‌ها بلندا ئیتیحادى:
ژبه‌رچاڤترین بسپۆریێن دادگه‌ها بلندا ئیتیحادى ل دووڤ دستوورێ هه‌میشه‌ى یێ سالا 2005، و ل دووڤ قانوونا كارگێریا ده‌وله‌تێ بۆ قووناغا ڤه‌گوهاستنێ ئه‌ڤه‌نه‌:
1ـ چاڤدێریریكرن ل سه‌ر دستووریه‌تا قانوون و سیسته‌مێن جێبه‌جێكار (7):
ئه‌ڤ بڕگا دستوورى درێژپێدانا ده‌قێ بڕگا ((ئه‌گه‌ر دادگه‌ها بلندا ئیتیحادى بریاردا هه‌ر قانوونه‌ك یان سیسته‌مه‌ك یان رێنمایه‌ك یان هه‌ر پێرابوونه‌ك هاتبیته‌ تانه‌لیتدان كو ل گه‌ل ڤێ قانوونێ نه‌گونجیت ئه‌و وه‌كو هه‌لوه‌شیای دێ هێته‌ هژمارتن))(8). ژ قانوونا كارگێرییا ده‌وله‌تێ.
2ـ شلۆڤه‌كرنا تێكستێن دستوورى (9):
ئه‌ڤ ده‌ستهه‌لاتداریه‌ ئێكه‌ ژ ده‌ستهه‌لاتداریێن گرنگ كو ب دادگه‌ها بلندا ئیتیحادى هاتیه‌دان ل په‌ى دستوورێ كارپێكه‌ر، ب تایبه‌ت گه‌له‌ك ژ به‌ندێن دستوورى هه‌لگرێن پتر ژ واتایه‌كێ یان شلۆڤه‌كرنه‌كێ یه‌.
بۆ زانین ئه‌ڤ بسپۆریه‌ د ناڤ به‌ندێن قانوونا كارگێرییا ده‌وله‌تا عێراقێ بۆ قووناغا ڤه‌گوهاستى نه‌بوو، به‌لكو ل سه‌ر دستوورێ كارپێكه‌ر هاتیه‌ زێده‌كرن.
3ـ ژێكجوداكرنا هه‌ڤركیا د ناڤبه‌را حوكمه‌تا ئیتیحادى و حوكمه‌تێن هه‌رێمێ دا (10). ئه‌ڤ ده‌قێ دستوورى ژ ده‌قێ بڕگا: ((ب تنێ بسپۆریا وێ د سكالایێن د ناڤبه‌را حوكمه‌تا ڤه‌گوهاستى یا عێراقێ و حوكمه‌تێن هه‌رێمایه‌تى یه‌)) (11) هاتیه‌ وه‌رگرتن ژ قانوونا كارگێرى یا ده‌وله‌تێ.
ته‌وه‌رێ سیێ: دادگه‌ها بلندا ئیتیحادى و په‌یره‌وێ ناڤخوه‌ى:
ل دووڤ قانوونا كارگێریا ده‌وله‌تا عێراقێ یا قووناغا ڤه‌گوهاستى، ل سه‌ر دادگه‌ها بلندا ئیتیحادى پێدڤى یه‌ كو په‌یره‌وه‌كێ ناڤخوه‌ی بۆ خوه‌ بدانیت و تێدا ڤان خالان رۆنبكه‌ت:
1ـ چاوانیا پێرابوونێن پێدڤى ل سه‌ر بلندكرنا سكالایان ل به‌امبه‌ر وان.
2ـ چاوانیا رێدان بپارێزه‌ران ب هه‌لگرتنێ به‌رامبه‌رى وێ رابیت (الترافع امامها).
3ـ رابوون ب به‌لاڤكرنا په‌یره‌وى ـ په‌یره‌وێ ناڤخوه‌ى ـ د رۆژناما فه‌رمى دا(12).
ل دووڤ ڤێ قانوونێ په‌یره‌وێ ناڤخوه‌ى بۆ دادگه‌ها بلندا ئیتیحادى ل سالا 2005 هاته‌ دانان (13). ب واتایه‌كا دیتر: دادگه‌ها بلندا ئیتیحادى و په‌یره‌وێ وێ یێ ناڤخوه‌ى نه‌ ل دووڤ به‌ندێن گرێداى ده‌ستهه‌لاتا دادوه‌ری (87 ـ101) ژ دستوورێ عێراقێ یێ كارپێكه‌ره‌ هاتیه‌ پێكئینان.
ته‌وه‌رێ چارێ: پێكهاته‌یا ئه‌نجوومه‌نێ بلندێ دادوه‌ریا عێراقێ.
1ـ پێكئینانا جڤاتا بلندا دادوه‌ریێ ل دووڤ قانوونا كارگێریا ده‌وله‌تا عێراقێ د قووناغا ڤه‌گوهاستنێ دا، و پێكدهێت ژ:
‌أـ سه‌رۆكێ دادگه‌ها بلندا ئیتیحادى.
‌ب ـ ئه‌ندامێ دادگه‌ها ته‌مییزا ئیتیحادى.
‌ج ـ سه‌رۆكێ دادگه‌هێن تێهه‌لچوونا (استئناف). ئیتیحادى
‌د ـ سه‌رۆكێ هه‌ر دادگه‌هه‌كا ته‌مییزێ و جێگریێن وێ یا هه‌رێمایه‌تى (14).
بۆ زانین سه‌رۆكێ ڤێ جڤاتێ ـ جڤاتا بلندا دادوه‌ریێ ـ سه‌رۆكێ دادگه‌ها بلندا ئیتیحادى یه‌، ل ده‌مێ نه‌ئاماده‌بوونا وێ سه‌رۆكاتیا دادگه‌هێ دێ ژ لایێ سه‌رۆكێ دادگه‌ها بلندا ته‌مییزێ ڤه‌ برێڤه‌ چیت (15).
د ئه‌ڤێ به‌ندا یاساى دا ـ قانوونا كارگێریا ده‌وله‌تێ ـ دادگه‌ها بلندا ئیتیحادى ژ پێكهاته‌یا جڤاتا دادوه‌ریا بلند دهێته‌ هژمارتن و سه‌رۆكێ وێ، ب سه‌رۆكێ جڤاتا بلندا دادوه‌ریێ دهێته‌ هژمارتن.
2ـ ل دووڤ دستوورێ 2005 یێ كارپێكه‌ر، ده‌ستهه‌لاتا ئیتیحادى یا دادوه‌ریێ پێكدهێت ژ:
‌أـ جڤاتا دادگه‌ها بلند.
‌ب ـدادگه‌ها بلندا ئیتیحادى.
‌ج ـدادگه‌ها ته‌مییز یا ئیتیحادى.
‌د ـ ده‌زگه‌هێ داواكاریێ گشتى.
‌ه ـ ده‌سته‌یا سه‌رپه‌رشتیا دادوه‌ریێ.
‌و ـدادگه‌هێن دیتر یێن ئیتیحادى كو ب یاسا بهێن رێكخستن (16).
ژ ڤى ده‌قێ دستوورى دیاردبیت كو دادگه‌ها بلندا ئیتیحادى ژ پێكهاته‌یێن ده‌ستهه‌لاتا دادوه‌ری یا ئیتیحادى یه‌، بێ ئاماژه‌كرن ب سه‌رۆكێ وێ، كو سه‌رۆكێ ده‌ستهه‌لاتا بلندا دادوه‌ریێ یه‌، جڤاتا دادوه‌ریێ ب ئه‌ركێ رێڤه‌برنا كاروبارێن ده‌سته‌یا دادوه‌ریێ رادبیت كو ب قانوون بهێته‌ رێخستن: ((رێیا پێكهاتنا وێ، ده‌ستهه‌لاتداریێن و رێنمایێن رێڤه‌برنا كاری وێ یه‌))(17). هه‌ژى ئاماژه‌كرنێ یه‌ كو دستوورێ كارپێكه‌ر دادگه‌ها بلندا ئیتیحادى: وه‌كو ده‌سته‌یه‌كا دادوه‌ری سه‌ربه‌خوه‌یه‌ (18). ژ لایێ دارای و ئیدارى ڤه‌ هژمارتیه‌. ئه‌ندامێن وێ ژى پێكهاتینه‌ ژ:
‌أـ ژماره‌كا دادوه‌را.
‌ب ـ ژماره‌كا شاره‌زاییا(خه‌بیرا) د فقهێ ئیسلامێدا.
‌ج ـ ژماره‌كا فقهائێن یاسایی(19).
ده‌ستنیشانكرنا ڤان دادوه‌ر و شاره‌زایا د فقهێ ئیسلامێ و فقهائێن قانوونى دا، و رێیا هه‌لبژارتنا وان وكارێ دادگه‌هێ و پێرابوونێن وێ و چاوانیا بلندكرنا سكالایا به‌رامبه‌ر وێ، هه‌مى دێ ب دانانا قانوونه‌كێ بن كو پتریا دو ل سه‌ر سێ (2/3) ئه‌ندامێن جڤاتا نوونه‌رێن عێراقێ (20).
پشتى پێداچوونا وان قانوونیێن ژ لایێ ئه‌نجوومه‌نێ نوونه‌رێن عێراقێ ده‌رچووین، دیاربوو كو تاكو نوكه‌ ئه‌ڤ قانوونه‌ ده‌رنه‌ چوویه‌، سه‌ره‌راى بۆرینا پتر ژ (12) سالا ل سه‌ر دستوورێ هه‌میشه‌یێ عێراقێ ل سالا 2005، ژ به‌ر ڤى ئه‌گه‌رى ـ دادگه‌ها بلندا ئیتیحادى ـ ل په‌ى وێ قانوونا ده‌رچووى ژ ئه‌نجوومه‌نێ وه‌زیرێن عێراقێ كاردكه‌ت ئه‌وا بنیاتێ وێ ل به‌ر رۆناهیا ئه‌حكامێن به‌ندا(44) ژ قانوونا كارگێریا ده‌وله‌تا عێراقێ د قووناغا ڤه‌گوهاستى دا و پشكا دووێ ژ پاشگۆیێ وێ كاردكه‌ت (21).
3ـ پێكهاته‌یێن جڤاتا بلندا دادوه‌ریێ ل دووڤ قانوونێن جڤاتا بلندا دادوه‌ریێ پێكهاتیه‌ ژ:
‌أـ سه‌رۆكێ دادگه‌ها ته‌مییزا ئیتیحادى ـ سه‌رۆك.
‌ب ـ جێگرێن سه‌رۆكێ دادگه‌ها ته‌مییزێ ـ ئه‌ندام.
‌ج ـ سه‌رۆكێ داواكارێ گشتى ـ ئه‌ندام.
‌د ـ سه‌رۆكێ ده‌سته‌یا سه‌رپه‌رشتیاریا دادوه‌ریێ ـ ئه‌ندام.
‌ه ـ سه‌رۆكێ دادگه‌هێن تێهه‌لچوونێ(استئناف) ـ ئه‌ندام.
‌وـ رێڤه‌به‌رێن كاركه‌ر ژ دادوه‌را ل جڤاتێ ـ ئه‌ندام (22).
‌زـ سه‌رۆكێن جڤاتێن دادوه‌ری ل هه‌رێما ـ ئه‌ندام(23).
ل دووڤ هه‌ردو یاسایێن، ژماره‌(112) یا سالا 2012 و ژماره‌(45) یا سالا 2017 یا جڤاتا بلندا دادوه‌ریێ، دادگه‌ها بلندا ئیتیحادى نه‌ هاتیه‌ هژماتن د ناڤ زنجیرا پێكهاته‌یێن وێ دا.
ته‌وه‌رێ پێنجێ: پێرابوونێن دادگه‌ها بلندا ئیتیحادى:
1ـ ل دووڤ قانوونا دادگه‌ها بلندا ئیتیحادى سه‌رۆكێ دادگه‌هێ دێ رابیت ب داخوازكرنا ئه‌ندامێن دادگه‌هێ بۆ گرێدانا روونشتنێ به‌رى ژڤانێ ده‌ستنیشانكرى ب ده‌مه‌كێ پێدڤى. ل گه‌ل نڤیسارا داواكاریێ به‌رنامێ كارى و هه‌ر به‌لگه‌یه‌ك و دیكیۆمێنته‌ك دێ دگه‌ل دا هێت دانان(24). و دادگه‌ه دێ ب یا پێدڤى و گونجاى رابیت ((دووڤچوونكرن ل سه‌ر وان هه‌ڤڕكیێن بۆ هاتینه‌ پێشكێشكرن، یان دێ ئه‌ندامه‌كێ خوه‌ راسپێریت بۆ ڤێ مه‌ره‌مێ، دیسا بۆ دادگه‌هێ هه‌یه‌ هه‌ر وه‌ره‌قه‌ك یان (داتایه‌كا پێدڤى ژ حوكمه‌تێ یان هه‌ر لایه‌نه‌كێ دیتر داخوازكه‌ت بۆ دیتنا وان. دیسا ل ده‌مێ پێدڤى دشێت فه‌رمانا خوه‌ بسه‌پینیت بۆ دابینكرنا وان وه‌رقه‌ و دیكیۆمێنت و وێنێن فه‌رمى خوه‌ ئه‌گه‌ر قانوون و په‌یره‌ویێن وان لایه‌نا رێیێ نه‌ده‌ت بۆ ته‌ماشه‌كرنێ یان پێدانێ(25).
ژبه‌ر ڤێ چه‌ندێ یا ب زه‌حمه‌ته‌ بێژین: دادگه‌ها بلندا ئیتیحادى ئه‌ڤ پێنگاڤه‌ و رێكاره‌ جێبه‌جێكربن ل به‌رامبه‌ر وان سكالایێن هاتینه‌ بلندكرن ئه‌وێن ژمارێن وان (89،91،92،93 ئێتیحادى) ل دۆر پرۆسا گشتپرسیێ ل 25/9/2017 هاتى ئه‌نجامدان ژ ئه‌گه‌رێ لازاتیێ د ده‌ركرنا بریاردانێ دا، ژ لایێ وانڤه‌ ب ئێك روونشتن.
2ـ ژ مه‌رجێن گرێدانا روونشتنا دادگه‌ها بلندا ئیتیحادى ئاماده‌بوونا هه‌مى ئه‌ندامایه‌(26):
پێدڤى بوو حوكمه‌تا هه‌رێما كوردستانێ ئه‌ڤ خاله‌ د به‌رژه‌وه‌ندیا خوه‌دا ب ده‌لیڤه‌ دیتبا، ئه‌و ژى ب رێیا نه‌ ئاماده‌بوونا دادوه‌ریێن كورد د روونشتنا دادگه‌هێ دا ئه‌وا ل 20/11/2017 هاتى ئه‌نجامدان تاكو به‌رهه‌ڤیا هه‌مى وه‌ره‌قه‌ و به‌ره‌ڤانیێن (دفوعات) یاسایی ل دۆر گشتپرسیێ ئاماده‌كربان ئه‌وا ل 25/9/2017 هاتى كرن.
ته‌وه‌رێ شه‌شێ: بریارێن دادگه‌ها بلندا ئیتیحادى:
ژ مه‌رجێن ده‌رخستنا بریارێن دادگه‌ها بلندا ئیتیحادى و ل دووڤ قانوونا ده‌وله‌تا عێراقێ د قووناغا ڤه‌گوهاستنێ دا یا سالا 2004 و یاسایا دادگه‌ها بلندا ئیتیحادى ژماره‌ (30) یا 2005 ئه‌ڤ مه‌رجه‌ پێدڤینه‌:
1ـ ئه‌و بریارێن حوكمه‌تا ئیتیحادى یان حوكمه‌تێن هه‌رێمایه‌تى یان پارێزگه‌هان یان شاره‌وانیان یان كارگێریێن خوه‌ جهى تێدا لایه‌ن بیت، دڤێت بریار ب زۆرینه‌یا دو ل سه‌ر سێ (2/3) ده‌ربكه‌ڤیت (27).
ب واتایه‌كا دیتر ئه‌ڤ ئه‌حكام و بریاره‌ پێدڤى ب شه‌ش ده‌نگایه‌ ژ سه‌رجه‌مێ نه‌ه ئه‌ندامێن دادگه‌ها بلندا ئیتیحادى. د شیان دا بوو حوكمه‌تا هه‌رێمێ ـ ئه‌گه‌ر بابه‌ت باش وه‌رگرتبا ـ چار ده‌نگان بده‌ستخوه‌ڤه‌ بینیت كو ده‌نگى ل سه‌ر نه‌دستووربوونا گشتپرسێ ئه‌وا ل 25/9/2017 هاتی ئه‌نجامدان نه‌ده‌ت. ئه‌وژى د رێیا دادوه‌ریێن كورد ورازیكرنا ئێك ژ دادوه‌ریێن كرستیان یان یێن نه‌ته‌وه‌ عه‌ره‌ب یان توركمان تاكو حوكمه‌تا هه‌رێمێ به‌ره‌ڤانیێن خوه‌ یێن یاسایی ئاماده‌ دكه‌ت ژ بۆ دانا ڕا و بۆچوونا خه‌و ل سه‌ر وێ سكالایا ل سه‌ر هاتی تۆماركرن ل دۆر گشتپرسیێ ئه‌وا ل 25/9/2017 به‌رامبه‌ر دادگه‌ها بلندا ئیتیحادى.
2ـ ئه‌و ئه‌حكام و بریارێن حوكمه‌تا ئیتحادى یان حوكمه‌تێن هه‌رێمى یان پارێزگه‌ه یان باژێرڤانى یان كارگێرێن خوه‌ جهى لایه‌ن نه‌بن د سكالایێ دا بریار وان دێ ب زۆرینه‌یا ساده‌ بیت (28) ئانكو پێدڤى ب پێنج ده‌نگایه‌ ژ سه‌رجه‌مێ نه‌ه ئه‌ندامێن دادگه‌ها بلندا ئیتیحادی.
یا زانایه‌ ل دووڤ دستوور و په‌یروه‌ێ ناڤخوه‌ى یێ دادگه‌ها بلندا ئیتیحادى كو بریارێن وێ د په‌یامده‌رن (ملزمه‌) ل سه‌ر هه‌مى ده‌ستهه‌لاتا (29) و ب چ رێیا جهێ تانه‌لێدانێ نینه‌ (30).
ته‌وه‌رێ حه‌فتێ: تانلێدان د بریارێن دادگه‌ها بلندا ئیتیحادى دا:
هه‌ژى به‌رى نوكه‌ كو مه‌ ئاماژه‌ ب هندێ دایه‌ كو په‌یره‌وێ ناڤخوه‌یێ دادگه‌ها بلندا ئیتیحادی ب چ شێوه‌یان رێك نه‌دایه‌ تانه‌لێدان د بریار و ئه‌حكامێن وێ بهێنه‌دان ب هه‌ر ره‌نگ و لایه‌نه‌كى هه‌بیت، چونكى بریارێن وێ دڤه‌بر و په‌یامدارن.
پشتى خواندن و پێداچوون ل سه‌ر بڕگێن دستوورى ئه‌وێن گرێداى ده‌ستهه‌لاتا دادوه‌ریێ و یاسایا كارگێریا ده‌وله‌تى ل سالا 2004 ئه‌وا ل ژێر وێ دادگه‌ها بلندا ئیتیحادی و قانوونا وێ هاتینه‌ دانان، بۆ ڤه‌كۆله‌رى دیاربوو كو ئه‌ڤ پارێزبه‌رندیا بابه‌تى و رۆخسارى ئه‌وا دادگه‌ها بلندا ئیتحادى بۆ بریار و ئه‌حكامێن خوه‌ داناى، سه‌رپێچیا مه‌ره‌م و پره‌نسیپ وگیانێ واتایێن دستوور و قانوونا كارگێریا ده‌وله‌تا عێراقی یا قووناغا ڤه‌گوهاستنێ ئه‌وا دبیته‌ ژیدَه‌ێ سه‌ره‌كى كۆ دامه‌زراندنا دادگه‌ها بلند ئیتیحادی ژ په‌شى.
ژگرنگترین سه‌رپێچیان:
ئێك: سه‌رپێچیا پره‌نسیپ و مه‌ره‌مێن دستوورێ كارپێكه‌ر یێ عێراقێ:
جهێ ئاماژێ یه‌ كو پره‌نسیپا گشتى ل عێراقێ قه‌ده‌غه‌دكر ل سه‌ر دادگه‌ه و دادگه‌ها كارگێرى ل عێراقێ ل دووڤ به‌ندا(10) ژ قانوونا رێخستنا دادوه‌ریێ، ژماره‌(160) یا سالا 1960 و هه‌موارا دووێ: ژماره‌ (106) یا سالا 1989 یا یاسایا شۆرا ده‌وله‌تێ، تێروانینكرن ل سه‌ر كارێن سه‌روه‌رى ئه‌وێن گرێداى رێوره‌سم و بریارێن ده‌رچووى ژ سه‌رۆك كۆمارى، یان ئه‌وێن ل ژێر رۆناهیا راسپاردێن سه‌رۆك كۆمارى ل دووڤ ده‌ستهه‌لاتدارێن وى یێن دستوورى ده‌ردكه‌ڤن.
به‌لێ دستوورێ هه‌میشه‌ى هه‌مى ئه‌و پارێزبه‌ندی یێن هه‌ین د قانوون و په‌یره‌وێن كارپێكرى ل ده‌وله‌تا عێراقێ پۆچه‌لكرینه‌كرینه‌ چ ژ لایێ دادگه‌هێ ڤه‌ ده‌ركه‌تبن، یان هه‌رسێ ده‌ستهه‌لاتا ـ یاسادانان، جیبه‌جێكار، سه‌رۆكایه‌تى ـ ل دووڤ به‌ندێ (100) ژ دستوورى ئه‌وا دبێژیت: ((نابیت چ ده‌قێن یاسایى هه‌بن هه‌ر كاره‌كى یان بریاره‌كا كارگێرى ژ تانه‌لێدانێ بیهَنه‌ پاراستن)).
ب ڤێ چه‌ندێ هه‌مى ده‌زگه‌هێن ده‌وله‌تێ كه‌تنه‌ د بن پره‌نسیپا مه‌شروعیه‌تێ، و ڤى شێوه‌ى سه‌روه‌ریا قانوونێ یا سه‌پاندیه‌ (نافژا) ل سه‌ر هه‌مى كه‌رتێن ژیانا كارگێرى و یاسادانان ودادوه‌رى (31).
گرنگترین تێبینى ل دۆر به‌ندا (100) ژ دستوورێ كارپێكه‌ر:
أ‌ـ ده‌سته‌واژا (هه‌ركاره‌ك) د ده‌قێ سه‌رى دا بكارهاتیه‌، كو هه‌مى ئه‌حكام و بریارێن ده‌رچووى ب خوه‌ڤه‌ دگریت خوه‌ ئه‌گه‌ر ژ دادگه‌ها بلندا ئیتیحادى دا ژى بیت، چونكى ده‌سته‌واژه‌كا ره‌هایه‌ و نه‌یا گرێدایه‌.
ب ـ بێژه‌یا (یان ـ أو) د ده‌سته‌واژا ((هه‌ر كاره‌ك یان بریاره‌كا كارگێرى ژ تانه‌لێدانێ)) هاتیه‌ كو ئێكه‌ ژ (احرف العگف)كۆمه‌كا واتایان ب خوه‌ڤه‌ دگریت ژ وان:
1ـ بژارده‌كرن د ناڤبه‌را دو تشتان دا، وه‌ك: باشتره‌ ((تو خوه‌ ب خواندنێ ڤه‌ مژوول بكه‌ یان وه‌رزشێ)).
2ـ گومان، وه‌ك: ((ئه‌و شه‌شن یان حه‌فت)).
3ـ (الابهام) مژداری، وه‌ك: ((تو یان ئه‌ز دشاشین)).
4ـ دلڕاوكى، وه‌ك: ((گازی خالد بكه‌ یان روینه‌خارێ ئاماده‌بوونا وى بۆ من یا گرنگ نینه‌)).
5ـ دابه‌شكرن، وه‌ك: ((په‌یڤ ناڤه‌ یان كاره‌ یان پیته‌)).
6ـ وردبینى، وه‌ك: [وقالوا كونوا هوداً أو نصارا تهدوا]((33)
7ـ دێ (إلا) یا (ئیستیسنائى)، وه‌كى: ((دێ سزاده‌م یان دێ فه‌رمانێن من بجهئینیت)).
8ـ یان (بل)، وه‌ك: [وأرسلناه الى مئه‌ ألف أو یزیدون]( (34)
9ـ تاكو (الى أن)، وه‌ك: ((دێ قوتم یان دێ توبه‌كه‌ت)).
10ـ بۆ كۆمكرنا رها وه‌ك (واو) بكاردهێت، وه‌ك: ((جا‌و الخلافه‌ أو كان له قدرا)
11ـ (الاباحه‌)، وه‌ك: ((دگه‌ل زانا بروینه‌ یان زاهد)).
ل ئه‌ڤا بۆرى دیاربوو كو بێژه‌یا (یان ـ أو) د زمانێ عه‌ره‌بی دا پتر ژ واتایه‌كێ دده‌ت، به‌لێ (یان) ئه‌وا د دستوورێ عێراقێ دا هاتى ب واتایا (بژارده‌) و (الاباحه‌) ب هه‌ڤرا دهێت كو پتریا باوه‌ (راجح)، چونكى ده‌قێ دستوورى ب شێوازێ رسته‌یه‌كا راگه‌هاندى بكارهاتیه‌ كو واتایا قه‌ده‌غه‌كرنێ (نه‌هیكرن) دهێت كو د ناڤه‌رۆكا واتایا رستێن داناى دا دهێن. ئه‌گه‌ر دا یاسادانه‌رێ دستوورى ل جهێ بێژه‌یا (یان) دا بێژه‌یا (واو) بكارئینیت. ئه‌وا د ناڤبه‌را (معگوف) و(معگوف علیه) دا هه‌ڤپشكیێ دحوكم و شیكاركرنێ دا (الاعراب) دكه‌ت، وه‌كى: ((ئه‌حمه‌د وسلیم گه‌شتكر)). رامانا ڤێ رستێ ئه‌و نینه‌ كو ئه‌حمه‌د به‌رى سه‌لیم یا گه‌شت كرى، چونكى دبیت ئه‌حمه‌د به‌رى سه‌لیمى گه‌شت كربیت یان سه‌لیم به‌رى ئه‌حمدى گه‌شت كربیت یان ب هه‌ڤرا گه‌شت كربیت (35).
ج ـ بێژه‌یا ڤه‌بڕ (باته‌) دده‌قێ به‌ندا (94) ژ دستوورێ كارپێكه‌ر دا هاتیه‌ مه‌ره‌م ژێ ئه‌و نینه‌ كو دشیانێن تانه‌لێدانێ دا نینه‌. خوه‌ ئه‌گه‌ر یا ڤه‌بڕبیت د ئاماژه‌كرنێ دا، چونكى یا ڤه‌بڕ دهێته‌ گوهۆرین د دۆخێ په‌یدابوونا به‌لگه‌یێن نوو دا ئه‌وێن شه‌نگستێ بریارا ئێكێ ژێ ده‌ركه‌تى،
ئه‌وا دادگه‌هێ بریارا خوه‌ یا ڤه‌بڕى و په‌یامدار ل سه‌ر ئاڤاكرى؛ چونكى ڤه‌بڕینا تشتى یه‌ د گه‌ل مافی (الحق) و ماف ژى كه‌فنتره‌ ژ هه‌ر حوكمه‌كى یان بریاره‌كێ ژ چ لایه‌نه‌كى ده‌ربكه‌ڤیت، چونكى هه‌مى ده‌ق یێن هاتینه‌ دانان ژبۆ پاراستنا وان مافان.
د ئه‌ڤا بۆرى دا ود بڕگێن (أ،ب،ج) ل سه‌رى دیاردبیت، كو ئه‌م به‌رامبه‌ر ده‌قه‌كێ دستوورینه‌ هه‌لگرا پتر ژ واتایه‌كێ یه‌ د رۆخسار و ناڤه‌روكا خوه‌دا، ب ده‌سته‌واژه‌كا دیتر: به‌رامبه‌ر ده‌قه‌كێ دستوورى نه‌یێ ڤه‌بڕ د ئاماژا خوه‌دا.
دو: سه‌رپێچى گیان و واتایا قانوونا كارگێرى یا ده‌وله‌تا عێراقێ د قووناغا ڤه‌گوهاستنێ دا:
د دیباجا قانوونا كارگێرى یا ده‌وله‌تا عێراقێ دا، ئه‌وا دهێته‌ هژمارتن پشكه‌كا نه‌ ژێكڤه‌كرى ژ ڤێ قانوونێ(36) دا هاتى: ((…ئه‌ڤرۆ ئه‌و داكۆكیێ ـ كۆمارا عێراقا فیدرال ل سه‌ر رێزگرتنێ ل قانوونێن نێڤده‌ولى دگریت، نه‌خاسمه‌ ئه‌و ب خوه‌ دامه‌زرێنه‌رێن نه‌ته‌وێن ئێكگرتى یه‌، كاردكه‌ت ژ بۆ بده‌ستڤه‌ئینانا پێگه‌هێ خوه‌ یێ شه‌رعى د ناڤ ملله‌تان دا. د هه‌مان ده‌م دا كاردكه‌ت بۆ پاراستنا ئێكرێزیا وه‌لاتێ خوه‌ ب گیانه‌كێ برایانه‌ و هاریكار و ژ بۆ مه‌ره‌ما كێشانا سیمایێن ئایندێ عێراقا نوو ل سه‌ره‌ دانانا میكانزمه‌كێ بۆ نه‌هێلانا سیاسه‌ت و ره‌فتارێن ـ به‌رێ ـ یێن ره‌گه‌زپه‌رستى و تائیفه‌گه‌رى، دیسا چاره‌سه‌ریا كێشێن قووناغكه‌رى بكه‌ت))، ئه‌ڤ ده‌قه‌ هه‌لگرا كۆمه‌كا خال و تێبینێن گرنگه‌ ژ وان ژى:
1ـ ل دووڤ ڤێ د یباجێ ئه‌وا پشكه‌كا نه‌ژێكڤه‌كرى ژ قانوونا كارگێری یا ده‌وله‌تا عێراقێ د قووناغا ڤه‌گوهاستنێ دا دیاردبیت كو ئه‌نجامدانا پرۆسا گشتپرسیێ ل 25/9/2017 دگه‌ل گیان(روح) و ناڤه‌رۆكا قانوونی دگونجیت (هه‌ڤده‌مه‌ ـ متوافقه‌)، چونكى هه‌مى یاسا و رێككه‌فتن و تیتالونه‌ریتێن ده‌ولى وده‌قێ یاداشتناما (میپاق) نه‌ته‌وه‌یێن ئێكگرتى رێكێ دده‌ن بۆ بده‌ستڤه‌ئینانا مافێ گه‌لانه‌ بریاردانێ ل سه‌ر چاره‌نڤیسێ خوه‌ بكه‌ت (37).
2ـ پاراستن ل سه‌ر ئێكرێزیا عێراقێ ل دووڤ دیباجێ دێ د رێیا گیانێ برایه‌تیێ و هه‌ڤكاری د ناڤبه‌را هه‌مى ته‌خوچین و نه‌ته‌وه‌ و پێكهاته‌یێن عێراقێ بیت، نه‌ ل سه‌ر رێیا هێز و توندى وكه‌ربڤه‌بوون و سه‌پاندنا سزایێن دارای و كارگێرى و ئاسایش و بكارئیبنانا ده‌بابه‌ و تۆپ هاڤێتنێ، هه‌ر وه‌كى حوكمه‌تا ئیتیحادى یا به‌غدا ل به‌رامبه‌ر گه‌ل و خه‌لكێ هه‌رێما كوردستانا عێراقێ بكارئیناى.
3ـ هه‌روه‌سا د یباجێ دا هاتیه‌ كو میكانیزمه‌ك بهێته‌ دانان مه‌ره‌م ژێ راكرنا وان سیاسه‌ت و كریارێن ره‌گه‌ز په‌رستى و تائفى یه‌، ئه‌وا ده‌ستهه‌لاتا به‌رێ كرین، ب تایبه‌ت ره‌فتارێن حزبا به‌عس یا ژناڤچووى ل به‌رامبه‌ر هه‌مى خه‌لكێ عێراقێ، نه‌خاسمه‌ كوردان ژ لایێ نه‌ته‌وه‌ى ڤه‌ و شیعه‌یان ژ لایێ مه‌زهه‌بی ڤه‌ و سوننا ژ لایێ سیاسی ڤه‌.
به‌لێ حوكمه‌تێن ئێك ل دووڤ ئێك پشتى كه‌تنا سه‌نه‌مى ل 9/4/2003 مفا ژ خه‌له‌تى و لادانێن رژێما بۆرى نه‌هات وه‌رگرتن، به‌لكو لاسایكرنا زۆربه‌یا وان ره‌فتاران دكه‌ن، ئه‌و ژى د رێكا به‌لاڤكرنا گیانێ تائیفه‌گه‌ریێ و كه‌ربڤه‌بوون (انتقام) د ناڤبه‌را خه‌لكێ عێراقێ ل سه‌ر بنه‌مایێ ئاینى یان مه‌زهه‌بی یان نه‌ته‌وه‌ی یان سیاسی، باشترین به‌لگه‌ ژى هێلانا كێشه‌ و ئاریشێن كه‌ڤن ب شێوه‌كێ هه‌لاویستى بێ چاره‌كرن، به‌لكو هیلا مه‌زن ببیت، ژ وان ژى به‌ندا (140) ژ دستوورى ـ ب پله‌یه‌كێ كو بوویه‌ گه‌ڤ بۆ نه‌هێلانا پاراستنا وه‌لات و مرۆڤان ژ هه‌مى لایان لایانڤه‌.
ته‌وه‌رێ هه‌شتێ: پوخته‌یێ ڤه‌كۆلینێ و گرنگترین ئه‌نجام و راسپارده‌:
أ‌ـ پوخته‌یا ڤه‌كۆلینێ:
1ـ دادگه‌ها بلندا ئیتحادى ل به‌ر رۆناهیا قانوونا كارگێرى یا ده‌وله‌تا عێراقێ د قووناغا ڤه‌گوهاستنێ ل 2004 هاتیه‌ پێكئینان، ئه‌وا ل په‌ى به‌ندا (143) ژ دستوورێ كارپێكه‌ر هاتى هه‌لوه‌شاندن، ژبلى بڕگا (أ) ژ به‌ندا(53) و به‌ندا(58) ژ قانوونا كارگێری یا ده‌وله‌تێ.
2ـ دادوه‌رێن دادگه‌ها بلندا ئیتحادى پشتى 1/ تیرمه‌ها/ 2004 هاتینه‌ هه‌لبژارتن و دامه‌زراندن، ئانكو به‌رى په‌سه‌ندكرنا دستوورێ كارپێكه‌ر د میانا راپرسیا ل سه‌ر هاتیه‌كرن، ژ لایێ گه‌لێ سیاسی ل كۆمارا عێراقا فیدرال.
3ـ دادگه‌ها بلندا ئیتحادى، ده‌سته‌یه‌كا دادوه‌رى یا سه‌ربه‌خوه‌یه‌ ژ لایێ كارگیرَرى وداراى ل په‌ى دستوورێ كارپێكه‌ر.
ب‌ـ ئه‌نجامێن ڤه‌كۆلینێ:
1ـ پشتى شلۆڤه‌كرن و ئه‌گه‌ردیتنا (تعلیل) تێكستێن دستوورى ئه‌وێن گرێداى ده‌ستهه‌لاتداری و بریارێن دادگه‌ها بلندا ئیتحادى، بۆ مه‌ دیاربوو ژ رێره‌و وزنجیره‌ و مه‌ره‌ما ڤان تێكست و به‌ندێن دستوورى، ئه‌و ئه‌حكام و بریارن ئه‌وێن به‌رى نوكه‌ هه‌ڤركى ل سه‌ر هاتى كرن به‌رامبه‌ر دادگه‌هه‌كا دیا ئیتحادى، كو بریارا وێ ژ لایێ لایه‌نه‌كێ داواكار هاتیه‌ ره‌تكرن، چ حوكمه‌تا ئیتیحادى بیت یان حوكمه‌تا هه‌رێمى، پاشی ئه‌و حوكم و بریارده‌رچوون ل به‌رامبه‌ر دادگه‌ها بلندا ئیتحادى هاتیه‌ تێهه‌لچوون (إستئناف) د ڤى دۆخى دا حوكم و بریارێن دادگه‌ها بلندا ئیتحادى دێ یا ئێكلاكه‌ر بیت و ل سه‌ر هه‌مى لایێن داواكار و ده‌ستهلات دێ یا فه‌رز و په‌یامداره‌ بیت و ب چ شێوه‌یان نابێنه‌ جهێ تانه‌لێدانێ.
2ـ مافى چاره‌نڤیسێ هه‌ر ملله‌ته‌كى ژ ملله‌تان د سه‌ربه‌خوه‌یدا ناهێته‌ هه‌لوه‌شاندن و ژ ناڤبرن ژ لایێ هه‌ر ده‌سته‌یه‌كێ ڤه‌ چ سیاسی بیت یان جێبه‌جیكار یان دادوه‌رى بیت، چونكو ماف به‌رى تێكستا دهێت و تێكست ژى دهێنه‌ دانان بۆ پاراستنا ڤان مافان.
3ـ چ دۆربینى نینه‌ ژ لایێ یاسایی و دستوورى ڤه‌ دانانا دادگه‌ها بلندا ئیتیحادى ژ پێكهاته‌یێن جڤاتا بلندا دادوه‌ریا ئیتیحادى، بۆ زانین د یاسایا قانوونا ده‌وله‌تا عێراقێ سالا 2004 دهاته‌ هژمارتن د ناڤ جڤاتا ناڤهاتى دا، به‌لێ د یاسایا جڤاتا دادوه‌ریێدیا بلند ژماره‌ (112) یا سالا 2012 و ژماره‌ (45) یا سالا 2017 و دستوورێ كارپێكه‌ر دیار دكه‌ت كو دادگه‌ها بلندا ئیتحادى نه‌ ژ پێكهاته‌یێن جڤاتا بلندا دادوه‌ریێ یه‌.
4ـ هه‌مى ئه‌و حوكمه‌تیێن پشتى كه‌تنا رژێما به‌رێ ل 9/4/2003 هاتین هه‌ولا جێبه‌جێكرنا دستوور و قانوونێن كارپێكه‌ر نه‌كریه‌، ژ وان ژى به‌ندا (140) ژ دستوورى كو پالده‌ره‌ك بوو بۆ گه‌ل و پێكهاته‌یێن هه‌رێما كوردستانێ و پارێزگه‌ها كه‌ركووكێ و ئه‌و ده‌ڤه‌رێن كێشه‌ ل سه‌ر بۆ ئه‌نجامدانا راپرسیێ ل 25/9/2017.
5ـ زۆربه‌یا به‌ند و بڕگه‌یێن دستوورێ كارپێكه‌ر كرنه‌ د دۆخێ سڕبوون و نه‌ئه‌كتیڤیێ دا، ئه‌و ژى د نه‌ ده‌رئێخستنا قانووێن پێدڤى ژبۆ ئه‌كتیفكرنا وێ ژ لایێ پراكتیكى ڤه‌ ژ وان ژى یاسایا دادگه‌ها بلندا ئیتحادى.
6ـ ژ مه‌رجێن دروست بۆ گرێدانا روونشتنا دادگه‌ها بلندا ئیتحادى، ئاماده‌بوونا هه‌مى ئه‌ندامانه‌، پێدڤى بوو حوكمه‌تا هه‌رێما كوردستانێ ئه‌ڤ چه‌نده‌ ب ده‌لیڤه‌ دیتبا و بۆ به‌رژه‌وه‌ندیا خوه‌ بكارئینابا ژ بۆ رازیكرنا دادوه‌رێن كورد كو ل روونشتنا دادگه‌هێ ئه‌و گرێداى بریاردانێ ل سه‌ر نه‌ ده‌ستوربوونا گشتپرسیێ ئه‌وا ل 25/9/2017 هاتیه‌ ئه‌نجامدان و د روونشتنا 20/11/2017 ئاماده‌نه‌بیت.
7ـ ئه‌حكام و بریارێن دادگه‌ها بلندا ئیتیحادى ب زۆرینه‌یا دو ل سه‌ر سێ (2/3) یه‌ ئه‌گه‌ر حوكمه‌تا ئیتیحادی یان حوكمه‌تێن هه‌رێما ئێك ژ داواكارابن، پێدڤى بوو حوكمه‌تا هه‌رێمێ ئه‌ڤ خاله‌ ژى ب ده‌لیڤه‌ زانیبا ژ بۆ رازیكرنا دادوه‌رێن كورد و رازیكرنا ئێك ژ دادوه‌رێن ژ ئاینێ كرستیان یان نه‌ته‌وا توركمان یان عه‌ره‌ب كو ده‌نگى نه‌ده‌ن ل سه‌ر ئه‌و بریارا ده‌رچووى یان ب كێماتى ده‌نگى بێده‌نگیێ بهه‌لبژێرن، ژ بۆ ژناڤچوونا بریارێ تاكو حوكمه‌تا هه‌رێمێ دروونشتنێن دووڤدا نوونه‌رێ خوه‌ هنارتبا ژبۆ دانا بۆچوونا خوه‌ ل سه‌ر ئه‌نجامدانا راپرسیێ.
8ـ ل دووڤ به‌ندا (100) ژ دستوورێ كارپێكه‌ر و بڕگێن دیباجێ ژ قانوونا كارگێریا ده‌وله‌تا عێراقێ د قووناغا ڤه‌گوهاستنێ دا ل سالا 2004، دیاردبیت كو بریار و ئه‌حكامێن دادگه‌ها بلندا ئیتیحادى جهێ تانه‌لێدانێ یه‌.
9ـ دیاره‌ دادوه‌رێن كورد ئه‌وێن ئه‌ندام ل دادگه‌ها بلندا ئیتیحادى وه‌سا تێگه‌هشتینه‌ كو راگه‌هاندنا حوكمه‌تا هه‌رێما كوردستانێ سه‌باره‌ت رێزگرتنێ ل بریارێن دادگه‌ها بلندا ئیتیحادى، كو ئه‌ڤه‌ ژى رازیبوونه‌كه‌ ل سه‌ر بریارێن وان، له‌وما ده‌نگ د گه‌ل دادوه‌رێن دیتر دا ل سه‌ر نه‌ده‌ستوربوونا گشتپرسیا ل 25/9/2017 هاتیه‌ ئه‌نجامدان.
10ـ به‌ندا (17) ژ په‌یره‌وێ نافخوه‌یێ دادگه‌ها بلندا ئیتیحادى یا هه‌ڤدژه‌ ل گه‌ل ده‌قێ به‌ندا (100) ژ دستوورێ كارپێكه‌ر ئه‌وا پتر ژ واتا و شلۆڤه‌كرنه‌كێ ب خوه‌ڤه‌ دگریت، ژبه‌ر ڤێ چه‌ندێ حوكمه‌تا هه‌رێمێ مافێ تانه‌لێدانێ یا هه‌ى ل سه‌ر بریارێن دادگه‌ها بلندا ئیتیحادى ئه‌وێن گرێداى گشتپرسیێ ئه‌وا ل 25/9/2017 هاتى ئه‌نجامدان، چونكى گومان د به‌رژه‌وه‌ندیا زیاندارى دا دهێته‌ شلۆڤه‌كرن و زیانبه‌ركه‌فتی د سكالایێن (دعوى) (89،91،92،93 ئیتیحادى) حوكمه‌تا هه‌رێما كوردستانێ یه‌.
جـ راسپاردێن ڤه‌كۆلینێ:
1ـ پێدڤى یه‌ حوكمه‌تا هه‌رێما كوردستانێ سكالایه‌كێ ـ به‌رامبه‌ر دادگه‌ها بلندا ئیتیحادى ـ بلند بكه‌ت ئه‌وا گرێداى جێبه‌جێكرن و ئه‌كتیفكرنا دستوورێ كارپێكه‌ر ژ لایێ حوكمه‌تا ئیتحادى ڤه‌، نه‌خاسمه‌ ئه‌وا گرێداى به‌ندا (140) یا تایبه‌ت ب ده‌ڤه‌رێن هه‌ڤڕكى ل سه‌ر، كو تاكو نوكه‌ ئه‌گه‌رێ سه‌ره‌كى یێ راسته‌وخوه‌یه‌ بۆ كووربوونا (ازمه‌) كیشان د ناڤبه‌را به‌غدا و هه‌ولێرێ دا.
پێشكێشكرنا سكالایه‌كێ ب نه‌ده‌ستوربوونا به‌ندا (17) ژ په‌یره‌وێ ناڤخوه‌ى یێ دادگه‌ها بلندا ئیتیحادى یا ژماره‌ (1) یا سالا (2005) ئه‌وا دبێژیت: ((ئه‌حكام و بریارێن ژ دادگه‌هێ ده‌ردگه‌ڤن ب چ رێك ژ رێكا تانه‌لێدان ناهێته‌كرن)) به‌رامبه‌ر دادگه‌ها بلندا ئیتیحادى ب خوه‌، چونكى هه‌ڤد ژى (مخالف) به‌ندا (100) ژ دستوورێ كارپێكه‌ر و ناڤه‌رۆكا دیباجا قانوونا كارگێریا ده‌وله‌تا عیراقێ بۆ قووناغا ڤه‌گوهاستنێ ل سالا 2004، ئه‌وا ل په‌ی وێ قانوونا دادگه‌ها بلندا ئیتیحادى هاتیه‌ دانان، ژماره‌(30) سالا 2005، ئه‌وا ل بن رۆناهیا وى په‌یره‌وێ ناڤخوه‌ى یێ دادگه‌ها بلندا ئیتیحادى، ژماره‌ (1) یا سالا 2005 هاته‌ نڤێسین.
ل دووماهیا ڤێ ڤه‌كۆلینێ ـ قانوونى، شلۆڤه‌كارى، وه‌سفى ـ یا به‌ندێن دستوورى و قانوونێن كارپێكه‌ر و بریارێن دادگه‌ها بلندا ئیتیحادى دا، دێ بێژین:
1ـ پێدڤى یه‌ ته‌ماشه‌كرن ل سه‌ر دستوورى هه‌میێ وه‌كو ئێك پاكیچ بهێته‌كرن ونابیت به‌ند و بڕگێن وێ بهێنه‌ پرتپرتكرن، ئه‌و ژى ل دووڤ بنه‌ماێن ئوسولى:(( هه‌رتشته‌كێ نه‌ ئێته‌ پارچه‌ پارچه‌ كرن، هه‌لبژاتنا هنده‌كێ ژێ وه‌ك هه‌لبژارتنا هه‌مێ یه‌ و ئێخستنا هنده‌كێ ژێ وه‌ك ئێخستنا هه‌مێ یه‌)).
2ـ ڤه‌كۆله‌ر داخواز دكه‌ت ئه‌ڤ گۆتنه‌ ژێبگریت: (( المجتهد إژا أصاب فله أجران، وإن أخگا فله أجر واحد)).
ژێده‌ر و په‌راوێز:
(1) تم إقرار هژا القانون، لإداره‌ شوۆن العراق خلال المرحله‌ الإنقالیه‌ الى حین قیام حكومه‌ منتخبه‌ تعمل فی ڤل دستور شرعی دائم سعیاً لتحقیق دیمرقراگیه‌ كامله‌. [من دیباجه‌ قانون إداره‌ الدوله‌ العراقیه‌، والژی صادق علیه مجلس الحكم الانتقالی فی 8/ ێژار/ 2014].
(2) الفقره‌ (أ) من الماده‌ (3) و(62) من قانون إداره‌ الدوله‌.
(3) الفقره‌ (ج) من الماده‌ (3) من قانون إداره‌ الدوله‌.
(4) الفقره‌ (ب) من الماده‌ (3) من قانون إداره‌ الدوله‌
(5) الفقره‌ (أ) من الماده‌ (44) قانون إداره‌ الدوله‌.
(6) الفقره‌ (ب) من الماده‌ (44) قانون إداره‌ الدوله‌.
(7) الفقره‌: (اولا) من الدستور العراقی النافژ.
(8) الفقره‌ (ج) من الماده‌ (44) من قانون إداره‌ الدوله‌.
(9) لفقره‌ (پانیا) من الدستور العراقی النافژ.
(10) الفقره‌: (رابعاً) من الدستور العراقی النافژ، والفقره‌ (أولاً) من الماده‌ (4) من قانون رقم(30) لسنه‌ 2005.
(11) الفقره‌ (ب) من الماده‌ (44) من قانون إداره‌ الدوله‌.
(12) الفقره‌ (د) من الماده‌ (44) من قانون إداره‌ الدوله‌.
(13) الوقائع العراقیه‌: العدد 3997 فی 2/5/ 2005.
(14) الماده‌ (45) من قانون إداره‌ الدوله‌.
(15) الماده‌ (45) من قانون إداره‌ الدوله‌.
(16) الماده‌ (89) من الدستور النافژ.
(17) الماده‌ (90) من الدستور النافژ.
(18) الفقره‌ (اولا) من الماده‌ (92) من الدستور النافژ.
(19) الفقره‌ (پانیاَ) من الماده‌ (92) من الدستور النافژ.
(20) الفقره‌ (پانیاَ) من الماده‌ (92) من الدستور النافژ.
(21) قانون المحكمه‌ الإتحادیه‌ العلیا رقم (30) لسنه‌ 2005.
(22) الماده‌ (2) من قانون مجلس القچا‌و الأعلى،رقم (112) لسنه‌ 2012، المنشور فی الوقائع العراقیه‌ العدد: (5466) فی 4/2/2013، والماده‌ (2) من قانون مجلس القچا‌و الأعلى رقم: (45) لسنه‌ 2017 ، المنشور فی الوقائع العراقیه‌، العدد:(4432) فی 23/ كانون الپانی لسنه‌ 2017.
– علما تم الغا‌و المدیرون العاملون من القچاه‌ من عچویه‌ تشكیلات مجلس القچا‌و الأعلى ، وفق الماده‌ (2) من قانون رقم (45) لسنه‌ 2017.
(23) الفقره‌ (6) من قانون مجلس القچا‌و الأعلى، رقم (45) لسنه‌ 2017.
(24) الفقره‌ (اولا) من الماده‌ (5) من قانون المحكمه‌ الإتحادیه‌ العلیا رقم (30) لسنه‌ 2005.
(25) الماده‌ (13) من النڤام الداخلی للمحكمه‌ الإتحادیه‌ العلیا لسنه‌ 2005.
(26) الفقره‌ (أولا) من الماده‌ (5) من قانون المحكمه‌ الإتحادیه‌ العلیا رقم (30) لسنه‌ 2005.
(27) الفقره‌ (د) من الماده‌ (44) من قانون إداره‌ الدوله‌ لسنه‌ 2004 والفقره‌ (اولا) من الماده‌ (5) من قانون المحكمه‌ الإتحادیه‌ العلیا، رقم (30) لسنه‌ 2005.
(28) الفقره‌ (د) من قانون إداره‌ الدوله‌ لسنه‌ 2004، والفقره‌ (أولا) من الماده‌ (5) من قانون المحكمه‌ الإتحادیه‌ العلیا، رقم (30) لسنه‌ 2005.
(29) الماده‌ (94) من الدستور النافژ، والفقره‌ (د) من الماده‌ (44) من قانون إداره‌ الدوله‌، والفقره‌ (پانیا) من الماده‌ (5) من قانون المحكمه‌ الإتحادیه‌ العلیا رقم (30) لسنه‌ 2005.
(30) الماده‌ (13) من النڤام الداخلی للمحكمه‌ الإتحادیه‌ العلیا، رقم (1) لسنه‌ 2005.
(31) للتفصیل ینڤر: النزاهه‌ الإداریه‌ للدوله‌ فی چو‌و الفقه الإسلامی والقانون الوچعیـ دراسه‌ مقارنه‌ ـ ، جمعه‌ عباس حسن بندی، ص 202ـ 203، أگروحه‌ دكتوراه الى مجلس كلیه‌ العلوم الإسلامیه‌ ،جامعه‌ صلاح الدینـ أربیل ، كاننون الپانی 2017، غیر مگبوع.
(32) الموجز فی قواعد اللغه‌ العربیه‌، الموقع: www.islamguiden.com ، والموقع www.arabict.com
(33) سوره‌ البقره‌، (135).
(34) سوره‌ الصافات، (147).
(35) الموجز فی قواعد اللغه‌ العربیه‌، الموقع: www.islamguiden.com
(36) الفقره‌ (ج) من الماده‌ (1) من قانون إداره‌ الدوله‌ العراقیه‌ لسنه‌ 2004.
(37) میپاق الأمم المتحده‌ لسنه‌ 1945، العهد الدولی للحقوق المدنیه‌ والسیاسیه‌ لسنه‌ 1966، وقرار رقم (5625) فی الدوره‌ (25) فی 24/نوفمبر، 1970 للامم المتحده‌.

السیره‌ الژاتیه‌ للكاتب:
• المحامی المستشار الدكتور جمعه‌ عباس بندی.
• بكالوریوس فی الشریعه‌ الإسلامیه‌/جامعه‌ دهوك.
• بكالوریوس فی القانون/جامعه‌ نوروز.
• ماجستیر فی الدراسات الإسلامیه‌/جامعه‌ صلاح الدینـ أربیل.
• دكتوراه فی الفقه المقارن/جامعه‌ صلاح الدینـ أربیل.

38

توندوتیژى ل دژى ژنان
(سونته‌كرنا مێیان) وه‌ك میناك
خواندنه‌كا فه‌قهى ـ قانوونى
د. جمعه‌ به‌ندى*
ده‌سپێك:
ب رێیا خواندن و لێگه‌ریانا ژێده‌رێن گرێداى ڤێ مژارا مه‌، بۆ مه‌ خۆیابوو كو نشته‌رگه‌ریا سونه‌تكرنێ ژ مه‌رجێن به‌رى هه‌ڤژینكرنێ بوو ل ده‌ف هنده‌ك ژ نه‌ته‌وه‌ و گه‌لان، هه‌روه‌سا ژى هنده‌ك هه‌نه‌ هه‌ردو ئیدیه‌مان پێكڤه‌گرێدده‌ن، سونه‌تكرن و بدووماهیئینان كو د زمانێ عه‌ره‌بی دا پیتا نونێ وه‌ردگه‌رینن بۆ میم، (ختان و ختام)، ره‌نگه‌ ژى ڤێ مژارێ په‌یوه‌ندى ب گوله‌یێ فیلار ژ خودانێ خوه‌ ڤه‌ هه‌بیت، ئه‌و ب خوه‌ سونه‌تكرن ژ ته‌وراتێ هاتیه‌، ده‌مێ تێدا هاتى كو: خودێ ته‌عالا فه‌رمان دایه‌ ئیبراهیم ئه‌لخه‌لیل ـ سلاڤ ل سه‌ربن ـ كو پیستێ زێده‌ یێ خوه‌ و یێ هه‌ر كه‌سه‌كێ نێر ژ نه‌ژادێ وى و كوله‌یێن وى ببڕیت ژێڤه‌كه‌ت (الخروج:4/25)، و هه‌تا نها ژى یه‌هۆد و موسلمان وێ سونه‌تكرنێ ددانن وه‌كو وان نیشانێن وان موئمنان ژ یێن دى جودا دكه‌ن.
ئه‌ڤ خواندنه‌ پێناسه‌كرنا سونه‌تكرنێ بخوه‌ دگریت، ل گه‌ل دیاركرنا گرنگترین ئه‌گه‌ر و ئه‌حكامێن وێ د فقهه‌یا ئیسلامى دا و هه‌لویستێ قانوونا ده‌ولى ژ سلامه‌تیا ئه‌ندامین له‌شێ مرۆڤى، ل گه‌ل دیاركرنا پوخته‌یا گۆتنێ د نشته‌رگه‌ریا سونه‌تكرنا مێیان دا.
ئێك: پێناسه‌كرنا سونه‌تكرنێ:
ختان د زمانێ (عه‌ره‌بى) دا: بڕینه‌، ناڤێ كریارێ یه‌ (خاتن)، ل هه‌مبه‌ر مێیان ژى دبێژنێ (خفچا)(1) یانكو نزمكرن، هه‌ر دیسا د زاراڤى دا، بڕینا پیستێ ب سه‌رێ ئه‌ندامێ له‌شێ زه‌لامى یێ نێریێ(2)، ل ده‌ف ژنان ژى: بڕینا پیستێ سه‌رى یه‌، یێ ب سه‌ر ئه‌ندامى دا دگریت (3).
دو: ئه‌گه‌رێن سونه‌تكرنێ ل ده‌ف فه‌قهیان:
1ـ ئه‌گه‌رێن سونه‌تكرنا زه‌لامى:
مه‌ره‌م و ئه‌گه‌رێ راسته‌وخوه‌ یێ سونه‌تكرنا زه‌مى بۆ پاككرنا وى ژ چپكێن میزێ دڤه‌گه‌ریت، چونكو ب تنێ ب رێیا سونتكرنێ و بڕینا پیستى دى ژ ڤان چپكان قورتال بن. چونكو ئه‌ڤ چپكه‌ دبنه‌ ئه‌گه‌ر بۆ پیسبوونا جلكێن مرۆڤى و له‌شێ وى، ئه‌ڤ مژاره‌ دێ بیته‌ ئه‌گه‌ره‌ك بۆ تێكدان و ده‌ستریڤه‌دانا وى و پاشى نڤێژا وى ، له‌ورا كورێ عه‌باس ـ خودێ ژێ هه‌ردویان رازى بیت ـ جه‌ختیێ د مژارا وى دا دكه‌ت، دیسا ڤه‌دگه‌ریێت كو: چو نڤێژ و چو حه‌ج نابن هه‌كه‌ زه‌لام یێ سونه‌تكرى نه‌بیت (4)، بۆ گۆتنا خودێ ته‌عالا:[ ۆپِێابَكَ فَگَهِّرْ](5).
2ـ سونه‌تكرنا مێیان:
هه‌ر وه‌سا سونتكرن ل هه‌مبه‌رى ژنان، ئه‌گه‌رێ وى: دێ حه‌زا وێ كێمكه‌ت (شه‌هوه‌ت) ـ ئه‌ڤ پرسه‌ ژى یا پێدڤى یه‌ بۆ ته‌مامه‌تیا ژنێ، واته‌ نه‌ ژ به‌ر راكرنا ئێشانێ یه‌ (6).
ژ ئه‌ڤا مه‌ ئینای دیاردبیت كو ئه‌گه‌رێ سونته‌كرنا زه‌لامى بۆ پاككرنا وى ژ نه‌جاسه‌تا میزێ یه‌، پاككرن و ته‌هاره‌ت ژى ژ تشتێن گرنگه‌ بۆ دورستبوونا نڤێژێ، نڤێژ ژى ژ ستوونێن ئیسلامێ یه‌، ئه‌ركه‌ ل سه‌ر هه‌ر تاكه‌كێ موسلم، چو ئه‌رك نابن ب تنێ ب ڤى ئه‌ركى ـ بنكه‌كێ ئسۆلى یه‌ ـ ژ ڤى بیاڤى سونتكرنا زه‌كى سونه‌ته‌كا نه‌به‌وى یا په‌سنده‌، لێ ده‌رباره‌ى ژنان، پرس یا جودایه‌، ئه‌گه‌ر جڤاكى یه‌، مه‌ره‌م ژێ ئاڤاكرنا كه‌ساته‌یكا راسته‌ گرێدایه‌ ب كاملانیێ ڤه‌، كو ل دووڤ سه‌قایێ ده‌روونا خوه‌ به‌ر ب خرابیێ ڤه‌ نه‌چیت و گازیێن له‌شى، ئه‌و ژى ب رێیا رێگرتن و به‌ندكرنا شه‌هوه‌تا خوه‌ ب رێیا سونتكرنا وان، بۆ زانین ئاڤاكرنا كه‌ساتیا ئێكجار و یا راست یا پێدڤى یه‌ بۆ زه‌لامى و بۆ ژنێ ب هه‌ڤرا.
سێ: حوكمێ سونتكرنێ د فقهه‌یا ئیسلامێ دا:
پێغه‌مبه‌رێ خودێ یێ مه‌ردتر (محمد بن عبدالله) ـ س ـ دبێژیت: ـ ((الفگره‌ خمس أو خمس من الفگره‌: الختان والاستحداد ونتف الإبگ وتقلیم الأڤفار وقص الشارب))(7) واته‌ فتڕه‌ت پێنجن یان پینج ژ فتڕه‌تێنه‌: خه‌تان و نیشان خیچكرن و كرنا بنكه‌فشا و بڕینا نه‌ینووكان و قه‌له‌مكرنا سمبێلان)، دیسا فه‌رمۆدا پێغه‌مبه‌رى بۆ ژنه‌كێ كو ل مه‌دینێ ژن سونه‌تدكرن:
((لاتنهكی-أی لا تستئصلی- فإن ژلك أحڤى –أگیب- للمرأه‌ وأحب الى البعل))(8). نه‌ڕی ـ چونكو وه‌سا بۆ ب شه‌نستره‌ ـ ب چیژتره‌ بۆ ژنێ و زه‌لام پتر حه‌زژێ دكه‌ت. ب گۆر ڤان هه‌ردو ڤه‌گێرانان فه‌قهێن مه‌زهه‌بێن ئیسلامى ژێكجودا دبن د پرسا حوكمێ سونتكرنا نێران و مێیان دا بۆ كۆمه‌كا گۆتنان:
1ـ د مه‌زهه‌بێ جه‌عفه‌رى دا: بۆ زه‌لامى سونه‌ته‌ و بۆ ژنى َ پیرۆزكرنه‌، و نه‌ك ل سه‌ر ئه‌ركه‌ (9).
2ـ د مه‌زهه‌بێ مالكى دا: بۆ زه‌لامان و ژنان ـ سونه‌ته‌كێ مسۆگه‌ره‌ و خۆشتڤى یه‌ و یێ بهێلیت بۆ وى گونه‌هه‌(10).
3ـ د مه‌زهه‌بێ حه‌نه‌فى دا: بۆ زه‌لامى سونه‌ته‌ و بۆ ژنان خه‌لاتكرنه‌(11)، د ڤه‌گێرانه‌كا دى دا: یا حه‌زژێكرى یه‌ (12).
4 ـ د مه‌زهه‌بێ شافعى دا: ئه‌ركه‌ ل هه‌مبه‌رى زه‌لامان و ژنان (13).
5ـ د مه‌زهه‌بێ حه‌نبه‌لى دا: ئه‌ركه‌ ل سه‌ر زه‌لامى و خه‌لاتكرنه‌ ل هه‌مبه‌رى ژنان (14)، د ڤه‌گێرانه‌كا دى دا: ل سه‌ر زه‌لامى و ژنێ ئه‌ركه‌ وه‌كو ئێك (15).
چار: هه‌لویستێ قانوونا ده‌ولى ژ سه‌لامه‌تیا ئه‌ندامێن له‌شێ مرۆڤى:
گه‌وهه‌رێ قانوونێ پاراستنا پرۆسا به‌لانسكرنێ یه‌ ل ناڤ جڤاكى و ده‌وله‌تێ، بجئینانا پره‌نسیپێ دادوه‌ریێ د ماف و پێگیریان دا، دیسا ژ ئێكه‌مین ئه‌ركێن قانوونان دایه‌ چو ناڤخوه‌ى بن یا ده‌ولى، ئه‌و ژى پاراستنا ژیانا مرۆڤى و سه‌لامه‌تیا ئه‌ندامێن له‌شێ وى ژ بڕینێ و پێشلكرنێ.
ژ گرنكترین ڤان تێكستێن ده‌ولى د ڤى بیاڤى دا:
1ـ نابیت زۆری ل سه‌ر مافێ ژیانێ بێته‌كرن، ل گه‌ل دابینكرنا هه‌مى دۆخێن باش بۆ ڤه‌هێلانا زارۆى و وه‌راربوونا وى ب ره‌نگه‌كێ ساخله‌م و دروست و ده‌روونى و له‌شى (16).
2ـ د تێكسته‌كێ دا: (هه‌ر تاكه‌كى مافێ ژیانێ و ئازادیێ هه‌یه‌ و د ئارامیا كه‌ساتیا وى دا) (17).
فه‌ره‌ ل سه‌ر قانوونا ناڤخوه‌ى كو ڤى مافى بپارێزیت و نابیت ئێك ژ پاراستنا خوه‌ بهێته‌ بێباركرن ب ره‌نگه‌كێ توند. (18)
3ـ دیسا قه‌ده‌غه‌یه‌ هه‌ر زارۆیه‌ك یان كه‌سه‌ك تووشى دۆخێن سه‌رده‌ریكرنا توند ببیت یا نه‌مرۆڤاتى (19).
بێگومان نشته‌رگه‌ریا سونته‌كرنێ و تایبه‌ت خانمێن بچووك جۆره‌كه‌ ژ جۆرێن سزادانا ده‌روونى وله‌شى، هه‌روه‌سا زۆریه‌كا ئاشكرایه‌ ل سه‌لامه‌تیا ئه‌ندامێن له‌شى.
پێنچ:پۆخته‌یا گۆتنێ د بابه‌تێ سونه‌تكرنا مێیان دا:
‌وژ گۆتنێن مه‌زاهبێن فه‌قهى یێن ل سه‌رى هاتین خۆیادبیت: كو حوكمێ سونه‌تكرنێ دۆرپێچكریه‌ د ناڤبه‌را ئه‌ركى یان سونه‌ دا یان حه‌زژێكرى دا، یا ژ هه‌میان پتر ئه‌وه‌ یا جه‌عفه‌رى و حه‌نه‌فى بۆ چووین كو: بۆ زه‌لامان سونه‌ته‌ و نه‌ سونه‌ته‌ و نه‌ ئه‌ركه‌ ل سه‌ر ژنان، چونكو به‌هرا پتر یا ملله‌تێ ئیسلامى مێیان سونه‌تناكه‌ن، ملله‌ت ژى د سه‌رجه‌مێ خوه‌ دا یا مه‌عسۆمه‌ ل سه‌ر شاشیه‌كێ یان زِه‌لاله‌ته‌كێ كۆمببیت. له‌ورا نشته‌رگه‌ریا مێیان و تایبه‌ت یێن بچووك تاوانه‌كه‌ ل هه‌مبه‌رى وان، ل ژێر تێگه‌هێن شاش بۆ ئاینى، چونكو نشته‌رگه‌ریا ژنان پتریا جاران جڤاكى یه‌ ل هنده‌ك ژ ملله‌ت و گه‌لان هه‌یه‌، كه‌ڤن و نوو.
فه‌رمۆده‌یێن نه‌به‌وى یێن د ڤى ده‌رباره‌ی دا نه‌یا سه‌لماندى یه‌ دانایى یه‌، هه‌كه‌ ئه‌ڤ فه‌رمۆده‌یێن دروستبن و ژ شه‌عائیرێن ئاینى بن، دا پێغه‌مبه‌رێ هێژا ـ س ـ ل سه‌ر گشت موسلمانان سه‌پینیت، بۆ زانین پێغه‌مبه‌رى ـ س ـ چار كچ هه‌بوون و د سیڕه‌تا خوه‌ دا نه‌گۆتیه‌ كو هاتبنه‌ سونتكرن (20)، ژ ڤى لۆژیكى فه‌ره‌ ل سه‌ر هه‌ر مرۆڤه‌كێ هه‌ستدار كو ل به‌ر سینگێ ڤێ زۆریا دژوار راببیت ل هه‌مبه‌رى ژنان، كو دى ژ مه‌زنترین ئه‌نجامێن پاشمایێن وێ یێن نه‌رێنى ئه‌ڤه‌بن:
1ـ چاندنا نه‌بوونا باوه‌ریێ د ده‌روونا قوربانى دا، و تایبه‌تى د ناڤبه‌را وى و مرۆڤێن وێ دا و دروستى ژى دناڤبه‌را وێ و دایكا وێ دا.
نشته‌رگه‌ریا سونتكرنێ دێ بیته‌ ئه‌گه‌ره‌ك بۆ نه‌خۆشیێن ده‌روونى و نه‌ساخیێن ژنان یێن قوربانیان.
2ـ په‌یداكرنا دۆخه‌كێ ساریا عاتیفى و له‌شى ل جه‌م قوربانى.
و/ئه‌ڤرۆ

138

دەسپێک:
دادگەھا ئیتحادی یا بلند: ل دووڤ دستوورێ عیراقێ یێ بەردەوام یێ سالا 2005، دەستەیەکا دادوەریە سەربەخوەیە ژ لایێ ـ دارایی وکارگێری ـ ڤە(1).
ھەروەسا دادگەە و دادوەر د سەربخوەنە چ دەستھەلات ل سەر وان و کارێن وان نینە ژبلی قانوونێ و نابیت چو دەستھەلاتەکا ـ سیاسی، ئاینی، جێبەجێکار، حزبی ـ مایتێکرنێ د داگەھێ دا بکەت یان کاروبارێن دادوەریێ (2)، گەلەک بسپۆری و دەسھەلاتێن گرنگ ب خوەڤە دگریت ژ وان ژی:
1ـ چاڤدێریکرن ل سەر دستووربوونا قانوون و رێنمایێن کار پێدھێتەکرن(3).
2ـ راڤەکرنا تێکستێن دستووری (4).
3ـ جوداکرنا ھەڤڕکیا ئەوێن د ناڤبەرا حوکمەتا ئیتحادی و حوکمەتێن ھەرێما (5).
ئێک: بریارێن دادگەھا بلندا ئیتحادی و گشتپرسی:
1ـ دووماھیا ھەیڤا ئکتۆبەرا 2017 د لێدوانەکێ دا بەردەڤکێ فەرمی یێ دادگەھا بلندا ئیتحادی ب رێز (إیاس الساموک) دەرباەی وێ سکالایا ھاتی بلندکرن بۆ دادگەھا بلندا ئیتحادی ل بن ژمارێن: (89،91،92،93/ ئیتحادی) کو د ناڤەرۆکا وێ دا ھاتیە، داواکرن ب حوکمدان ل سەر نەدەستوورییا گشتپرسیێ ئەوا 25/9/2017 ھاتی ئەنجامدان، بەرسڤا دادگەھا بلندا ئیتحادی ل سەر وێ سکالایێ: ((ئێکلاکرنا ڤی جۆرێ سکالایێ ل سەر ئاگەھدارکرنا لایەنێ دیتر رادوەستیت ئەوێ ھاتیە ئاگەھدارکرن ب رێیا نوونەرێن ھەرێما کوردستانێ ل ئەنجوومەنێ وەزیران کو دووماھی داکۆکی ل ریکەفتی 18/10/2017 بوو)). ھەوەسا د لایەکێ دی یێ بەرسڤێ دا دبێژیت: ((دادگەە نەشێت بۆچوونا خوە د دستووربوون یان نە دستووربوونا گشتپرسیێ دا بدەت ئەگەر د رێیا وان سکالاێن ئاماژەپێکری نەبیت، چونکی دانا بۆچوونا دەستپێکی بێ گوھداریکرنا لایەنێ دیتر ل گەل ھەبوونا ڤێ سکالایێ ھدڤدژی ل گەل ماددا (91/5) ژ یاسا (المرافعات المدنیە) (6) و ڕێرەوێن دادوەری یێن جێگیر ل دۆر پێگیریکرن ل سەر نەدانا ھیچ بۆچوونەکا دەستپێکی د ھەبوونا سکالان د ھەمان بابەت دا))، ب دەستەواژەکا دیتر: دادگەھا بلندا ئیتحادی رەفزا دانا بریارێ ب نەدەستوربوونا راپرسیا 25/9/2017 ل ھەرێما کوردستانێ دایە.
ئەگەرێ ڤێ چەندێ ژی زڤراندیە بۆ نەئامادەبوونا لایەنێ دیتر یێ سکالایێ کو ئەو ژی حوکمەتا ھەرێما کوردستانێ یە ژبۆ گوھداریکرن و زانینا بۆچوونا وان راستەراست و ڤەبڕ ل سەر ناڤەرۆکا سکالایێ، ئەڤە وێ چەندێ دگەھینیت کو دادگەھا بلندا ئیتحادی دڤێت بزانیت کانێ پالدەر و نیازا حوکمەتا ھەرێما کوردستانێ چ بوویە ژ ئەنجامدانا گشتپرسیا ل 25/9/2017 ژبۆ پشت راستبوون ل سەر، ئەرێ مەرەم جودابوون بۆ ژ دەولەتا عێراقی یان تنێ زانینا بۆچوونا ناڤخوەی یا خەلکێ ھەرێما کوردستانێ و دەڤەرێن ناکۆکی ل سەرە.
و ل سەر بنیاتێ ئاشکرابوونا ڤێ مەرەمێ دادگەھا بلندا ئیتحادی دێ بریارا خوە ل سەر بابەتێ سکالایێ دەت. ھەر وەکی دادگەھا بلندا ئیتحادی دبێژیت کو ئەو پەیڤ و بێژەیێن د دەمێ ھەوا راپرسیێ دا و پشتی وێ دھاتن گۆتن بێژەیێن درکەیینە ئانکو ھەلگرا پتر ژ ئێک واتایە ژ وێ ژی جودابوون.
2ـ ل رێکەفتی 6/11/2017 دادگەھا بلندا ئیتحادی بریارا خوە یا ئیتحادی ب ژمارە (122) دەرکر و تێدا ھاتیە چ تێکستێن دستووری نینن رێ بدەت بۆ جودابوونا ھەر پێکھاتەیەکی ل عێراقێ، ل دووڤ ماددێ (1) ژ دستوورێ کارپێکەر ئەوا تێدا ھاتی: ((ئەڤ دستوورە گرەنتیکرنا ئێک پارچەیا عیراقێ دکەت)).
ھەژیە بھێتە گۆتن: حوکمەتا ھەرێما کوردستانێ د بەیاننامەکێ دا ل 14/11/2017 پێشوازی ل ڤێ راڤەکرنێ کر، بۆ زانین ڤێ بریارێ ب خوە ژی ئاماژە ب نەدستوربوونا ئەنجامدانا پرۆسا گشتپرسیێ ئەوا ل 25/9/2017 ھاتی ئەنجامدان ب شێوەکێ ئاشکرا نەکریە.
دو: حوکمەتا ھەرێمێ و دادگەھا بلندا ئیتحادی:
ل سەر بنیاتێ وێ چەندا ل سەری د ڤێ گۆتارێ دا ھاتی دیارکرن، نڤیسەری دبینیت: کو پێدڤی یە ل سەر حوکمەتا ھەرێما کوردستانێ و ب تایبەت سەرۆک وەزیرێن ھەریما کوردستانێ رێزدار (نیچیرڤان بارزانی) ڤان خالێن ل خوارێ بەرچاڤ وەربگریت:
1ـ ھنارتنا شاندەکێ قانوونی یان نوونەرێن حوکمەتا ھەرێمێ بۆ دادگەھا بلندا ئیتحادی، ل سەر وێ سکالا ژلایێ ئەنجوومەنێ وەزیرێن عیراقێ یا ل بن ژمارێن (89،91،92،93/ ئیتحادی) ژبۆ دانا بۆچوونا خوە ل دۆر مەرەم و پالدەرێن ئەنجامدانا پرۆسا راپرسیێ ل 25/9/2017.
2ـ نڤیسەر دبینیت کو پێدڤی یە بۆچوونا حوکمەتا ھەرێمێ ب ڤی رەنگی بیت: مەرەم و پالدەر ژ ئەنجامدانا پرۆسا گشتپرسیێ ل 25/9/2017 وەرگرتنا بۆچوونەکا ناڤخوەی بوو، ژبۆ زانینا بۆچوونا خەلکێ ھەرێما کوردستانێ ل دۆر پەیوەندێن ئایندەی ل گەل کۆمارا عێراقا فیدرال، مەرەم ژێ جودابوون نەبوو ژ عێراقێ، بەلگە ژی بۆ ڤێ چەندێ ئەو داخۆیانیێن سەرکردیێن ھەرێمێ ددان ژ وان ژی سەرۆک (مسعود بارزانی) ـ خودێ بپارێزیت ـ کو مەرەم ژ پرۆسا گشتپرسیێ دەستنیشانکرنا سنۆران یان سەپاندنا کەتواری یان جودابوون نەبوو.
ب واتایەکا دیتر: حوکمەتا ھەرێمێ ڤیایە پرۆسا گشتپرسیێ ببیتە کلیلەک بۆ چارەسەرکرنا ھەمی کێشێن ھەلاویستی د ناڤبەرا ھەرێمی و حوکمەتا ئیتحادی دا.
3ـ ل سەر بنیاتێ ڤێ بۆچوونێ پێدڤی یە ل سەر دادگەھا بلندا ئیتحادی بریارێ بدەت کو پرۆسا گشتپرسیێ نە ژبۆ مەرەما دابەشکرنا عێراقێ و جودابوون بوو، لەوما ئەڤ پرۆسە یا گونجایە ل گەل تێگەە و روحێن دەقێن ئاینی و قانوونێن نێڤدەولەتی و دستوورێ کارپێکەر و ئەوا د دیباجەیا وێ دا ھاتی: ((پێگیریکرن ب ڤی دستووری ئێکگرتنا عێراقێ یا ئازاد گەل و خاک و سەروەریێ دپارێزیت)) بێ بچیتە تێگەھێ بەروڤاژی یێ ڤێ دەستەواژێ.
ب ڤێ چەندێ دێ گەھینە ڤان ئەنجامان:
ڕـ نەھەلوەشاندنا ئەنجامێن گشتپرسیێ ل دووڤ دستووری.
ب ـ داکۆکیکرن ل سەر ئێکپاچەیا عیراقێ و سەروەریا وێ.
ج ـ ڤەکرنا دەرگەھێ دانوستاندنێ د ناڤبەرا ھەولێر و بەغدا.
ل دووماھێی پێدڤی یە حوکمەتا ھەرێمێ و حوکمەتا فیدرال پێگیریێ ب بریارێن دادگەھا بلندا ئیتحادی بکەن (7) و ب ڤی ئەنجامی دێ گەھینە چارەسەریەکا ھەڤسەنگ د ناڤبەرا حوکمەتا ھەرێما کوردستانێ و حوکمەتا فیدرال دا ب رێیا دادگەھێ، کو دێ بیتە بنگەھەکێ قانوونی بۆ ڤەکرنا دەرۆکان بۆ دانوستاندنێ د ناڤبەرا ھەردو لایەنان دا.
پەراوێز:
1ـ بەند (92) ژ دستوورێ کارپێکەر.
2ـ بڕگا ئێکێ ژ بەندا (19) و(88) ژ دستوورێ کارپێکەر.
3ـ برگا ئێکێ ژ بەندا (93) ژ دستورێ کارپێکەر
4 ـ برگا دووێ ژ بەندا (92) ژ دستورێ کارپێکەر
5 ـ برگاچارێ ژ بەندا (92) ژ دستورێ کارپێکەر.
6ـ لایجوز للمحاکم ڕو القاچی نڤر الدعوی فی الحالات الاتیە:
((إژا کان قد ڕفنی ڕو ترافع عن ڕحد الگرفین فی الدعوی ڕو کان قد سبق لە نڤرھا حاکماً ڕو خبیراً ڕو محکماً ڕو قد ڕدی شھادە فیە.[المادە 91/5 من قانون المرافعات المدینە العراقیە رقم 63 لسنە 1969 المعدل].
7ـ ((قرارات المحکمە الإتحادیە العلیا باتَە وملزمە للسلگات کافە))[بەندا (94) ژ دستوورێ کارپێکەر].

39

رێسایێن گه‌ردوونى یان قانوونێن سروشتی: ئه‌و بنه‌مانه‌ ئه‌وێن ژیان و بۆنه‌وه‌ر ل دووڤ سیسته‌مه‌كێ گونجاى، هه‌میشه‌ى، هشیارى، گونجاى د گه‌ل زكماكیا (فگرى) مرۆڤى و ژ به‌رچاڤترین ڤان قانوون و رێسایا:
1ـ كاركرنا عه‌قلى.
2ـ دادى و (الانصاف).
3ـ شۆرا و یه‌كسانی.
4ـ بها و ره‌وشت.
5ـ نووكرن و چاكسازى.
بۆ زانین ئه‌گه‌رى ده‌سپێكى و سه‌ره‌كى بۆ ژناڤچوون و دناڤئێكداچوونا ده‌وله‌ت ونه‌ته‌وه‌یان (الامم) و گه‌ل و شارستانیه‌تێن كه‌ڤن و نوو. نه‌چه‌سپاندنا ڤان یاسایایه‌ د سیسته‌مێن خوه‌ یێن سیاسی وجڤاكى و ئابوورى و ئاسایشێ دا، به‌لكو به‌روڤاژى ئه‌ڤ رێسایه‌ هاتینه‌ گوهۆرین ب هنده‌ك رێسایێن زیاندار، مینا گوهۆرینا رێسایا كاركرنا عه‌قلی ب سڕكرن و ئێخستن ژ هزركرنێ. و رێسا داد و (الانصاف) ب سته‌مكاری و به‌رزه‌كرنا مافان و رێسایا شۆرا و یه‌كسانیێ ب دكتاتۆریه‌ت و نكۆمى. رێسایا بها و ره‌وشتان ب به‌ره‌لایی و د ناڤئێكداچوونا ره‌وشتى و رێسا نووكرن و چاكسازیێ ب ڤه‌مان (ركود) و گه‌نده‌لیێ.
جهێ ئاماژه‌كرنێ یه‌ كو په‌یامداربوون ب ڤان پره‌نسیپ و رێسایان ل سه‌ر هه‌ردو ئاستێن فه‌رمى و جڤاكى وه‌كر كو هنده‌ك ده‌وله‌ت وه‌كو سۆپرمانى ژبن كاڤلا ده‌ركه‌ڤتن و چ گه‌هشتن ب كاروانێ ده‌وله‌تێن هه‌ڤچه‌رخ مینا: یابان، سنگافۆرا، مالیزیا، كۆریا باشۆرى.
له‌ورا ل سه‌ر لایه‌نێن په‌یوه‌ندار ئه‌وێن دخوازن جێگیربوون و پێشكه‌فتن و خوه‌شی و گه‌شه‌كرن و ئاڤاكرن بكه‌ڤیت د ناڤ وه‌لات و هه‌ڤوه‌لاتیان دڤێت ڤان رێسایا بكه‌نه‌ ژێده‌رێ سه‌ره‌كى بۆ ئاڤاكرنا سسته‌مێ ده‌وله‌تێ یێن ژێرخان و سه‌رخانه‌. دووڤ دا چاڤه‌ریی به‌رهه‌مى ماندیبوونا خوه‌ بكه‌ن ئه‌وا دێ شینبیت وه‌كو داره‌كا به‌رهه‌مدار كو ره وریشالێن دكویربن و تایێن وێ ل به‌ر ئاسمانابن
ل دووماهیێ ب كورتى: هه‌ر كه‌س و لایه‌نێ به‌رامبه‌ر یان فێككه‌فتنێ د گه‌ل ڤان ریسایێن گه‌ردوونى و یاسایێن سروشتى بكه‌ت دێ چاره‌نڤیسێ وێ به‌ر ب نه‌مانی و ئاڤابوونێ چیت خوه‌ ئه‌گه‌ر جیهان هه‌مى ب دل و گیان دگه‌ل دا بیت.

24

ده‌سپێك: به‌رى ده‌ست ب نڤێسنێ بهێته‌كرن، دڤێت پێناسا گشتپرسیێ بكه‌ین ئه‌و ژى: ئێخستنا بابه‌ته‌كێ گشتیه‌ به‌ر ده‌نگدانێ ب مه‌ره‌ما بده‌ستڤه‌ئینانا باوه‌ریا هه‌ڤوه‌لاتیان، ئه‌ڤه‌ ژى به‌روڤاژى پرۆسا هه‌لبژارتنایه‌ ژ لایێ ناڤه‌رۆكێڤه‌، چونكو پرۆسا به‌ربژێكرنێ: هه‌لبژارتنا هنده‌ك پارت و كه‌سایه‌ ـ باش و خراب ـ دكه‌ڤنه‌ د هه‌ڤركیێ دا ب مه‌ره‌ما سه‌ركه‌فتن و بده‌ستڤه‌ئینانا مه‌زنترین ژمارا كورسیان.
نوكه‌ دا بزڤرینه‌ ل سه‌ر ناڤه‌رۆكا بابه‌تى و چه‌ند پرسیاران بێخینه‌ ل به‌ر دانوستاندنێ:
1ـ ئه‌رێ پرۆسا ڕاپرسیێ د خودێ خوه‌ دا خرابیه‌كا ڕه‌هایى یه‌؟ به‌رسف نه‌خێر.
2ـ ئه‌رێ به‌رژه‌وه‌ندیا وه‌لاتێن دژى راپرسیێ باشیه‌كا ڕه‌هایى یه‌؟ به‌رسف نه‌خیر.
3ـ ئه‌رێ ته‌رازویا راستیا گشتپرسیێ گرێداى ده‌م و جهایه‌؟ به‌رسف نه‌خێر.
4 ـ ئه‌رێ شاشیێن د هه‌لبژارتنا ئامراز دایه‌ یان چه‌سپاندنا نجامایه‌؟
ژ نڤێسنا ل سه‌رى دیاردبیت كو هه‌ڤكێشه‌ ژ هه‌مى لایێن خوه‌ڤه‌ یا رێژه‌ی یه‌، و هه‌ر تشته‌كێ رێژه‌ی بیت د ناڤه‌رۆكا خوه‌دا هه‌لگرا رێژه‌كا هه‌ڤدژه‌، و ژ به‌ر كو راستى یا جێگیره‌ (گشتپرسی) و به‌رژه‌وه‌ندى د لڤۆك و ب زوێنه‌رن (وه‌لات)، ژ به‌ر ڤێ چه‌ندێ لۆژیك دبێژیت: ئاڤاكرن ل سه‌ر شه‌نگسته‌كێ جێگیر باشتره‌ ژ ئاڤاكرنێ ل سه‌ر لڤۆكان و ستراكچه‌را ـ سه‌رخانه‌ و ژێرخانه‌ ـ پێدڤی ب ئامرازێن دروست و شه‌رعینه‌، ژبه‌ر كو گشتپرسی مافه‌كێ خۆرستى یه‌ ل دووڤ پره‌نسیپێن مافێن چاره‌نڤیس، له‌وما نه‌گونجاندنا گشتپرسیێ ل گه‌ل ده‌م و جهان نابیته‌ به‌هانه‌ كو تو ئه‌نجامێن وێ سڕبكه‌ى یان بهه‌لوه‌شینى یان پووچه‌ل بكه‌ى، چونكى ئه‌نجام دێ د ئه‌رێنی بن، یان نه‌رێنی بن نه‌ دێ هێنه‌ ژناڤبرن یان پووچه‌لكرن یان هه‌لوه‌شاندن.
ل دووماهیێ دێ بێژین:
1ـ ئه‌وا نوكه‌ هه‌رێما كوردستانێ تووشدبیتێ ژ لایێ ـ ناڤخوه‌یی و ده‌ره‌كی ڤه‌ ـ د میانا سه‌پاندنا سزایێن ئابوورى و دارایی و كارگێرى و سیاسی و له‌شكرى دا ژ ئه‌نجامێ پرۆسا گشتپرسیێ گه‌له‌ك مه‌زنتره‌، ئه‌وا پرۆسا ئه‌م دشێن چارچووڤێ وێ یێ گشتى دیار بكه‌ین كو وه‌رگرتن و زانینا بۆچوونا گه‌لێ كوردستانێ بوویه‌ و نه‌یا ئاراسته‌كری بوو، بۆ هیچ لایه‌نه‌كى، به‌لگه‌ ژى بۆ ڤێ چه‌ندێ پشتبه‌ستنه‌ ل سه‌ر گۆتنێن سه‌ركردێن هه‌رێمێ، ده‌مێ دگۆت: گشتپرسی نه‌ بۆ ده‌ستنیشانكرنا سنۆرانه‌ یان ئێكلاكرنا ده‌ڤه‌رێن هه‌ڤڕكى ل سه‌ره‌، ل گه‌ل به‌رهه‌ڤیا هه‌رێمێ بۆ دانوستاندنێن ریشالی ل گه‌ل حوكمه‌تا ئیتیحادى ژبۆ چاره‌سه‌ركرنا هه‌مى كێشه‌ و هه‌ڤڕكى و ناكۆكیێن هه‌لاویستى و ل سه‌ر ئێككۆمبووى د ناڤبه‌را هه‌ولێر و به‌غدا دا و ل سه‌ر هه‌مى بابه‌تان: گاز و غاز و ماددێ (140) ژ دستوورێ سالا 2005، له‌وما ژى كارڤه‌دانا به‌غدا و پایته‌ختێن وه‌لاتێن جیران پتربوو ژ ئه‌نجامدانا گشتپرسیێ، چونكى كارێن ڤان وه‌لاتان و حوكمه‌تا ئیتیحادى دكه‌ڤیته‌ ل ژێر هه‌ولا ژ ناڤبرنا ئه‌زموونا هه‌رێمێ و ده‌سهه‌لاتێن وێ یێن دستوورى.
1ـ پرۆسا گشتپرسیێ د كاكلك و ناڤه‌رۆكا خوه‌دا پێنگاڤه‌كه‌ بۆ بلندكرن و پێشڤه‌برنا گه‌ل و مرۆڤان به‌ر ب باشتر، چونكو گشتپرسی ئامرازه‌كه‌ بۆ ئاڤاكرنا دوله‌ته‌كا سڤیل و هه‌ڤچه‌رخ، ده‌وله‌ت ژى ئامرازه‌ بۆ چه‌سپاندنا دستوور و قانوون، دستوور و قانوون ژى ئامرازن بۆ چه‌سپاندنا ماف و ئه‌ركان، ماف و ئه‌رك ژى ئامرازن بۆ چه‌سپاندنا ب بها و خه‌لاتكرنا مرۆڤانه‌ ل دووڤ ئایه‌تا پیرۆز: ((ولقد كرمنا بنی ادم)) [الاسرا‌و:70]، و خه‌لاتكرنا مرۆڤى = چه‌سپاندنا خودێ مرۆڤیه‌.

website security