NO IORG
Authors Posts by محه‌مه‌د ئيبراهيم ئامێدي

محه‌مه‌د ئيبراهيم ئامێدي

محه‌مه‌د ئيبراهيم ئامێدي
74 POSTS 0 COMMENTS

6

ره‌گه‌ز و بنه‌مایێن ده‌وله‌بوونێ
محه‌مه‌د ئیبراهیم ئامێدی
(20) زانایێن كوردان
كورد وه‌كو هه‌می خه‌لكێ جیهانێ، ب تایبه‌تی ل ده‌ڤه‌را رۆژهه‌لاتا ناڤین خودانێ خوه‌ و هزاران زانایانه‌. د گه‌له‌ك بیاڤێن زانستی و فه‌له‌كی و ئایینی دا. ل سه‌رده‌ستێ زانایێن كورد ب تایبه‌تی یێن ئایینی گه‌له‌ك بنگه‌هێن زانستی یێن هاتینه‌ دامه‌زراندن ل گه‌له‌ك باژێر و باژێركێن كوردان، بۆ نموونه‌ یێن بووینه‌ باژێرێن زانستی ب هه‌بوونا قوتابخانه‌ و نڤیسه‌ر و زانایا و یێن بۆینه‌ (قیبلا) زانین و زانستێ، وه‌كو هه‌ولێرا پایته‌خت و ئامه‌دێ و ئامێدیێ و جزیرا بۆتان و ده‌ینور… هتد ژ باژێرو ده‌ڤه‌ران. زانایێن كورد ب دیرۆكه‌كا دوور و درێژ به‌لگه‌نامه‌ و باوه‌رنامێن زێندی و به‌رده‌ست و دیكیۆمێنتی رێبازا زانستێ یا پركری ب كار و ئه‌نجامێن زانستی یێن هه‌مه‌جۆر، بۆ خه‌لكێ جیهانێ دسه‌لمینن چه‌ند كورد حه‌زژێكه‌رێن زانستێ نه‌ و ب كارئینانێ د خزمه‌تا مرۆڤاتیێ و ژین و ژیارێ دا و ئاڤاكرنا جڤاكه‌كێ كوردی ب شارستانیه‌كا نوو ب رموزێن زانست و زانینێ. ئه‌ڤرۆ گۆره‌پانا كوردی یا زانستی ب شارستانیه‌كا (نه‌هزه‌كا) زانستی یا رابووین و یا رادبیت ب ژماره‌كا مه‌زن یا زانایان، دیرۆكا (1400) زانایێن هاتینه‌ دیاركرن ل دووڤ نڤیسینا پرتووكا (علما‌و الكورد و كوردستان). یا نڤیسه‌رێ هێژا (سالح شێخۆ) و بۆ نموونه‌ دێ ژماره‌كا ناڤێن وان زانایان نڤیسین و دیاركه‌ین ل خوارێ. هه‌روه‌سا رڤێشتا نوو ژ زانا و پێگه‌هێن زانستی و زانكۆیێن كوردستانێ، ئه‌وێن دووڤچوونا رێبازا پێشكه‌فتنا زانستێ دكه‌ن ل جیهانێ و كوردستانێ، ب هه‌بوونا هزاران زانایێن كورد ب پله‌ و باوه‌رنامێن زانستی، به‌رپرساتیا پێشكه‌فتنا ملله‌تی د ڤی بیاڤی دا یا وه‌رگرتی، پێدڤی پرتووكه‌كا تایبه‌ته‌، كو ئه‌و جهێ سه‌رفه‌رازیێ و سه‌ر بلندیێ نه‌ و رێز و ته‌قدیرا مه‌ هه‌میانه‌ ل ناڤ مه‌دا و د ناڤ مه‌حفه‌لێ ده‌ولی.
1ـ محه‌مه‌د بن یه‌زید بن عه‌بداللمه‌لك بن یه‌زید الجزری الزهاوی 748 ـ 483 م. 2ـ محه‌مه‌د عه‌لی عجونی الدنبلی 1952 ـ 1897م.3ـ نورالدین البریفكانی. 4ـ ئه‌حمه‌د البروشكی 1905م. 4ـ یه‌حیا بن الفه‌زل بن یه‌حیا بن عه‌بدوللا شه‌هرزۆری 1146 ـ 1231 م. 5ـ إسماعیل بن القاسم یێ به‌رنیاس بابێ عه‌لی القالی 402 ـ 967م. 6ـ به‌هائه‌دین بن محه‌مه‌د بن ئیبراهیم ئه‌ربلی 1206ـ 1284م. 7ـ جه‌لال هۆری كوردی 1915 ـ 1979 م.8 ـ جوریه‌ ئه‌حمه‌د ئه‌مه‌د حسین موسك هه‌كاری. 9ـ حسین ئه‌سكه‌نده‌ر نسیبی 1467 ـ 1544م.10ـ خالد ئه‌حمه‌د حسێن كوردی شه‌هرزۆری 1779ـ 1827 م. 11ـ سه‌عده‌دین ئامه‌دی 1190م. 12ـ تاها ئه‌حمه‌د كورێ شێخ قاسم كورێ شێخ ئه‌حمه‌د 1815ـ1882 م. 13ـ عه‌بدولره‌حمان مه‌لا محه‌مه‌د قه‌ره‌داغی خه‌یات 1837ـ1916م. 14ـ ئوسمان كورێ سولتان سه‌لاحه‌دین ئه‌یۆبی 1172ـ 1199م. 15ـ مسته‌فا به‌ره‌زه‌نجی 1810 ـ 1904م. 16ـ یووسف ئیسحاق ئیبراهیم زه‌هاوی 11248 ـ 1335م.
17ـ یه‌حیا عه‌بدوللا مه‌روان الفارقی 1273ـ 1361م. 18ـ یه‌مان ئه‌بی یه‌مان به‌ندنیجی 815ـ 897م. 19ـ یوونس تاها زاخۆلی 1923 م. 20ـ عه‌بدوللا ئه‌ترووشی 1653م. 21ـ داوود محه‌مه‌د حسێن خالد خالدی ئه‌ربلی الحسفكی 1099ـ 1177م .22ـ محه‌مه‌د عه‌لی عه‌ونی دنبه‌لی 1897ـ 1952م.23ـ میرزا عه‌لی میرزا ئه‌بی قاسم مهابادی1862ـ1931م. 24ـ مه‌یموون مه‌هران جزیری663 ـ 737 م. 25ـ نه‌بی ماویلی الاربلی 1225ـ 1301ه. 26ـ نووره‌دین ئیسماعیل حسێن به‌ك شێروانی ئه‌ربلی 1867ـ 1943م. 27ـ محه‌مه‌د عه‌لی محه‌مه‌د جاروود مارانی الكفرعزی 1144ـ 1232م. 28 ـ تاها ئه‌فه‌ندی دهۆكی 1928م. 29ـ یه‌حیا فه‌زل یه‌حیا عه‌بدولا شه‌هرزۆری 1149ـ 1231م. 30ـ غه‌یاسه‌دین به‌ها‌والدین نه‌قشه‌به‌ندی 1948م. یووسف شه‌نگالی. 31ـ هه‌دایه‌ت الله‌ إسماعیل ئه‌ربلی 1836م.32ـ بۆری ئه‌یۆب شادی 1161م. 33ـ ئیبراهیم حه‌سه‌ن عه‌بدولره‌حمان محه‌مه‌د عمیادی 1475ـ 1547م. 34ـ ئه‌بۆ به‌كر عومه‌ر به‌كر ئوسمان ئه‌ربیلی 1867ـ 1942م. 35ـ ئه‌حمه‌د محه‌مه‌د البه‌كری شریشی سنجاری 1251ـ 1318م. 36ـ حوسێن حوزنی سید عه‌بدوله‌تیف كوری شێخ له‌تیف مۆكریانی 1889ـ 1947م. 37ـ سه‌عید النوورسی 1873ـ 1960م. 38ـ عه‌فیفه‌ قارقانیه‌ 1131ـ 1209م. 39ـ یووسف محه‌مه‌د ئیبراهیم عیسا كوردی 1250ـ 1327م. 40ـ مبارك ئه‌حمه‌د مبارك كورێ مه‌وهوب غه‌نیم ئه‌ربلی 1177ـ 1235 م. ئه‌ڤچا ئه‌و ناڤێن هاتینه‌ نڤیسن، ناڤێ چلانه‌ ژ هزار و چار سه‌د زانایێن كورد. بۆ نموونه‌ نه‌ وه‌كو ئاماژه‌پێ هاتیه‌دان ل ده‌سپێكی كو دبنه‌ ره‌گه‌ز و بنه‌مایێن ده‌وله‌تبوونێ یێن هه‌ره‌ خورت و دیار و كاریگه‌ر. نوكه‌ و لله‌ ئه‌لحه‌مد د ڤی چه‌رخی دا ملله‌تێ كورد خودانێ خوه‌ ده‌هان هزاران زانایه‌نه‌ كێمتر ژ خه‌لكێ جیهانێ. روویه‌كێ گه‌ش و سه‌ركه‌فتینه‌ یێن ملله‌تێ كورد، دهێن ژ ره‌گه‌ز و بنه‌مایێن ده‌وله‌تبوونێ یێن زانین و زانستێ بدیرۆكه‌كا سه‌رفه‌راز و سه‌ربلند.

ره‌گه‌ز و بنه‌مایێن ده‌وله‌تبوونێ
پشكا (21)
(21) هه‌لبه‌ستڤان و نڤیسه‌ر و ره‌وشه‌نبیرێن كوردان..
به‌لكو پێنڤیسی ئه‌و شیانێن نڤیسینێ نه‌بن هه‌مبه‌ری ڤی بابه‌تی ده‌ركه‌ڤیت، ل سه‌ر به‌رهه‌م و دیرۆكا هه‌لبه‌ستڤانا و نڤیسه‌ر و ره‌وشه‌نبیرێن كوردان و رۆلێ وان یێ پیرۆز و كاریگه‌ر د قادا بزڤارزگاریخوزا كوردی دا وه‌ك پێشمه‌رگێ دوویێ ل كوردستانێ ب دهان داستانێن تۆره‌ی و ره‌وشه‌نبیری رابین، كو بابه‌ته‌كێ سه‌رنجراكێشه‌ و هه‌ستیاره‌ یێ پر هۆزان و هه‌لبه‌ست و نڤیسین و بابه‌تایه‌ د هه‌می وار و رامان و كاران دا یێن هزاران هزار تۆره‌ڤانان. یێن ته‌رخانكرین بۆ خزمه‌تا خاك و وه‌لات و نیشتیمان و ژین و ژیار و عشق و شارستانیێ و كارێن جڤاكی و زانینێ و سیاسه‌تێ و ڤیانا به‌شه‌ریه‌تێ…هتد ژ ئه‌رك و كاران. كو به‌رهه‌مێ خوه‌یێ پر په‌یڤێن گه‌ش و ئارمانجێن ره‌وا كرین، یێن كرینه‌ شه‌مال و خه‌تیر بۆ رێكا ئازادیێ و ژین و ژیارێ. هه‌ر ژ ئه‌حمه‌دێ خانی و مه‌لایێ جزیری و فه‌قیێ ته‌یران و حاجی قادرێ كۆیی و هێمن و نالی و پیره‌مێرد و مه‌لائه‌نوه‌ر مایی و ئه‌حمه‌دێ نالبه‌ند و جگه‌ر خوین، هه‌روه‌سا ژ رڤێشتا نوكه‌ یا ئه‌دیبێن ملله‌تێ كورد. سه‌ره‌رایی هه‌بوونا هنده‌ك ئاسته‌نكا و ئاریشا د رێكا وان دا، زێده‌باری ته‌په‌سه‌ریێ و سیته‌مكاریێ ژ لایێ ده‌ستهه‌لاتا و رژێمێن ره‌گه‌زپه‌رست و شۆفینی ل ده‌ڤه‌رێ، لێ ئه‌ڤرۆ ئه‌و نه‌ما پشتێ سه‌رهلدانا جه‌ماوه‌رێ كوردی ل ئادارا سالا 1991 شۆره‌شه‌ك یا هه‌لدای د ڤی بیاڤی دا ل كوردستانێ، ب به‌رده‌ستكرن و هه‌بوونا هه‌می پێدڤیێن داخوازكرین و چاپكرنا ملیۆنان پرتووكا ب ڤێ چه‌ندێ ڤه‌، هه‌لبه‌ستڤان و نڤیسه‌ر ماشاللا گه‌له‌كن دێ ژماره‌كا ناڤان نڤیسین ل خوارێ ب ۆنموونه‌ ژ پرتووكا (معجم الشعرا‌و الكورد) یا سالا 2008 یا خودێ ژێ رازی حه‌مدی عه‌بدوله‌مجید السه‌له‌فی و برێز ته‌حسین ئیراهیم دۆسكی.
(1). یێن چه‌رخێ پێنجێ یێ مشه‌ختی. بابه‌ تاهر عریان الهه‌مه‌دانی 937ـ1010
(2)چه‌رخێ نه‌هێ یێ مشه‌ختی. ئه‌بۆ قاسم مه‌لا بریشان الدنیوری.
(3) چه‌رخێ ده‌هێ یێ مشه‌ختی یه‌عقووب محه‌مه‌د حكمه‌ الزرقی.
(4) چه‌رخێ 11/ه ئه‌حمه‌د محه‌مه‌د الجزری و عیماده‌دینێ هه‌كاری و محه‌مه‌د المكسی فه‌قی ته‌یران و عه‌لی الحه‌ریری و شه‌مس الدین عه‌بدولره‌حمان ئه‌لئیخلاسی.
(5) چه‌رخێ 12ه /ئاغائوك البیداری و حارس البدلیسی و خانای قوبادی و سه‌لیم سلیمان الهیزانی و عبدالله‌ البازی و مه‌نصور الگرگاشی و مێرین كارێزی.
(6) چه‌رخێ 13 ه / ئه‌حمه‌د محه‌مه‌د قه‌سیم گۆران و به‌كر به‌ك بهدۆر ئه‌رزی و حامد عه‌بد كه‌ریم مائی و خزر ئه‌حمه‌د كوردستانی و ره‌شید هه‌كاری و سلێمان به‌ك زه‌نگه‌نه‌ و عه‌بدولسه‌لام عه‌بدوللا بارزانی و ئوسمان ئه‌سه‌د ئه‌یۆب فندی و عومه‌ر خالد ره‌نجۆری و محه‌مه‌د سه‌عید حسه‌ینی و نووره‌دین بریفكانی و محه‌مه‌د جه‌باری و وه‌لی دێوانه‌.
(7) چه‌رخێ 14ه/ ئه‌حمه‌ ئه‌حمه‌د النه‌قیب و ئه‌حمه‌د میرازی و ته‌وفیق مه‌حموود پیره‌مێرد و جه‌لاده‌ت ئه‌مین عالی به‌درخان و حسنی ئه‌حمه‌د بامه‌رنی و ره‌فیق سالح حلمی و ئه‌نوه‌ر محه‌مه‌د مائی و سالح زه‌كی ساحبقران و تاها عه‌بد الرحمن مائی و عه‌باس حلمی كاكائی و عه‌بد القادر عه‌زیز قه‌دریجان و عه‌لی كه‌مال بابیر و فائیق عه‌بدوللا بێكه‌س و كامیران ئه‌مین عالی به‌درخان و محه‌مه‌د خالد ئاكره‌یی و محه‌مه‌د سه‌عید عومه‌ر مزیری و محه‌مه‌د تاهر رشدی ئامێدی و محه‌مه‌د خاكی و مه‌حموود مسته‌فا سیرتی و مسته‌فا ره‌سوول و یوونس ره‌ئووف دلدار و هجری كه‌ركووكلی و مسته‌فا سیسی.
(8) چه‌رخێ 15ه/ ئه‌حمه‌د عه‌بدوللا كۆبانی و ئه‌حمه‌د مه‌حموود بالوو ئه‌حمه‌دێ نالبه‌ند و حه‌سه‌ن كه‌له‌ش و جه‌گه‌ر خوین و سالح یوسڤی و سه‌بری بۆتانی و تاها مزهرمائی و عه‌بدولجه‌لیل بۆتی و عه‌بدولره‌حمان شه‌ره‌ف كندی و عه‌بدولكه‌ریم محه‌مه‌د المدرسی و سمۆ شێخو و سه‌عید ئیبۆ و عه‌بدولهادی چومانی و ئوسمان سه‌بری و عه‌لی ئیسماعیل به‌رۆشكی و محه‌مه‌د تاها بالیسانی و محه‌مه‌د تاهر هاشمی و میكائیل ره‌شید و حه‌سه‌ن هشیار و حه‌سه‌ن ئوسمان محه‌مه‌د و ساڕیا مسته‌فا دۆسكی و سیراجه‌ددین عه‌بدولكه‌ریم خه‌لیلی. ئه‌ڤرۆ و سوپاس بۆ خودێ رڤێشتا نوكه‌ ب ته‌مه‌نێن جۆره‌وجۆر، یا به‌رده‌وامه‌ ل سه‌رڤێ چه‌ندێ و وارێن نڤیسینان و هه‌لبه‌ستان ب په‌یڤێن خوه‌ یێن ساده‌ و باوه‌ریێ و یێن گه‌رم و شوره‌شگێر و یێن كاریگه‌ر و هه‌ستیار و رامانێن كویر، بۆ به‌ر ب ئاڤاكرنه‌كا نوو یا ب كۆم د هه‌می بیاڤێن هه‌مه‌جۆر دا, دا بمینیت كوردستان لاندكا هۆزانڤان و نڤیسه‌ر و نوبه‌لائان. كو ماشاللا ژمارا وان گه‌له‌كن ل سه‌ر ئاستێ كوردستانێ و بۆ نموونه‌ ژێ ئه‌م نه‌شێن ئاماژێ ب ده‌ینه‌ هه‌میان ل گه‌ل رێز و ته‌قدیرا بۆ وان كۆكارێ وانا یێ به‌رده‌وامه‌ بۆ ئارمانج و مه‌ره‌مێن ده‌ست نیشانكرین. هه‌بوونا ئێكه‌تیا نڤیسه‌رێن كورد ـ كوردستانێ، كار و خه‌بات یێن خورترلێكرین و ئاستێ به‌رهه‌می یێ بلندكری، ب بزاڤ و چالاكیێن به‌رده‌وام. له‌ورا د ڤێره‌ دا هه‌لبه‌سڤان و نڤیسه‌ر و ره‌وشه‌بیرێن كوردان دهێن ژ ره‌گه‌ز و بنه‌مایێن ده‌وله‌تبوونێ یێن شۆره‌شڤان كو چه‌كێ وانا پێنڤیسێ ئازاده‌ و په‌یڤا ره‌سه‌نه‌ و میدیاكارێن سه‌ركه‌فتینه‌ ب تكنولۆجیا راگه‌هاندنا سه‌رده‌م و كاریگه‌ر.

11

رۆژنامه‌ڤانی و میدیا یا كوردی

پشكا (19)
محه‌مه‌د ئیبراهیم ئامێدی
ملله‌تێ كورد دیرۆكه‌كا كه‌ڤنار و دوور و درێژ یا هه‌یی د بیاڤێ رۆژنامه‌ڤانیێ و راگه‌هاندنێ دا، یا پڕ ژ رۆژێن سه‌خت و دژوار و به‌رهه‌م و خه‌بات و به‌رگرێ و شۆره‌شگێری و د ڤان قووناغان دا یا بووری. یا ئێكێ 1898ـ1921 و یا دوویێ 1921ـ1958 و یا سیێ 1958ـ1975 و یا چارێ 1975ـ1991 و یاپێنچێ ژ 1991 هه‌تا ئه‌ڤرۆ. د ڤێ رێبازێ دا گه‌له‌ك قۆربانی یێن هاتینه‌دان و بزاڤ و چالاكی یێن هاتینه‌ ئه‌نجامدان و به‌رهه‌مدان.
پێنگاڤا ئێكێ ل 22/4/1898 بۆ ب ده‌رچوونا ئێكه‌مین كۆڤارا كوردی بناڤێ (كردستان) ل قاهیره‌ پایته‌ختێ مسرێ ژ لایێ (مقدات مه‌دحه‌ت به‌درخان) و د ده‌مێ چار سالان 1898ـ 192 (31) ژماره‌ ل قاهیره‌ ـ له‌نده‌ن ـ جنێف ـ فولۆكسن هاتنه‌ ده‌رخستن. و ژماره‌كا باش یێن ل مۆزه‌خانێنن جیهانێ هه‌ین. ل گه‌ل ڤێ رۆژنامێ ژماره‌كا دی یا كۆڤارا و چاپه‌مه‌نیان هاتنه‌ به‌لاڤه‌كرن، وه‌كو كۆڤارا هه‌وار 1932 و رۆناهی 1942 سووریا شام و رۆژانوی 1943 و ستێر ل كانوونا ئێكێ 1943 هه‌روه‌سا ل ئسته‌نبولێ و به‌غدا و سڵیمانیێ و ره‌واندۆزێ و ئیرانێ وه‌كو (رۆژی كورد ـ هه‌تاوی كورد ـ ژین ـ بانگی كورد ـ رۆژی كوردستان. ئه‌ڤ هه‌می چه‌نده‌ سه‌خمه‌راتی بلندكرنا ئاستێ گه‌شه‌پێدانا هوشه‌مه‌ندیا نه‌ته‌وایه‌تی ل ناڤ جڤاكێ كوردی دا و به‌ر ب ئاڤاكرنا جڤاكه‌كێ پێشكه‌فتی یێ چه‌كدار ب چه‌كێ زانین و زانستی و ره‌وشه‌نبیریا نه‌ته‌وایه‌تی وه‌ك ده‌ستپێكا ره‌وشه‌نبیری بۆ ڤێ مه‌ره‌مێ. پێخه‌مه‌ت راوه‌ستن وه‌ك كه‌لهه‌كا خۆرستی به‌رانبه‌ری وان بارودۆخ و قه‌یرانان و ئه‌گه‌رێن كه‌فتن و هه‌لوه‌شاندنا ده‌وله‌ت و شۆره‌شێن كوردی و كیانێن كوردی، وه‌كو نه‌خوانده‌واریێ و نه‌زانینێ و بێ حالیێ (فه‌قیریێ) و ته‌په‌سه‌ریێ… هتد. ژ ئه‌گه‌ران یێن سه‌ر وێ ده‌می. له‌ورا كاروانێ رۆژنامه‌ڤانیێ یێ به‌رده‌وام بوو و كو ژماره‌كا مه‌زن یا رۆژنامه‌ڤان و میدیاكارێن دێرین پشكداربوون د ڤی كاروانی دا، بۆ نموونه‌ وه‌ك، میقداد مه‌دحه‌ت به‌درخان ـ عه‌بدولره‌حمان عالی به‌درخان، كامیران به‌درخان، جه‌لاده‌ت به‌درخان، پیره‌مێرد، كیۆ مۆكریانی، سالح یووسفی، دارا ته‌وفیق، عه‌لائه‌دینێ سجادی، سالح زه‌كی، ئه‌شره‌ف حه‌مزه‌، ئیحسان نووری پاشا، ماراهان، ئاركۆن كوبۆنجو، حه‌سه‌ن حسنی مۆكریان، مه‌لا ئه‌نوه‌ر مایی، مه‌لا تاها مایی، ئیبراهیم ئه‌حمه‌د، جه‌ماله‌دین بابان، سه‌ید حسێن موكریانی، سالح قه‌فتان، شیت مسته‌فا، صادق به‌هائه‌دین، حافز قازی، مه‌عروف جیاووك، ئوردیخانێ جه‌لیلی، محه‌مه‌د بریفكانی، فه‌له‌كه‌دین كاكه‌یی و مه‌عرووف خه‌زنه‌دار … هتد. هه‌روه‌سا ده‌رخستننا كۆڤار و رۆژنامه‌یان یا به‌رده‌وامبوو وه‌كو یا دیار ل خوارێ ل سالێن. 1909 ئۆمێدا ره‌ش/ دیاربه‌كر (ئامه‌د)، 1913 یه‌كبوون/ ئسته‌نبۆل و هه‌تاوی كورد و رۆژی كورد ـ 1914 كوردستان/ مهاباد و بانگی كوردی/ به‌غدا ـ 1915 كوردستان/ حه‌له‌ب، سووریا ـ 1919 كوردستان/ ئسته‌نبول ـ 1925 دیاری كوردستان/ به‌غدا ـ 1926 زاری كورمانجی/ ره‌واندۆز ـ 1929 ریا تازه‌/ ئێریڤان ـ 1936رۆناكی/ هه‌ولێر ـ 1938 زانستی/ سلێمانیێ ـ 1939 گه‌لاوێژ/ به‌غدا ـ 1934 نیشتیمان/ به‌غدا ـ 1945 ئاوات/ مهاباد ـ 1946 هاواری نیشتیمان/ مهاباد و كروكالی مه‌ندالانی كورد/ مهاباد و ده‌نگێ جۆتیاران ـ 1950 رۆژهه‌لات ـ 1952 په‌یام/ به‌غدا ـ 1953 خه‌بات و هه‌تاو 1954 ل ئیرانێ هه‌ردو ـ 1957 هیوا/ به‌غدا و پێشكه‌فتن 1958 ـ 1959 كه‌ستن ـ رزگاری/ به‌غدا و نه‌ورۆز و ئافره‌ت و هیوای كوردستان و هونه‌ر ل سلێمانیێ ـ 1960 چاره‌سه‌ركردنی گشتوكال و عیراقا نوی/ به‌غدا و ژیان/ سلێمانێی و راستی الحقیقه‌/ مووسل ـ 1961 ئه‌دبی عیراقی/ به‌غدا ـ 1962 / هه‌ولێر ـ 1966 راپه‌رین/ سولێمانی ـ 1967 كه‌زنك/ سلێمانی ـ 1968 قوتابخانه‌ی مه‌ناری كوردان/ سڵیمانێی و كاری میللی/ به‌غدا ـ 1969 به‌یان/ دكتۆر فازل و تیشك/قوتابخانا مامۆسته‌یان سه‌رایه‌تی كوران ـ 1970 ده‌فته‌ری كوردایه‌تی/ به‌غدا هه‌ولێر/ شاره‌وانیا هه‌ولێر و برایه‌تی/به‌غدا و شۆره‌شی كشتوركال/ به‌غدا و زانیاری/ به‌غدا و خه‌باتی قوتابیان/ به‌غدا ـ 1973 ئامانج/ سه‌ندیكا مامۆستایێن كوردستانێ و رێبازی پێشمه‌رگه‌یی ـ 1981 ده‌نگی لاوان و ئالایێ سووری كوردایه‌تی، نووسه‌ری كوردی ـ 1983 رێیا سه‌ركه‌فتنێ و ده‌نگی پێشمه‌رگه‌ و ده‌نگێ لاوان و پێشره‌و ـ 1984 ره‌وشه‌نبیری پێشمه‌رگه‌، پاله‌ و په‌یامی شۆره‌ش و نێرگز و ئاسووس و سروه‌ 1985 رزگاری و ده‌نگێ مه‌ 1986ـ به‌یانا برایه‌تی و په‌یامی كرێكاران ـ 1987 قه‌ندیل و كۆمه‌ل ـ 1988 هه‌لویستی ئه‌ده‌بی ـ 1989 ترازۆ… پشتی سه‌رهلدانا ئادارا 1991 یا ملله‌تێ كورد یا پیرۆز شۆره‌شه‌كا رۆژنامه‌ڤانیێ و راگه‌هاندنێ هه‌لدا ل كوردستانێ، وه‌ك شۆره‌شه‌كا سه‌رده‌م و پێشكه‌فتی. شه‌ڕڤانێن وێ هزاران رۆژنامه‌ڤانبوون و نڤیسه‌ر و میدیاكار و ره‌وشه‌نبیر و په‌یامنێر و وێنه‌گر و خودانێن پێنڤیس و هزرێن نه‌ته‌وایه‌تی و په‌یڤا ئازاد و راسته‌قین وه‌ك پێشمه‌گێن دوویێ بزاڤ و خه‌بات و به‌رگریێ دكه‌ن. ل گه‌ل سه‌دان كه‌نالێن t.v یێن ئه‌سمانی و ناڤخوه‌یی و رادیۆیان، و سه‌نته‌رێن راگه‌هاندنێ و ره‌وشه‌نبیری و ده‌هان چاپخانێن سه‌رده‌م و ته‌كنولۆجیا نوو یا ئێكسه‌ر و له‌زاتیا گه‌هاندنا ده‌نگوباسان، هه‌ر ژ ئه‌نترنێتی و كۆمپیۆته‌ری هه‌تا فاكس و مایك و مۆبایل و فه‌یسبۆك و ئیمیلا… هتد. ژ ژئامیرێن نوكه‌ یێن زانستی و پیشه‌یی، هه‌روه‌سا ئه‌ڤرۆ هه‌ر وه‌زاره‌ته‌كێ و پێگه‌هه‌كێ و رێڤه‌به‌ریه‌كێ ده‌زگه‌هێ خوه‌ یێ راگه‌هاندنێ یێ هه‌ی ل گه‌ل كۆڤارا خوه‌ یا تایبه‌ت. ل ژێر قانوونا سه‌ندیكا رۆژنامه‌نڤیسێن كوردستانێ ژماره‌كا مه‌زن یا رۆژنامه‌ و كۆڤارا دهێنه‌ ده‌رخستن كو دگه‌هنه‌ 95 ـ 100 رۆژنامه‌ و كۆڤاران گه‌هشتنه‌ 390 ـ 400 كۆڤارا. ل كوردستانا رۆژئاڤا 56 رۆژنامه‌ و 96 كۆڤار. ل سه‌ر ئاستێ ده‌رڤه‌یی هه‌رێما كوردستانێ، ل سۆید 32 كۆڤار و 24 رۆژنامه‌. ل ئه‌مریكا ژمارا (8) ژ رۆژنامه‌ و كۆڤاران. ل توركیا پێنچ كۆڤار و نه‌ه رۆژنامه‌. ل مۆسكۆ كۆڤارا دۆستانی و چار رۆژنامان. ل ئه‌لمانیا 17 رۆژنامه‌. ل بریتانیا ده‌ه كۆڤار و شه‌ش رۆژنامه‌. هه‌روه‌سا ل كه‌نه‌دا ـ هنگاریا ـ پۆلینیا ـ ئێریڤان ـ سۆیسرا ـ گۆرجستان ـ پاكستان ـ ئوسترالیا ـ دانیمارك، فره‌نسا ـ نه‌رویچ ـ برۆكسل ـ یۆغسلاڤیا ـ فله‌ندا ـ لوبنان ـ بولغاریا ـ ئیتالیا ـ هوله‌ندا ـ جیك ـ سلافاكیا. ئه‌ڤچا رۆژنامه‌ڤانی و راگه‌هاندن دهێن ژ ره‌گه‌ز و بنه‌مایێن سه‌ره‌كی و ئه‌كتیڤ و كاریگه‌ر و ئێكسه‌ر و زیندی و به‌رده‌ست یێن ده‌وله‌تبوونێ وه‌ك ده‌ستهه‌لاتا چارێ پشتی یا ته‌شریعی و ته‌نفیزی و قه‌زائی، ب تایبه‌تی ئه‌گه‌ر ئه‌م به‌ر ب میدیا كوردی ڤه‌، بچین ب زمانێ بیانی ژی كاربینین ل سه‌ر ئاستێ كه‌نالێن ئه‌سمانی و رۆژنامه‌ و كۆڤار و چاپه‌مه‌نیان. بۆ خه‌لكێ جیهانێ دسه‌لمینین كو ملله‌تێ كورد خودانێ خوه‌ دیرۆكه‌كا دێرینه‌ و شارستانیه‌كا پێشكه‌فتی یا ره‌وشه‌نبیریێ ژهه‌ژی ده‌وله‌تبوونێ نه‌. ل دوایی یا فه‌ره‌ رۆژنامه‌ڤانی وه‌كو پیشه‌یێن دی بیت و ببیته‌ پیشه‌یه‌كا میری وه‌كو هه‌می فه‌رمانبه‌رێن داموده‌زگه‌هان، ره‌ش و سپی تێكهه‌لنه‌كه‌ن، یا حزبی و ئه‌هلی و میری د ئێك هێلا كار و خه‌بات و به‌رژه‌وه‌ندیا گشتی دا بن، ب ئێك گۆتارا سیاسی و گۆته‌بێژا نه‌ته‌وایه‌تی و ره‌خنا ئاڤاكه‌ر ب په‌یامه‌كا ئێكرێزی و ته‌ڤایی دا ئه‌رك، رۆل ئه‌كتیفتربن و ئارمانج مه‌ره‌م مسۆگه‌ربن.

9

محه‌مه‌د ئیبراهیم ئامێدی

رێبازا رۆژنامه‌ڤانیا كوردی د ده‌مێ ١٢٠ سالێن بۆری دا، یا پڕ رۆژێن سه‌خت و دژوار و خه‌باته‌كا به‌رده‌وام ب به‌رهه‌م و ئارمانج، په‌یڤا ره‌سه‌ن و پێنڤیسێ ئازاد و كارێ شۆره‌شگێریێ د خزمه‌تا خاك و وه‌لات و گه‌ل و نیشتیمان و پاراستنا ناسناما كوردی دابوون، وه‌ك سه‌ربووره‌كێ زندی پێدڤیه‌ جهێ مفایێ بیت، كو ئه‌ڤ رێبازه‌ یا ب پێنچ قووناغان دا پێكهاتی یه‌، وه‌كو یا دیار ل خوارێ كو هه‌ر قووناغه‌كێ روودان و بزاڤ و خه‌باتا خوه‌ یا هه‌یی و ژماره‌كا نڤیسه‌ر و رۆژنامه‌ڤانێن دێرین پشكداری د ڤێ رێبازێ دا یا كری، بۆ نموونه‌ وه‌كو (میقداد مه‌دحه‌ت به‌درخان ـ عه‌بدولرحمان عالی به‌درخان ـ كامیران به‌درخان ـ پیره‌ مێرد ـ كیۆ مۆكریانی ـ عه‌لا‌والدین السجادی ـ سالح زه‌كی ـ ئه‌شره‌ف حه‌مزه‌ ـ ئیحسان نووری پاشا ـ مووسا عه‌نته‌ر ـ كه‌مال بۆركای ـ ئاقیب ئاراهان ـ ئه‌ركۆن كۆبونجۆ ـ حه‌سه‌ن حسنی مۆكریانی ـ مه‌لا ئه‌نوه‌ر مایی ـ ئیبراهیم ئه‌حمه‌د ـ جه‌مالدین بابان ـ سالح قه‌فتان ـ شیت مسته‌فا ـ سادق به‌ها‌و الدین ـ حافز القازی ـ مه‌عروف جیۆك ـ ئۆردخانی جه‌لیلی ـ محه‌مه‌د بریفكانی ـ سالح یووسفی ـ دارا ته‌وفیق ـ فه‌له‌كه‌ددین كاكه‌یی ـ فه‌رهاد عه‌ونی ـ سه‌رۆك و سكرتێرێن نڤیسینا ژماره‌كا مه‌زن یا رۆژناما و كۆڤارا و چاپه‌مه‌نیان).. هتد. ژ رۆژنامه‌نڤیسێن دێرین و یێن سه‌ر ده‌مێ نوكه‌ یێن خه‌باتكه‌ر.
(قووناغا ئێكێ) ١٨٩٨ ـ ١٩٢١ دهێت وه‌ك قووناغا دانانا به‌رێ بنیاتێ رۆژا رۆژنامه‌گه‌ریا كوردی ل ٢٢/٤/١٨٩٨ ب ده‌رخستنا ئێكه‌مین رۆژناما كوردی ب ناڤێ (كردستان)، ل سه‌ر ده‌ستێ مقداد مه‌دحه‌ت به‌درخان ل قاهره‌ پایته‌ختێ كۆمارا مسرێ و هه‌تا سالا١٩٠٢ یا به‌رده‌وامبوو كو ٣١ ژماره‌ هاتنه‌ ده‌رخستن ل ڤان باژێرو پایته‌ختا (القاهره‌ ـ له‌نده‌ن ـ جنێف ـ فولۆكسن)، هه‌روه‌سا د ڤێ قووناغێ دا ژماره‌كا گۆڤار و رۆژنامه‌ ده‌ركه‌فتن، وه‌كو ئۆمێدا ره‌ش ل دیار به‌كر(ئامه‌دێ) و هه‌تاوی كورد و بانكی كورد و رۆژی كورد و كوردستان ل ئسته‌نبۆل و حه‌له‌ب و مهابادێ. د ڤێ قووناغێ دا و ب نموونه‌ ئاگرێ، ڤان شۆره‌شان هه‌لبوو، شۆره‌شا الجه‌لالیین ل ئارارات ١٩٠٥ و شۆره‌شا عه‌بدوسه‌لامێ بارزانی ١٩٠٩ ـ ١٩١٤و سمكۆیێ شكاك ١٩١٨ و شێخ مه‌حموودێ حه‌فید ١٩١٨ـ ١٩١٩ و سه‌رهلدانا بشارێ چه‌تۆ ١٩٠٦ و شۆره‌شا میلیا ١٩٠٦ ل سووریا و سه‌رهه‌لدانا بدلیس ل سێرتێ ب قومانداریا شێخ سه‌لیم و شهبه‌دین یێ نه‌قشه‌به‌ندی١٩١٣، شۆره‌شا عه‌قیدێ كورد خالد به‌ك جبرانلی ١٩٢٠ ـ ١٩٢١، كو رۆژنامه‌ڤانی نه‌ ل وی ئاستێ پێدڤی بۆ وه‌رگرتنا رۆلێ خۆ یێ مێژووی به‌رانبه‌ری ڤان شۆره‌شان ل به‌ر نه‌بوونا ئامیرێن هۆكار و پێگه‌ه و ئامیرێن گه‌هاندنێ یێن به‌رده‌ست ل وی ده‌می، لێ دهێتن وه‌ك پێنگاڤه‌كا پیرۆز و مێژوویی یا ملله‌تێ كورد بۆ به‌ر ب كۆمه‌لگه‌هێ شارستانی ڤه‌ بچیت ل وی ده‌می، ب نه‌هێلانا ئه‌گه‌رێن هه‌لوه‌شاندنا شۆره‌ش و ده‌ستڤه‌ئینان مافێ ره‌وا، ژ نه‌خوانده‌واری و بێ حالیێ و ته‌په‌سه‌ریێ و نه‌بوونا هوشه‌مه‌ندیا نه‌ته‌ویی یا دلسۆز و ئه‌كتیڤ… هتد. ژ ئه‌گه‌ران.
(قووناغا دوویێ)
١٩٢١ ـ ١٩٥٨ ژماره‌كا كۆڤار و رۆژناما د ڤێ قووناغێ دا ده‌ركه‌تن بۆ نموونه‌ وه‌ك، دیاری و كوردستان و گه‌لاویژ و نیشتیمان و پێشكه‌تن و په‌یام ل به‌غدا ـ ل ره‌واندوزێ زاری گورمانجی ـ ل ئێریڤانێ ریا تازه‌ ـ ل هه‌ولێرێ رۆناكی ـ ل سلێمانیێ زانستی ـ ل مهاباد ئاوات و هاواری نیشتیمانی ـ ل ئیرانێ خه‌بات و هه‌تاو. د ڤێ قووناغێ دا بارێ رۆژنامه‌ ڤانیێ یێ قورس و گرانبوو وه‌ك قووناغه‌كا هه‌ستیار، پارچه‌بوونا كوردستانێ ل دووڤ په‌یمانا لۆزان یا ره‌ش ١٩٢٣ و رابوونا شۆره‌شێن كوردی وه‌ك شۆره‌شا، بیاندۆر یا میرسه‌لمان عه‌باس ١٩٢٣ و شۆره‌شا كو چگیری یا عه‌لی شاهـ به‌گ ١٩٢٣ و یا شێخ سه‌عیدێ پیرانی ١٩٢٥ و جه‌نه‌رال ئیحسان نووری پاشا ١٩٢٧ـ١٩٣٠ و شۆره‌شا نیسانێ و ده‌ربه‌ندی بازیان ١٩٣٠ ـ١٩٣١ و شۆره‌شا جه‌عفه‌ر ئاغا سولتان ١٩٣٢ و شۆره‌شا شێخ ئه‌حمه‌دێ بارزانی ١٩٣١ و شۆره‌شێن بارزان یێن بارزانیێ نه‌مر مسته‌فا ١٩٤٣ و ١٩٤٥. هه‌روه‌سا كۆمارا كوردستان ل مهاباد هاته‌ دامه‌زراندن و هه‌لوه‌ شاندن ١٩٤٦، بلندكرنا ئالایێ كوردستانێ یێ فه‌رمی ل ١٧/١٢/١٩٤٥.
(قووناغا سیێ) ١٩٥٨ ـ ١٩٧٥ قووناغه‌كا پێشكه‌فتی بوو د بیاڤێ هه‌بوونا هه‌می هۆكار و ئامیرێن گه‌هاندنا په‌یامی و چاپێ و تی ڤی، و ژماره‌كا باش یا رۆژناما و كۆڤارا هاتنه‌ ده‌رخستن ل سه‌ر ئاستێ كوردستانێ، ل به‌غدا رزگاری و نه‌ورۆز و ئافره‌ت و ئه‌دیبی عیراقی و كارێ مللی و زانیاری و خه‌باتی قوتابیان و ده‌فته‌ری كورده‌واری. و ل هه‌ولێرێ هه‌ولێر و ل سلێمانیێ ژیان و رابه‌ر و كه‌زنك و هونه‌ر و قوتابخانه‌ی مه‌نارا كوردان و ل مووسل راستی (الحقیقه‌) و ئامانج سه‌ندیكا مامۆستایێن كوردستانێ. د ڤێ قووناغێ دا گه‌له‌ك گوهۆرین چێبوون د بزاڤا رزگاریخوازیا كوردی و عیراقێ دا و ده‌سپێك شۆره‌شا ١٤ تیرمه‌هێ بوو ١٩٥٨ و هه‌لبوونا چریسكێن شۆره‌شا ئیلولێ ١٩٦١ و ١٧ تیرمه‌ها رژێما گۆر به‌گۆر ١٩٦٩ و رێكه‌فتنا ١١ ئادارێ ١٩٧٠ و رێكه‌فتنا جه‌زائیر یا خیانه‌تكاری ل ٦/٣/١٩٧٥، كۆنه‌كسه‌كا مه‌زن بوو ل سه‌ر كوردان. قووناغه‌كا نازك و هه‌ستیاربوو و سه‌ركه‌فتنا ملله‌تێ كورد بۆ د هنده‌ك بیاڤان دا وه‌ك به‌رهه‌مێ وێ بزاڤا پیرۆز. كو رۆلێ رۆژنامه‌ڤانیێ و راگه‌هاندنێ د ڤێ قووناغێ دا یێ ئاشكه‌را و چه‌له‌نگ بوو، سه‌ره‌رایی وێ چه‌ندێ كو یا ژێرده‌ستێ حوكمێ رژێمێن شۆفینی و ره‌گه‌ز په‌رستا بوو.
(قووناغا چارێ) ١٩٧٥ ـ ١٩٩١قووناغه‌كا پر رێدان و گوهۆرین بوو سه‌رئاستێ ده‌ڤه‌را رۆژهه‌لاتا ناڤین و عیراقێ و كوردستانێ، ب بهارا عه‌ره‌بی و به‌ر ب نه‌هێلانا دكتاتۆریه‌تێ د پروسێسا حوكومرانیێ دا، و شه‌ڕێ عیراقێ و ئیرانی و داگیركرنا ده‌وله‌تا كوێتێ ژ لایێ رژێما عیراقێ یا گۆر به‌گۆر، ل كوردستانێ شۆره‌شا گولانێ ل ٢٦/٥/١٩٧٦ دسپێكر و وه‌غه‌ركرن و شه‌هیدبوونا سه‌رگ دا، بابێ روحی یێ نه‌ته‌وا كورد بارزانی مسته‌فا و ئدریسێ چانه‌مه‌رك و كیمیا بارانكرنا حه‌له‌پچا شه‌هید و ئه‌نفالێن ره‌ش گۆرێن كۆم كوم، ئه‌ڤێ هه‌می چه‌ندێ به‌رپرسایه‌تیا رۆژنامه‌ڤانیێ بلندكر و دژواركر، ب تایبه‌تی ل ده‌رڤه‌ی ولاتی ل ده‌وله‌تێن ئورپی، د ڤێ قووناغێ دا ئه‌ڤ كۆڤار و رۆژنامه‌ هاتنه‌ ده‌رخستن، رێبازا پێشمه‌رگه‌ی و ده‌نگێ پێشمه‌رگه‌ و ره‌وشه‌نبیری پێشمه‌رگه‌ و رێیا سه‌ركه‌فتنێ و پێشره‌و و ئالایێ سووری كوردایه‌تیێ و ده‌نگێ لاوان و پاله‌ و په‌یامی شۆره‌ش، نووسه‌ری كورد و رزگاری و ده‌نگێ مه‌ و ئاسووس و كۆمه‌ل و ترازۆ و به‌یانا برایه‌تی و سروه‌ و هه‌لویستی ئه‌ده‌بی و په‌یامی كرێكاران و نێرگز.
(قووناغا پێنجێ) ١٩٩١ ـ هه‌تا ئه‌ڤرۆ رێباز و كارێن رۆژنامه‌ڤانیێ د به‌رده‌وامن. وه‌ك ده‌ستپێكه‌كا پیرۆز یا ڤێ قووناغێ، سه‌رهه‌لدانا بهارا ١٩٩١ یا جه‌ماوه‌رێ كوردی بوو ل ٥/٣/١٩٩١ و كۆچا ملیۆنی ل ٢٨/٣/ ١٩٩١ و ده‌رچوونا بریارا ٦٨٨ ژ نه‌توه‌یێن ئێكگرتی. هه‌لبژارتنا په‌رله‌مانێ كوردستانێ و دامه‌زراندنا حوكمه‌تا هه‌رێما كوردستانێ ل ژێرئالایێ كوردستانێ یێ ره‌نگین و سروودا نیشتیمانی (ئه‌ی ره‌قیب) و هه‌بوونا دو گه‌مه‌رادانێن ئابووری ل سه‌ر ملله‌تێ مه‌ و روخاندنا رژێما عیراقێ ٢٠٠٣و هه‌بوونا هه‌می ئامیرێن رۆژنامه‌ڤانیا سه‌رده‌م و ته‌كنه‌لۆجی و له‌زاتیا گه‌هاندنا په‌یامی د هه‌می بیاڤان دا، رۆژنامه‌ڤانی وه‌ك شۆره‌شه‌كێ هه‌لدا و هه‌می قه‌ید زنجیر ئه‌شكاندن و ئاستێ كار و خه‌باتێ به‌رز و بالابوو د خزمه‌تا گه‌ل و خاك و وه‌لات و نیشتیمان و پێكڤه‌ژیانێ و گه‌شه‌پێدانێ و مافێ ره‌وا و سه‌ربه‌خوه‌یێ، ژ چاپه‌مه‌نیان و مایكێ حه‌تا ته‌له‌فزیۆنێ و ئه‌نترنێتێ و موباییلێ و سه‌دان رۆژنامه‌ و هزاران گۆڤار یێن دهێنه‌ ده‌رخستن سه‌ر ئاستێ كوردستانێ و ل پێتر ژ ٢٥ ده‌وله‌تان ل جیهانێ ژی دهێنه‌چاپكرن و ده‌رخستن، كو ئه‌ڤنه‌ هه‌می یێن به‌رده‌ستێن خوانده‌ڤانان، كاروانێ رۆژنامه‌ گه‌ریێ به‌رده‌وامه‌ هیڤی دارین به‌رب قووناغا شه‌شێ ڤه‌ بچین و ده‌سپێك دامه‌زراندنا ده‌وله‌تا كوردی بیت. كو د ڤێ قووناغێ دا ده‌نگێ ملله‌تێ كورد یێ سه‌ربه‌خوه‌ یێ و دامه‌زراندنا ده‌وله‌تا كوردی ڤه‌دا و به‌لاڤه‌بوو سه‌رانسه‌ری جیهانێ ب ئه‌نجامدانا ریفراندۆمێ ب سه‌ركه‌فتنه‌كا مه‌زن ل ٢٥/٩/٢٠١٧. لێ خیانه‌تكاریا ١٦ ئوكتۆبه‌رێ ٢٠١٧ نه‌كسه‌كا دی بوو ب سه‌رێ مه‌ كوردان هاتی دژی مافێ ره‌وا، خودێ مالا خیانه‌تكارا و عه‌میلا خرابكه‌ت. ب ڤێ هه‌لكه‌فتێ ب رێزو نه‌وازشاڤه‌ خوه‌ چه‌مینین بۆ شه‌هیدێن كوردستانێ ئه‌وێن خوینا خۆ یا پاك و روحا خۆ كرینه‌ قوربانی بۆ سه‌روه‌ریا كورد و كوردستانێ. سلاڤێن شۆره‌شڤانی بۆ پێشمه‌رگێن قاره‌مان، و چوانترین پیرۆزباهی بۆ هه‌می رۆژنامه‌ نڤیسێن كوردستانێ، بلا بیره‌وه‌ریا ١٢٠ سالیا دا رۆژا رۆژنامه‌ڤانیا كوردی بیته‌ هانده‌ره‌كێ ئه‌كتیڤ بۆ بلندكرنا ئاستێ هوشه‌مه‌ندیا ملله‌تێ كورد وه‌ك شیرهه‌كا بلند و خورستی بۆ ئێكرێزی و ئێك گۆتارا سیاسی و ئێك هه‌لویست و سه‌ربه‌خوه‌یا كوردستانێ.

8

پشكا (١٧)
محه‌مه‌د ئیبراهیم ئامێدی
كۆمه‌له‌ و ئێكه‌تی و سه‌ندیكایێن پیشه‌یی و جه‌ماوه‌ری یێن كوردی.
ژبۆ ئێكه‌تی و سه‌ندیكایان رۆلێ خوه‌ یێ ریادی و سه‌ره‌كی وه‌ربگرن، د رێبازا خه‌بات و خزمه‌تا گه‌ل وه‌لات، ب هه‌می ته‌خوچین و پیشه‌یان ڤه‌ و به‌رگری ژ مافێ وان یێ پیشه‌یی و كاگێری و دادوه‌ری و قه‌زائی بكه‌ن. د بیاڤێ یاسا و سیسته‌م وبه‌رنامان دا، ئه‌وێن هاتینه‌ ده‌رئێخستن. ژ كۆنگرێن دامه‌زراندنێ و ده‌ساتیران و بریارێن په‌رله‌مانی و ته‌شریعاتان. ژماره‌كا مه‌زن یا سه‌ندیكا و ئێكه‌تی و رێكخراوێن كوردستانێ یێن كاردكه‌ن ل هه‌رێما كوردستانێ، بۆ وان ئارمانج و مه‌رمێن دیاركرین ل سه‌ری، ئه‌و ژی ئه‌ڤه‌نه‌: (ا) ئێكه‌تی. ١ـ دامه‌زراندنا ئێكه‌تی قوتابیانی كوردستان ل، ١٨ /٢/١٩٥٣ ل گه‌ل ئێكه‌تیا لاوێن كوردستانێ.٢ ـ ئافره‌تێن كوردستانێ ١١/١٢/١٩٥٢.
٣ ـ نڤیسه‌رێن كوردستانێ ٤ ـ كرێكارێن كوردستانێ ٥ ـ ئابوورناسێن كوردستانێ. ٦ ـ جۆتیارێن كوردستانێ. ٧ ـ په‌لینده‌رێن كوردستانێ. (ب) سه‌ندیكا. ٨ ـ سه‌ندیكا مامۆستایێن كوردستانێ. ٩ ـ هونه‌رمه‌ندێن كوردستانێ. ١٠ ـ ئه‌ندازیارێن كوردستانێ. ١١ ـ پزشكێن كوردستانێ. ١٢ ـ پزیشكێن فیته‌رنه‌ریێ یێن كوردستانێ. ١٣ ـ ئه‌ندازیارێن چاندنێ یێن كوردستانێ. ١٤ ـ هونه‌رێن چاندنێ یێن كوردستانێ. ١٥ ـ ده‌رمانسازێن كوردستانێ. ١٦ ـ پیشه‌یێن ساخله‌میێ. ١٧ ـ پارێزه‌ر و و مافپه‌روه‌رێن كوردستانێ. ١٨ ـ جیلۆیێن كوردستانێ. ١٩ ـ ژمێریارێن كوردستانێ. ٢٠ ـ رۆژنامه‌نڤسێن كوردستانێ. .(كۆمه‌ل). ٢١ ـ كۆمه‌لا باشنڤیسێن كوردستانێ. ٢٢ ـ وێنه‌گرێن كوردستانێ. ٢٣ ـ هنگه‌ڤانێنن كوردستانێ. ٢٤ ـ كورته‌بالێن كوردستانێ. ٢٥ ـ پاراستنا ئاژه‌لی. ٢٦ (الرفق بالحیوان). ٢٦ ـ شه‌ركه‌رێن دێرین. ٢٧ ـ زیندانیێن سیاسی ٢٨ ـ په‌خشینا خوینێ ٢٩ ـ اویتزم (التوحید). ٣٠ ـ تلاسیما ٣١ ـ كه‌ڕ و لالان. ٣٢ ـ خودان پێتڤیێن تایبه‌ت. هه‌وره‌سا گه‌له‌ك ناڤه‌ند و رێكخراو و سه‌نته‌ر یێن هه‌ین كاردكه‌ن بیاڤێ به‌رگری ژ مافێ ئافره‌تێ ومافێ مرۆڤی (حقوق الانسان) و زارۆیان و گه‌نجان و پێشكه‌فتنا دیمۆكراسیێ و مافێ مرۆڤان و ئاڤه‌دانكرنا كوردستانێ و خێرخوازیێ و گه‌شه‌پێدانا مه‌ده‌نی. وه‌كو k0r 0o ـ خێرخوازی یێ بارزانی ـ هیڤی (الامل) اسوده‌ ـ هاتاو ـ بادینان ـ ناڤه‌ندا په‌یامنێرێن میدیایێ n0p0m ـ یێن ئیسلامی ـ پزیشكێن بێ سنۆر… هتد. ژ رێكخراوا كو ژماره‌كا مه‌زن یێن بیانی ژی كاردكه‌ن ل هه‌رێما كوردستانێ یێ كۆمه‌لگه‌هێ شارستانی و د بیاڤ و وارێن هه‌مه‌جۆر، ئه‌ڤجا سه‌ندیكا و ئێكه‌تی و كۆمه‌ل و رێكخراو و سه‌نته‌ر و ناڤه‌ند و ده‌زگه‌ه، ژ ره‌گه‌ز و بنه‌مایێن به‌رده‌ستن و هاریكارن یێن ره‌گه‌ز و بنه‌مایێن ده‌وله‌تبوونێ، ب تایبه‌تی ئه‌گه‌ر خودان بزاڤ و شیانابن و په‌یوه‌ندیێن موكوم هه‌بن ل گه‌ل یێن جیهانی، ل دووڤ پلان و پرۆتوكولێن هه‌ڤپشك.

20

محه‌مه‌د ئیبراهیم ئامێدی
ملله‌تێ كورد خودانێ خوه‌ سه‌ربووره‌كێ دوور و درێژه‌، یێ پر روودان و بیره‌وه‌ری و هه‌لكه‌فتایه‌، د گه‌له‌ك وار و بیاڤان دا، لێ مخابن تا راده‌كی ئه‌م بخوه‌ كار و مفایێن پێدڤی ژێ ناوه‌رگرین، كو ١٦ ئوكتوبه‌ر٢٠١٧ ڤێ چه‌ندێ دوباره‌ دكه‌ت، كۆچا ملیۆنی ٢٨/٣/١٩٩١ وه‌ك سه‌ربۆره‌كێ ئێكرێزی و ئێك گۆتارا سیاسی بوو یاملله‌تێ كورد، ب ئێك دل وجان وه‌ك شۆره‌شا ئیلۆنێ یا پیرۆز ١١/٩/١٩٦١ یا ته‌ڤایی بوو ب هه‌می ته‌خوچین و پارت و لایه‌ن و ئۆل ڤه‌ و نه‌ته‌وایێن كورد و كوردستانیان، ب ئێك هه‌لویست و ئارمانج، ئه‌ڤرۆ ب هه‌لكه‌فتا بیره‌وه‌ریا ٢٧ سالیا دا كۆچا ملیۆنی یا جه‌ماوه‌رێ كوردی، ب ده‌نگه‌كێ بلند و دژوار و دله‌كێ پر خه‌م و برین و هه‌سته‌كێ دلسۆز و خه‌مخۆر و حه‌زه‌كا مافێ ره‌وا، پێكڤه‌ بكه‌ینه‌ هه‌وار و گازی، (بلا كۆچا ملیۆنی وه‌ك سه‌ربۆر بیته‌ كلیلا رێخستنا مالا كوردی). هه‌ژی ئاماژێ یه‌ كو پشتی بۆرینا ٢٣ رۆژان ل سه‌ر سه‌رهلدانا جه‌ماوه‌رێ كورد یا پیرۆز، ل بهارا سالا ١٩٩١ و ل ٢٨/٣/١٩٩١ ژ به‌ر سیته‌مكاریا رژێما گۆربه‌گۆر و مه‌ترسیا كارئینانا كیمیاوی دژی كوردان، وه‌ك و باژێرێ حه‌له‌بجا شه‌هید ل ده‌مێ هاتیه‌ كیمیابارانكرن ل ١٦/٣/١٩٨٨، هه‌روه‌سا ئه‌نفالكرن و ب ده‌هان كارێن نه‌مرۆڤایه‌تی و نه‌شه‌رعی، كو هێزێن سۆپایێ عیراقێ ده‌ست ب هێرشا كرن ل سه‌ر باژێر و باژێركێن كوردستانێ، بكارئینانا فرۆكێن هێلیكۆپته‌ر و تۆپخانا سوپای، جه‌ماوه‌رێ كوردی نه‌چاربوو به‌ر ب ده‌وله‌تێن جیران ڤه‌ بچیت ب ئێك ئیراده‌ و هه‌لویست، وه‌ك كۆمارا ئیرانێ و توركیا و رێژه‌كا كێم بۆ كۆمارا سووریا ب ملیۆنان كه‌س حال و مالێن خوه‌ هێلان. ب سه‌دان كیلۆمتران وه‌ك په‌یاده‌ ل ژێر سه‌قایه‌كێ سه‌قه‌م و سه‌رما و بارینا به‌ڤرۆ بارانا، برسی و پێخاس نه‌ جه وبالگه‌ه. ب سه‌دان بوونه‌ قوربانی تا كه‌هشتینه‌ جهێن پێدڤی. ل ژێربارودوخێن ژیارێ یێن سه‌خت و دژوار، وه‌ك كاره‌ساته‌كا مه‌زن ب سه‌رێ كوردان هاتی. له‌ورا خه‌لكێ شه‌ره‌فمه‌ند یێ وان ده‌وله‌تا هاتنه‌ هه‌وارا، هه‌ر چه‌نده‌ هنده‌ك سه‌رپێچی و خوراكێشان و ده‌ست درێژاهی هاتنه‌كرن ل ده‌ستپێكێ ژلایێ زێره‌ڤانێنن سنۆرێ توركیا. لێ رێكخراوێن مرۆڤایه‌تی و پزیشكێن بێ سنوور ب رۆلێ خوه‌ یێ مرۆڤایه‌تی و هاریكار رابوون و ژ لایه‌كێ دیڤه‌ فرۆكێن تایبه‌ت یێن هه‌ڤپه‌یمانا ئاهێن خوارنێ و كه‌لوپه‌لێن پێدڤی ل ئه‌سمانان بۆ هاڤێشتنه‌ خوارێ، و كه‌سانێنن ب ناڤ و ده‌نگ و دبلۆرماسی سه‌ر ئاستێ جیهانێ سه‌ره‌دانا كۆچبه‌ران و خیڤه‌تگه‌هان كرن و یا گرنك بریارا ژماره‌ (٦٨٨) ل ٥/٤/١٩٩١ ژ جڤاتا ئاسایشا نه‌ته‌ویێن ئێكگرتی ده‌ركه‌فت، ل په‌ی بڕگا حه‌فتێ ژ مادێ سێ یێ میساقێ نه‌ته‌ویێن ئێكگرتی و یا پێكهاتی بۆ ژ حه‌فت خالا كو هه‌می كارێن نه‌مرۆڤایه‌تی یێن رژێما عیراقێ رسواكرن و ب زۆترین ده‌م به‌رنامێ هه‌وار هاتنی َو هاریكاریێ ده‌ستبێكه‌ت، ب پشكداریا هه‌می ده‌وله‌تێن ئه‌ندام و رێكخراوێن مرۆڤایه‌تی كو كۆچا ملیۆنی زه‌میر و ژدانا خه‌لكێ جیهانێ هه‌ژاند و ب ملیۆنان رۆندك باراندن و شه‌مالك هه‌لكرن و دعاكرن بۆ ملله‌تێ كورد ب به‌لاڤه‌كرنا دكیۆمێنتێن روودانا و دنگو باسێن ڤێ كۆچێ ل سه‌ر شاشێن ته‌له‌فزیۆنان و بنگه‌هێن میدیا جیهانی، وه‌ك مه‌زنترین ریفراندۆم بۆ سه‌ربه‌خوه‌یێ. كو هه‌میان زانی ملله‌ته‌كێ هه‌ی كوردن تا نوكه‌ د بێ به‌هرن ژ بچووكترین مافێ ره‌وا و كیانه‌كێ سه‌ربخوه‌، ژ بلی ئیرادا رب العالمینی ئیرادا ملله‌تێ كورد مه‌زنتره‌ ژ هه‌می ئیرادا و كۆچا ملیۆنی ب ئه‌نجامێن باش سه‌ركه‌فت و خه‌لكانه‌كێ بیانی ب گه‌ل و حوكمه‌ت ڤه‌ پشته‌ڤان و هاریكاربوون دگه‌ل مه‌ وه‌ك ملله‌تێ كورد هه‌ر ژ وێ رۆژێ تا ئه‌ڤرۆ، ئه‌ڤجا ئه‌و جما ئه‌م ل گه‌ل ئێكودی دهاریكار نابین. ژبلی رژێمێن ره‌گه‌زپه‌رست و شۆفینی و وان كه‌سانێن تا نوكه‌ سه‌ره‌ده‌ریێ دگه‌ل كوردان دكه‌ن ل دووڤ سیسته‌مێ رژێمن به‌رێ. لێ یا هه‌ره‌ گرنك ئه‌ف هه‌می چه‌نده‌ و ٢٧ سالێن بوورین ببنه‌ سه‌ربۆره‌كێ ئه‌كتیف و به‌رهه‌مدار بۆ ئێكگرتنا ملله‌تێ كورد ب ئێكرێزی و ئێك گۆتارا سیاسی و د ئێك سه‌نگه‌ردا بین به‌رانبه‌ری هه‌ر قه‌یران و ئاریشه‌كێ و بارودۆخه‌كی و روودانه‌كێ و پاراستنا ده‌ستكه‌فتیێن ملله‌ت و حوكمه‌تا هه‌ریمَا كوردستانێ. سه‌خمه‌راتی كوردستانه‌كا سه‌ربه‌خوه‌ تیرۆشكێن سه‌ركه‌فتنێن پێشمه‌رگێن قاره‌مان و یێن ته‌ڤایێ و ئارامیێ و یێن ئاشتیێ و سه‌ربه‌ستیێ و دیمۆكراسیێ لێ ڤه‌ده‌ن بۆ هه‌موو ره‌خ و لایێن جیهانێ و سترنا خودێ ژێ رازی (عبدالله زێرین) ل بیرا مه‌ هه‌میان بیت ل ده‌مێ گۆتی (ئه‌گه‌ر بیرا حه‌له‌پجه‌ ل بیرا وه‌بیت و بیرا چه‌لێ ل بیراوه‌ بیت و بیرا ئه‌نفالان ل بیرا وه‌بیت و ئه‌گه‌ر دله‌ك د سینكێ مه‌ دا هه‌بیت دێ سینكێ خوه‌ ڤه‌كه‌ین و دێ دلێ خوه‌ ئینه‌ ده‌ر و دێ ل سه‌ر نڤیسین (یان كوردستان یان نه‌مان). ئه‌ڤچا بلا كۆچا ملیۆنی بیته‌ سه‌ربۆره‌ك ل گه‌ل سه‌ربۆرێن دی بۆ رێخستنا مالا كوردی ب پارت و لایه‌نان ڤه‌ و جه‌ماوه‌ر و رێكخراوان ڤه‌، بلا دوورشمێ مه‌ هه‌میان (ب ئێگرتنێ هێز و سه‌ركه‌فتنن بده‌ست ڤه‌دهێن).

38

محه‌مه‌د ئیبراهیم ئامێدى
ئه‌رك و ئارمانجێن قوتابى و لاوان یێن به‌رزترلێتهێن، رۆژ بۆ رۆژی وه‌ك مه‌زنترین ته‌خا جڤاكی د ناڤ ملله‌تى دا، پێخه‌مه‌ت پاراستنا گه‌ل و خاك نیشتیمان وه‌ك پێشمه‌رگێ دوویێ بۆ وه‌رگرتنا به‌رپرسایه‌تیا ڤێ چه‌ندێ ب تایبه‌تی ل ژێر ڤان بارودۆخێن نوكه‌ یێن پر قه‌یران و ئاسته‌نگ و هه‌بوونا هنده‌ك لایه‌نان هه‌تا نوكه‌ سه‌ره‌ده‌ریێ ل گه‌ل كوردان دكه‌ن وه‌ك رژێمێن به‌رێ یێن شۆڤێنی و ره‌گه‌زپه‌رست. زێده‌باری نه‌پێگریێ ب دستووری و شه‌رعیه‌تا نیشتیمانی، ب تایبه‌تی پشتی خیانه‌تكاریا ١٦ ئوكتوبه‌رێ ٢٠١٧.ل پێشكی حوكمه‌تا عیراقا ڤیدرال ب سه‌رۆكانیا حه‌یده‌ر عه‌بادی، وه‌كو یا و ئاشكه‌را و دیار، هه‌رو ئه‌ڤه‌گۆت و لێڤه‌بوو و ئه‌ڤه‌ هات و ئه‌ڤه‌ چوویێن وه‌لێ هاتی وه‌ك گوركێ به‌ردایه‌ ناڤ په‌زی، باوه‌ر ناكه‌ن هه‌رێما كوردستانێ یا د ڤێ قووناغێ دا. لێ بلا هه‌می بزانن ژ بلی ئیرادا رب العالمین چ ئیراده‌ ژ ئیرادا ملله‌تا مه‌زنترنینن. له‌ورا ئه‌ڤرۆ ژ هه‌می ده‌م و رۆژان ملله‌ت پێدڤی ئه‌وان بزاڤ و ئه‌رك ئارمانجایه‌ كو قوتابی و لاوێن كوردستانێ وه‌كو بابێ روحی یێ نه‌ته‌وه‌یا كوردی بارزانیێ نه‌مر مسته‌فا كه‌ره‌مكری و گۆتی (قوتا بی سه‌رێ رمێ نه‌ د هه‌می شۆره‌ش و سه‌هلدانان دا. لاوێن كوردستانێ شیرها پیلاینه‌) كو شه‌نگستێ پێشڤه‌برنا ملله‌تی نه‌ و قوتابخانه‌كا شۆره‌شگێر و خه‌باتكه‌رایه‌ بۆ ده‌رچوونا خورته‌ مێر و عه‌گیدان. ئه‌ڤجا ب هه‌لكه‌فتا ٦٥ سال یا دا دامه‌زراندنا هه‌ردو ئێكه‌تیا، قوتابی و لاوێن كوردستانێ داخوزكری نه‌ڤێ بیره‌وه‌ریا پیرۆز بكه‌نه‌ پلان و هێڤێنێ گوهۆرینێن به‌رده‌وام و سه‌ركه‌فتنێن به‌رز و بالا بۆ به‌رزكرنا رۆلێ خوه‌ یێ كاریگه‌ر د بیاڤێ بلندكرنا ئاستێ به‌رپرساتیێ و پێكڤه‌ژیانێ و به‌رگریێ ژ ئه‌زمۆنا هه‌رێما كوردستانێ بكه‌ن و رێخستنا مالا كوردی ب ئێك رێزیێ و ب ئێك گۆتارا سیاسى و هه‌لویست و خوه‌ ئاماده‌كرن بۆ به‌ره‌ڤانیێ ژ مافێ ره‌وا و سه‌ربه‌خوه‌یێ. ب ئه‌كتیفكرنا ره‌گه‌ز و بنه‌مایێن ده‌له‌تبوونێ. بلندكرنا ئاستێ زانین و زانستى و به‌ر ب ته‌رخانكرنا هه‌مى ده‌م و بزاڤا دهێلێن خواندنێ و زانستێ دا د هه‌مى قووناغێن فێربوونێ دا. وه‌ك چه‌كه‌كێ دژوار ده‌ستخوه‌ڤه‌ بینین بۆ ئاینده‌كا گه‌شبین و سه‌ربه‌خوه‌ شارستانیه‌كا سه‌رده‌م وپێشكه‌فتی. و پاراستنا ناسناما نه‌ته‌وه‌یى و هۆشمه‌ندیا به‌رده‌وام بۆ بلندكرنا ئاستێ گه‌شه‌پێدانه‌كا هه‌ستیار یا نه‌ته‌وا د ناڤبه‌را ته‌خا قوتابیان و كۆمه‌لێ كوردی دا ب هه‌می ته‌خوچینان. هه‌روه‌سا قووناغا به‌رى سه‌رهلدانا ئادارا 1991 یا پیرۆز ببیته‌ وه‌ك سه‌ربۆرێ به‌رگریێ و خه‌باتا ملله‌تێ كورد وه‌ك قووناغه‌كا پر رۆژێن سه‌خت و دژوار و قه‌یران و خه‌بات و جانفیدایێ. ل ژێر سیته‌مكاریا رژێمێن به‌رێ دژى ملله‌تێ كورد و خوه‌راگرتنێ و به‌رگرتنێ به‌رامبه‌رى وان راهاتا و سه‌ره‌ده‌ریێن نه‌مرۆڤایه‌تى و كاودانێن پر ترس و برسێ وپه‌یڤا میرم بووری نه‌مینیت دناڤ مه‌ دا، كو نڤیشتێ پشتی سه‌رهلدانێ ئه‌ڤ چه‌نده‌ سه‌روانا نه‌ ده‌ربازبوویه‌یا پێدڤی یه‌ ببنه‌ زه‌نگله‌ك ل هه‌مى ده‌ما دا بهێته‌ لێدان و ژبیر نه‌كه‌ن ل سه‌ر وێ رێبازا پیرۆز یا خه‌مخۆریێ و دلسۆزیێ و وه‌فاداریێ بچن بۆ ئاڤاكرنا كوردستانێ و به‌رزكرنا, ئالایێ كوردان یێ ره‌نگین. سروودا نیشتیمانی (ئه‌ی ره‌قیب) به‌ر ب سه‌نگه‌ره‌كێ خورستى ڤه‌ بچین ل به‌رانبه‌رى نه‌خشه‌ و پلانێن نه‌حه‌ز و دوژمنان، ب ئانه‌هیا خودایێ مه‌زن دلۆڤان و قاره‌مانیا پێشمه‌رگێن كوردستانێ و قومانداریا سه‌رۆك مسعۆد بارزانی و خه‌لكێ مه‌ یێ شه‌ره‌فمه‌ند ب كورد و كوردستانیا ڤه‌. دێ منیت كوردستان هه‌رده‌م بنگه‌هێ ئاشتیێ و ئازادیێ و سه‌ربه‌ستیێ تیرۆشكێن سه‌ركه‌فتنا و پێشكه‌فتنا و پێكڤه‌ ژیانێ و ئارامیێ ڤه‌ده‌ن بۆ هه‌موو ره‌خ و لایێن جیهانێ. پیرۆزبیت ئه‌ڤ رۆژه‌، ١٨شواتێ ل هه‌می قوتابیا و لاوێن كوردستانێ یێن خۆشتڤی. نه‌خشه‌ ل هه‌ر سال ب سه‌ركه‌فتنا و ده‌ست كه‌فتیێن نه‌ته‌وایه‌تی د هه‌می وار و بیاڤاندا.

29

محه‌مه‌د ئیبراهیم ئامێدی
مانشیت
(ژ ئه‌گه‌رێ خیانه‌تكاریا وان كه‌س و لایه‌نان، سۆز و په‌یمانێن پالپشتیێ ل گه‌ل كۆمارێ گۆتین بجهنه‌هاتن)
ئه‌ڤرۆ (٢٢) كانوونا دویێ بیره‌وه‌ریا (٧٢) سالیادا دامه‌زراندنا كۆمارا كوردستان ل مهاباد ل(٢٢/١/١٩٤٦)، ل ژێر ئالایێ كوردستانێ یێ پیرۆز، ب سه‌رۆكاتیا پێشه‌وا قازی محه‌مه‌د، یا پێكهاتیبوو ژ (١٢) وه‌زاره‌تان و بنیاته‌كێ ب هێزبوو له‌شكرێ كۆمارێ بۆ پاراستنا خاكا وه‌لاتی، سه‌ركرده‌ و به‌پرس و رێبه‌رێن ده‌وله‌تێ هاتبوونه‌ دیاركرن و ئاماده‌كرن، كو رۆلێ بارزانیێ نه‌مر مسته‌فا وه‌ك جه‌نه‌راله‌كێ سوپایی و سه‌ركرده‌كێ موحه‌نه‌ك یێ گرنگ و دیرۆكی، ژماره‌كا پرۆژێن گرنگ و ستراتیژی د گه‌له‌ك وار و بیاڤان دا، نه‌خشه‌ و پلان بۆ هاتبوونه‌ دانان، لێ نه‌هاتنه‌ جێبه‌جێكرن، ژ به‌ر ژیێ كۆمارێ یێ كورت بوو (١١) هه‌یڤ و (١١) رۆژبوون، ژ ئه‌گه‌رێ خیانه‌تكاریێ ژ لایێ وان جه و كه‌س و لایه‌نان، سۆز و په‌یمانێن پالپشتێ و هاریكاریێ ل گه‌ل كۆمارێ گۆتین بجهنه‌ئینان، كو پشتی هنده‌ك رێككه‌فتنا د ناڤبه‌را ده‌وله‌تێن مه‌زن دا هاتینه‌ مۆركرن و ئێكه‌تیا سۆڤیێت یا به‌رێ، ژ به‌ر به‌رژه‌وه‌ندیا خوه‌ یا پترۆلێ، سۆز و هه‌لویستێ خوه‌ گوهۆری و پشتا خوه‌ دا كۆمارێ و ئه‌و چه‌نده‌ پشتگوهێ خوه‌ڤه‌ هاڤێت و كۆمار هاته‌ هه‌لوه‌شاندن ل (٣١/٣/١٩٤٧) پێشه‌وا قازی محه‌مه‌د و برایێ وی سه‌یفی و كورمامێ وی سه‌دری هاتنه‌ سێداره‌دان سه‌رده‌ستێ رژێما شاهنشاهی، خه‌ما قازی محه‌مه‌د دو كاربوون، ئێك پاراستنا ملله‌تێ وی ل مهابادێ، یێ دوویێ پاراستنا ئالایێ كوردستانێ كو ل رۆژا١٦/١٢/١٩٤٦ راده‌ستی بارزانیێ باب كر. هه‌روه‌سا باشی چار ئه‌فسه‌رێن كۆمارێ ژ لایێ حوكمه‌تا عیراقێ یا شاهنشاهی هاتنه‌ سێداره‌كرن، عزه‌ت عه‌بدولعه‌زیز ـ مسته‌فا خۆشناف ـ مه‌حموود قودسی ـ خه‌یری عه‌بدولكه‌ریم و بارزانیێ نه‌مر مسته‌فا ل گه‌ل (٥٠٠) خورته‌ مێران، نه‌چاربوون به‌ر ب ئێكه‌تیا سۆڤێتی ڤه‌ چوون، ل ڤێره‌ دا و ب دیتنا من مخابن ئه‌ڤرۆ دیرۆك یا خوه‌ دوباره‌ دكه‌ت. سه‌ربۆره‌كێ ته‌حل و هه‌ستیار مه‌ یێ هه‌ی د ڤی بیاڤی دا. له‌ورا ئه‌ڤرۆ ب ڤێ هه‌میێ ڤه‌ و وێ كاره‌ساتێ و هه‌لوشاندنا كۆمارێ. كۆمارا كوردستان ل مهاباد یا دنالیت ب دله‌كێ پڕكۆڤان و بریندار ژ (١٦) ئوكتوبه‌رێ و یا دكه‌ته‌ هه‌وار و گازی یا دبێژیت: من حه‌یف و مخابن بۆ وێ رۆژێ و شه‌رمزاری بۆ خیانه‌تكاران، ئه‌ی گه‌لێ كورد مانه‌به‌سه‌ دێ ببنه‌ ئێك، د سه‌نگه‌ره‌كێ موكوم و خورستی دابن، ب ئێكرێزی و ئێك گۆتارا سیاسی و ب ئێك ده‌نگ و هه‌لویست و تفاق ببنه‌ كه‌لها پیلای ل به‌رانبه‌ری ره‌گه‌زپه‌رست و شۆفینیان و هه‌موو دوژمنێن كوردان، بلا په‌یڤا بارزانیێ نه‌مر مسته‌فا ببیته‌ دوورشمێ ڤێ قووناغێ ل ده‌مێ فه‌رمۆی و گۆتی (ل سه‌ركه‌فتنا مه‌غرۆر نه‌بن و ژ شكه‌ستنان بێ ئومێد نه‌بن). ئه‌ڤچا ماده‌مكی ئه‌م كورد خودان ژماره‌كا مه‌زن یا ره‌گه‌ز و بنه‌مایێن ده‌وله‌تبوونێ و سه‌ربه‌خوه‌یێ نه‌ بێ ئومێدنابین. وه‌ك/ خاك ـ وه‌لات ـ نیشتیمان ـ ژمارا كوردان ـ زمان ـ ئالا ـ پێشمه‌رگه‌ ـ سروودا ئه‌ی ره‌قیب ـ شه‌هیدێن نه‌مر ـ عه‌گید و خورته‌مێر و سه‌ركرده‌ ـ شۆره‌ش و داستانا ـ ده‌وله‌ت و میرنشین ـ سه‌رسال و نه‌ورۆزـ پارت و لایه‌نێن سیاسی ـ سه‌ندیكا و رێكخراو ـ زانكۆ و په‌یمانگه‌ه و قوتابخانه‌ ـ میدیا و رۆژناڤانی ـ زانا ـ ئایین وعه‌قیده‌ ـمێژووڤان ـ نڤیسه‌رو هه‌لبه‌ستڤان ـ هونه‌رو هونه‌رمه‌ند ـ كه‌لتۆر و كه‌له‌پۆرێ كه‌ڤنار و ره‌سه‌ن، دبلوماسیه‌ت، چاندن، ژینگه‌هه‌كێ باش، پیشه‌سازی، سه‌رهلدانا ١٩٩١، كۆچا ملیۆنی یاملله‌نێ كورد، په‌یمان و رێكه‌فتن و شه‌رعیه‌ت و یاداشتنامێن دوه‌لی، په‌رله‌مانێ هه‌لبژارتی، حوكمه‌تا هه‌رێما كوردستانێ و جڤاتا وه‌زیران ـ ئاژانسا پاراستنا ئاسایشا هه‌رێما كوردستانێ ـ باوه‌رناما ریفراندۆمێ یا ئیرادا ملله‌تێ كورد ل (25/9/2017).. هتد. لێ یا هه‌ره‌گرنگ و یا هه‌ره‌ گرنگ تفاق و تفاق و ئێكرێزیێ و ئێكرێزی بژیت بیره‌وه‌ریا (72) سالی و دێ مینیت كۆمارا مهاباد هێڤێنێ سه‌ربه‌خوه‌یێ، سلاڤ ل سه‌ر گیانێ پاكێ شه‌هیدێن كۆمارا كوردستان ل مهاباد و ته‌ڤایا شه‌هیدێن كورد و كوردستانێ.

29

محه‌مه‌د ئیبراهیم ئامێدی
پشكا (12) ده‌وله‌ت و ئیمبراتوریه‌ت و حوكمه‌ت و میرنشینێنن كوردان.

كوردان دیرۆكه‌كا كه‌ڤنار و دوور و درێژ یاهه‌ی، د بیاڤێ پێكئینان و دامه‌زراندنا ئیمبراتۆری و ده‌وله‌ت و میرنشینان دا. بۆ جیهانێ دسه‌لمینین كو كورد خودانێن خوه‌ و ژماره‌كا مه‌زن یا وان ده‌وله‌ت و حوكمه‌تان بوو، دزڤرنه‌ به‌ری ٤٥١٧ سالان یانكو (٢٥٠٠) به‌ری زایینی (٢٠١٧) یێن زایینی = (٤٥١٧) سال و ل ده‌مێ كورد ده‌وله‌ت چ ده‌وله‌ت ل ده‌ڤه‌رێ نه‌بوون، ل گه‌ل رێزێن مه‌ بۆ ده‌وله‌تێن ده‌ڤه‌رێ و ژ وان ده‌وله‌ت حوكمه‌تا ئه‌ڤێن دیاركرین ل خوارێ ئانكو ئه‌ڤه‌نه‌. (١) ده‌وله‌تا (لۆلۆ) ٢٥٠٠ سالان به‌ری زاینی یاهاتیه‌ دامه‌زراندن ١٧٠ سالان حوكمێ كری ل ده‌ڤه‌را هه‌لمان ژزه‌هاو تا هه‌كاریا .(٢) حوكمه‌تا جودی ئان گوتی پشتی لۆلۆ ٧٠ سالان حوكمێ كری، جۆدی ل دووڤ ناڤێ زنجیرا چییایێ جۆدی. (٣) چار حوكمه‌ت ژ حوكمه‌تا جودی چه‌قدان ئه‌و ژی، كاشانی ـ میتانی ـ نایری ـ سوباری .(٤) ل سه‌ر ده‌مێ حوكمێ جودی خلدیۆنێن كورد حوكمه‌ته‌ك دامه‌زراند ل ده‌ڤه‌رێ ب ناڤێ خلدی ئان كالدی. (٥) حوكمه‌تا میدیا پایته‌ختێ وێ (اقباتان) نوكه‌ یابه‌رنیاسه‌ (هه‌مه‌دان) كوردستانا رۆژهه‌لات، حوكم یا كری تا زه‌مانێ كورشێ فارسی، ئه‌وێ ئه‌ڤ حوكمه‌ته‌ هه‌لوه‌شاندی و كارگێریه‌كا بچووك هاته‌پێكئینان هه‌تا دیاربوونا ئایینێ ئیسلامێ یێ حه‌نیف .(٦) سالا ٩٠٦ حوكمه‌تا هه‌مزانی ناڤبه‌را وان حوكمتێن هاتینه‌ پێكئیناین ل وی ده‌می هاته‌دامه‌زراندن ب سه‌رۆكاتیا میر حه‌سه‌ن داسنی، كو ل سه‌رده‌مێ خلیفێ عه‌باسیا (المعتصم بالله‌) و تا چه‌رخێ ١٣حوكمێ یێ به‌رده‌وامبوو. (٧) حوكمه‌تا دۆسته‌كی (دۆسته‌ك) ل سالا٩٩٠ ـ ١٠٩٦ هاته‌ دامه‌زراندن ژلایێ (بازبن دۆستك) ل ئامه‌دێ و حوكمێ وێ به‌رفره‌هبووتا مووسل و ئازربیجان. (٨)حوكمه‌تا ئه‌رده‌لانی ٦١٧ ـ١٢٨٤ ه .(٩) حوكمه‌تا شاهێن كورد ( كرت)٦٤٢ـ٧٨٥ ه، ل رهراه‌ والغور و غیرجستان و سیستان هاته‌ دامه‌زراندن ژ لایێ شمس الدین محه‌مه‌د كرت ل سه‌ر عه‌هدێ ئیلخانیا. (١٠) حوكمه‌تا (الزندیه‌) ل سالا١١٦٧ـ١٢٠٢ ه ل كوردستانا رۆژهه‌لات (١١) حوكمه‌تا میرنشینا (البراخوینیه‌) ١١٧٢ـ ١٣٠٠ه (١٢) ل سالا ١٩٢٢ز پێكئینانا حوكمه‌ته‌كێ ل سوله‌یمانیێ ژ لایێ شێخ مه‌حموود حه‌فید. (١٣) كۆمارا كوردستان ل مهاباد ل٢٢/١/١٩٤٦ ب سه‌رۆكاتیا پێشه‌وا قازی محه‌مه‌د .(١٤) هه‌رێما كوردستانا عیراقێ ب سه‌رۆكاتیا رێزدار مسعود بارزانی وحوكمه‌تا هه‌رێما كوردستانێ سالا١٩٢٢ ب جڤاتا وه‌زیران و په‌رله‌مانێ كوردستانێ و ئه‌نجوومه‌نیێن پارێزگه‌هان و باژێرڤانیان و سه‌دان پێگه‌هێن دستووری و داموده‌زگه‌هێن میری و رێكخراوێن جه‌ماوه‌ری و پیشه‌یی، ل ژێر ئالایێ كوردستانێ یێ پیرۆز كاردكه‌ن و پێكڤه‌ژیانێ و لێبۆرینا ئایینی و مه‌زهه‌بی و ته‌ناهیێ و سه‌قامگێریێ. وه‌ك ملله‌ته‌كێ ئاشتیخواز و خه‌مخۆرێ جیرانیا خوش و ئه‌ختوباریێ و مه‌رده‌ مێریێ وئه‌مانه‌تێ و باوه‌ریێ، كو نێزیكی ٤٥ كونسلخانا یێن هه‌ولێرا پایته‌خت هه‌ین و هزاران كۆمپانیێن بیانی و رێكخراوێن سه‌ر ب نه‌ته‌ویێن ئێكگرتی ڤه‌ و یێن خێرخواز. حوكمه‌تا هه‌رێما كوردستانێ پێشوازی و حه‌واندنا دو ملیۆن ئاواره‌ و په‌نابه‌ریا كری. و ده‌هان كه‌مپ و خیڤه‌تگه‌ه بۆ ڤه‌كر و پرانیا پێدڤیێن ژین و ژیارێ بۆ دابینكرن نڤیسینگه‌هێن نوونه‌راتیا حوكمه‌تا هه‌رێما كوردستانێ ل پرانیا ده‌وله‌تان ل جیهانێ یێن هه‌ین و ب كارێ نوونه‌راتیێ دراد بن. سه‌باره‌ت حوكمه‌تێن میرنشینان، ئه‌و ژی وه‌كو ده‌وله‌تێن كوردی مێژوویه‌كا كه‌ڤن یاهه‌ی ل كوردستانێ و رێبازا حوكم داریێ رێڤه‌دبر ل ده‌ڤه‌ر و ناڤچه‌یێن كوردستانێ وه‌كو دیار ل خوارێ:
(١) میرنشینا عیشانی (919ـ 960) ز ل رۆژئاڤایێ ئه‌رده‌بیل.(3) شه‌دادی (951ـ 1198)ز ده‌ڤه‌رێن ئاران و باژێرێن بردعه‌ و ئدبیل و كنجه‌ و باكۆ.
(٤)حسنوبیهی ٩٥٩ ـ١٠١٥ م ده‌ڤه‌رێن شاره‌زه‌ر وشابور وخواست ولورستان و هه‌مه‌دان. (٥) مروانی ٩٨٣ ـ١٠٩٦ م كوردستانا باكۆر، ئامه‌د و باژێرێن میافارقین و مێردین و خه‌لات وبدلیس . (6) عنازی ١٠٦٤ ـ١١٣٩ م ده‌ڤه‌رێن، حه‌لوان وئه‌سه‌د ئاباد، داقوق. (٧) هزبانی ٣٤٧ ـ٥٣٤ ه ده‌ ڤه‌رێن ئه‌ربیل. (٨)هه‌كاری ١٨١٤ـ١٨٤٩م .(٩) به‌دلیس چه‌رخێ نه‌هێ.(١٠) به‌هدینان ١٢٦٢ ـ١٨٤٢ز. (١١)بابان ١٦٤٩ ـ١٨٥١ م. (١٢) بۆتان ١٣١٤ ـ١٨٤٧. (١٣) سۆران ١٣٩٩ ـ١٨٣٥ ز. هه‌روه‌سا سه‌باره‌ت میرنشینێن سه‌رده‌مێ ئیسلامێ كو ب ده‌هان هه‌بوون وه‌كو. جزیرێ ـ خیزان ـ شیروان ـ صاصون ـ سویدییه‌ ـ جمشكزك ـ حه‌سه‌ن كێف ـسلێڤانی ـ زراكی، زریكی، زرقی ـ كلس واعزاز ـ مه‌حمودی ـ بنیانش ـدنبای ـبرادوست ـ مكری ـ استونی ـ داسنی ـ السوران، السهران ـبانه‌ ـ كلباخی ـ كلهر ـ سیاه‌ منسۆر ـ جكنی ـ زه‌نگه‌نه‌ ـ خۆره‌سان ـ قوچان ـ چیایێ لوبنان ئه‌ڤچا بلا نه‌حه‌ز و دوژمنان بزانن كو كورد ل ده‌مێ خودان ده‌وله‌ت میرنشین چ ده‌وله‌ت ل ده‌ڤه‌رێ نه‌بوون. شاه‌ و سه‌رۆك و میرو باشا و سولتان بوون. ب مێژوویه‌كا دوور و درێژ وه‌كو یا دیار ل سه‌ری. ئه‌ڤرۆ ملله‌تێ كورد ده‌ربرینا خوه‌ دیاركر یا سه‌ربه‌خویێ و راگه‌هاندنا ده‌وله‌تا كوردی ل رۆژا ٢٥/٩/٢٠١٧ ب پرۆسێسه‌كا دیمۆكراسی یا ریفراندۆمێ ب ئیرادا خوه‌ ئه‌نجام ب رێژا ٩٢،٧٪ لێ مخابن هنده‌ك لایه‌ن و جهان و كه‌سان بوونه‌ رێگرو دكتاتۆر و ره‌كه‌ز په‌رست ب تایبه‌تی حوكمه‌تا عیراقێ به‌رانبه‌ری ڤێ چه‌ندێ خودێ مالا وان خرابكه‌ت ئه‌وێن بووینه‌ ئه‌گه‌ر و خیانه‌تكار..

25

کاروانێ‎ ‎شەھیدێن‎ ‎سەر‎ ‎بلند‎ ‎و‎ ‎سەر‎ ‎فەراز‎ ‎‎…… ‎ئەگەر‎ ‎کۆمارا‎ (‎الجزائر‎) ‎د‎ ‎ھیتە‎ ‎نیاسین‎ ‎وەلاتێ‎ ‎ملیۆن‎ ‎شەھیدان،‎ ‎باوەر‎ ‎بکەن‎ ‎کوردستان‎ ‎ژی‎ ‎وەلاتێ‎ ‎ملیۆن‎ ‎شەھیدێن‎ ‎سەربلند‎ ‎و‎ ‎سەرفەراز‎ ‎و‎ ‎ھەردەم‎  ‎ساخن،‎ ‎کو‎  ‎کاروانێن‎ ‎شەھیدێن‎ ‎خۆگوری‎ ‎خاک‎ ‎وەلات‎ ‎و‎ ‎نیشتیمانی‎ ‎کوردستان‎ ‎کرین‎ ‎ب‎ ‎چەرخ‎ ‎و‎ ‎سالان‎ ‎یێن‎ ‎بەردەوامبوون‎ ‎ب‎ ‎رێتنا‎ ‎رووبار‎ ‎و‎ ‎جۆیێن‎ ‎خوینا‎ ‎خوە‎ ‎یا‎ ‎پاک‎ ‎و‎ ‎زەلال‎ ‎و‎ ‎ھەر‎ ‎بھۆستەکا‎ ‎ئەردێ‎ ‎کوردستانێ‎ ‎یێ‎ ‎پێ‎ ‎ھاتیە‎ ‎ئاڤدان‎ ‎و‎ ‎بەرپەرێن‎ ‎تۆمارا‎ ‎خەباتا‎ ‎مللەتێ‎ ‎کورد‎ ‎ب‎ ‎ڤێ‎ ‎خوینا‎ ‎زەلال‎ ‎یێن‎ ‎ھاتینە‎ ‎نەخشاندن‎ ‎و‎ ‎تۆمارکرن،‎ ‎وەک‎ ‎بزاڤا‎ ‎رزگاریخوازیا‎ ‎کوردی،‎ ‎پێخەمەت‎ ‎ئازادیێ‎ ‎و‎ ‎مافێ‎ ‎رەوا‎ ‎و‎ ‎سەربخوەیێ‎ ‎و‎ ‎ئاڤاکرنا‎ ‎دەولەتا‎ ‎کوردی‎. ‎کو‎ ‎خوینا‎ ‎وان‎ ‎عەگید‎ ‎و‎ ‎خورتە‎ ‎مەردە‎ ‎مێران‎ ‎یابوویە‎ ‎خەتیر‎ ‎و‎ ‎شەمالێن‎ ‎رێیا‎ ‎رۆھنکرنێ‎ ‎ل‎ ‎بەرانبەری‎ ‎جەماوەرێ‎ ‎کورد‎ ‎ب‎ ‎ھەمی‎ ‎رڤشتان‎ ‎ڤە‎ ‎دا‎ ‎د‎ ‎بەردەوامبن‎ ‎ل‎ ‎سەر‎ ‎نەھج‎ ‎و‎ ‎خەمخۆریا‎ ‎راستەقینە‎ ‎یا‎ ‎کوردایەتیێ‎ ‎یا‎ ‎پر‎ ‎بزاڤ‎ ‎و‎ ‎خەبات‎ ‎سەخمەراتی‎ ‎ئارمانجێن‎  ‎نەتەوایەتی‎ ‎یێن‎ ‎دەستنیشانکرین‎ ‎وەکو‎ ‎ھەمی‎ ‎گەلان‎ ‎ل‎ ‎جیھانێ،‎ ‎کوردستان‎ ‎یا‎ ‎بوویە‎ ‎مەحفیرەکا‎ ‎رەنگورەنک‎ ‎و‎ ‎پرتووکەکا‎ ‎ھێژا‎   ‎ب‎ ‎ناڤ‎ ‎و‎ ‎ژمار‎ ‎وان‎ ‎شەھیدێن‎ ‎نەمر،‎ ‎کو‎ ‎ب‎ ‎ھزاران‎ ‎ھزار‎ ‎رەنگ‎ ‎و‎ ‎ژمارەنە‎ ‎و‎ ‎بۆ‎ ‎نموونە‎  ‎و‎ ‎سەلماندنێ‎. ‎شەھید‎ ‎عەبدولسەلام‎ ‎بارزانی‎ ‎‏١٩١٤،‎ ‎شێخ‎ ‎سەعید‎ ‎پیرانی‎ ‎‏١٩٢٥،‎ ‎پێشەوا‎ ‎قازی‎ ‎محەمەد‎ ‎‏١٩٤٧‏‎ ‎ل‎ ‎گەل‎ ‎برایێ‎ ‎وی‎ ‎سەیفی‎ ‎و‎ ‎کوری‎ ‎مامێ‎ ‎وی‎ ‎سەدری،‎ ‎ھەر‎ ‎چار‎ ‎شەھیدێن‎ ‎ئەفسەر‎ ‎یێن‎ ‎کۆمارا‎ ‎کوردستان‎ ‎ل‎ ‎مھاباد‎ ‎ل‎ ‎دووماھیا‎ ‎سالا‎ ‎‏١٩٤٧‏‎ ‎عزەت‎ ‎عەبدولعەزیز،‎ ‎مستەفا‎ ‎خۆشناڤ،‎ ‎خەیری‎ ‎عەبدولکەریم‎. ‎مەحموود‎ ‎قودسی،‎ ‎شەھیدێن‎ ‎شۆرەش‎ ‎و‎ ‎داستان‎ ‎و‎ ‎سەرھلدانان‎ ‎ھەر‎ ‎ژ‎ ‎شۆرەشا‎ ‎عەڤدال‎ ‎خان‎ ‎بەدلیسی‎ ‎‏١٥٧٤‏‎ ‎تا‎ ‎شۆرەشا‎ ‎گولانێ‎ ‎‏٢٦‏‎/‎‏٥‏‎/‎‏١٩٧٦‏‎ ‎و‎ ‎سەرھلدانا‎ ‎‏١٩٩١و‎ ‎شەڕێ‎ ‎دژی‎ ‎داعش‎ ‎‏٢٠١٤‏‎ ‎تا‎ ‎نوکە‎. ‎سالح‎ ‎الیوسڤی‎ .‎دارا‎ ‎تەوفیق‎ .‎نافز‎ ‎جەلال‎. ‎ئیحسان‎ ‎نووری‎ ‎پاشا،‎ ‎عەبدوالرەحمان‎ ‎قاسملۆ‎. ‎مەئموون‎ ‎دەبباغ‎. ‎عەبدولخالق‎ ‎سپینداری‎. ‎ئیحسان‎ ‎سالح‎ ‎عەبدولعەزیز،‎ ‎عەبدوالرەحمان‎ ‎حاجی‎ ‎شەعبان‎. ‎عەلی‎ ‎عوبەیدوللا‎. ‎لەیلی‎ ‎قاسم‎. ‎فرەنسۆ‎ ‎حەریری‎. ‎مەحموود‎ ‎ئێزدی‎. ‎سمکۆ‎ ‎ئامێدی،‎ ‎شەھیدێن‎ ‎اغتیالات‎ ‎و‎ ‎سێدارەدانان‎ ‎ژ‎ ‎لایێ‎ ‎رژێمێن‎ ‎دکتاتۆر‎ ‎ڤە‎. ‎‏٨٠٠٠‏‎ ‎بارزانییێن‎ ‎شەھید‎  .‎‏٥٠٠٠شەھیدێن‎ ‎کیمیاوی‎ ‎ل‎ ‎حەلەپچا‎ ‎شەھید‎ .‎‏١٨٢٠٠٠‏‎ ‎شەھیدێن‎ ‎ئەنفالا‎ ‎رەش‎ ‎‏١٢٠٠٠شەھیدێن‎ ‎کوردێن‎ ‎فەیلی‎ . ‎‏١٨٠١‏‎ ‎شەھیدێن‎ ‎دژی‎ ‎شەرێ‎ ‎تیرۆرێ‎ ‎و‎ ‎داعش‎  ‎تانوکە،‎ ‎شەھیدێن‎ ‎گۆرێن‎ ‎کۆم‎ ‎کۆم‎. ‎لەورا‎ ‎ناڤ‎ ‎و‎ ‎ژمارا‎ ‎شەھیدێن‎ ‎مە‎ ‎کوردان‎ ‎ب‎ ‎راپۆرتەکا‎ ‎ھۆسا‎ ‎ناھێنە‎ ‎دیارکۆن‎. ‎پێدڤی‎ ‎تۆمارەکا‎ ‎ھزار‎ ‎ھزار‎ ‎بەرپەریینە،‎ ‎کو‎ ‎ئەوێن‎ ‎ل‎ ‎سەری‎ ‎بۆ‎ ‎نموونە‎ ‎و‎ ‎ئاماژێنە‎ ‎ب‎ ‎تنێ‎ ‎ئەڤرۆ‎ ‎مللەتێ‎ ‎کورد‎ ‎ب‎ ‎رێز‎ ‎و‎ ‎نوازش‎ ‎ڤە‎ ‎خوە‎ ‎دچەمینن‎ ‎بۆ‎ ‎ھەمی‎ ‎شەھیدێن‎ ‎کورد‎ ‎و‎ ‎کوردستانیان‎ ‎و‎ ‎جھەکێ‎ ‎تایبەت‎ ‎یێ‎ ‎ھەی‎ ‎ددلێ‎ ‎ھەمیان‎ ‎دا‎. ‎ب‎ ‎دلسۆزیەکا‎ ‎کوور‎ ‎یا‎ ‎پر‎ ‎رێز‎ ‎و‎ ‎ڤیان‎. ‎ب‎ ‎خیرا‎ ‎وان‎ ‎و‎ ‎خوینا‎ ‎وان‎. ‎سەرکەفتن‎ ‎و‎ ‎دەستکەفیێن‎ ‎مەزن‎ ‎مە‎ ‎یێن‎ ‎ب‎ ‎دەستخوەڤە‎ ‎ئیناین‎ ‎وەک‎ ‎مللەتێ‎ ‎کورد‎. ‎نامرن‎ ‎شەھید‎ (‎ان‎ ‎اکرمکم‎ ‎عند‎ ‎اللە‎ ‎اتقاکم‎)‎،‎ ‎ئەڤچا‎ ‎شەھیدێن‎ ‎ھەردەم‎ ‎ساخ‎ ‎ژ‎ ‎رەگەز‎ ‎و‎ ‎بنەمایێن‎ ‎ھەرە‎ ‎دلسۆز‎ ‎و‎ ‎ھەستیار‎ ‎و‎ ‎بھا‎ ‎گرانن‎ ‎یێن‎ ‎دەولەتبوونێ‎ ‎نە‎. ‎ئەگەر‎ ‎ئەو‎ ‎نەبوون‎ ‎مللەتێ‎ ‎کورد‎ ‎نەگەھشتە‎ ‎ڤێ‎ ‎قووناغێ‎  ‎حوکمەت‎ ‎و‎ ‎پەرلەمان‎. ‎ھەردەم‎ ‎پێشمەرگە‎ ‎پرۆژێ‎ ‎جانفیدایێ‎ ‎یە‎. ‎یا‎ ‎مھرەبان‎ ‎و‎ ‎مھرەبین‎ ‎تۆ‎ ‎بۆ‎ ‎مە‎ ‎پارێزی‎ ‎پێشمەرگێن‎ ‎کوردستانێ‎  ‎دابمینیت‎ ‎کوردستان‎ ‎بەحەشتا‎ ‎ھەمیان‎. ‎

33

پشتێ مه‌ پێنج ره‌گه‌زو بنه‌مایێن ده‌وله‌تبوونێ ئاماژه‌پێداین ١ـ ئه‌ردو جوكرافیا كوردستانێ .٢ـ ئامارو ژمارا كوردان .٣ـ زمانێ كوردی .٤ـ قنێتا كوردان . ٥ـ سرودا ئه‌ی ره‌قیب . د ژمارێن بووری دا, یێن رۆژناما مه‌ یا( ئه‌ڤرۆ )یا خه‌باتكه‌ر . ئه‌ڤرۆ دێ ئاماژێ ب ئالایێ كوردستانێ ده‌ین وه‌ك ئێك ژ ره‌كه‌زو بنه‌مایێن ده‌وله‌تبوون ، یێن كاریگه‌رو ئه‌كتیف .ئالایێ كوردستانێ مێژوویه‌كا كه‌ڤنارودرێژ یا هه‌ی، دزڤریته‌ به‌ری هزاران سالان ، هه‌رژ سه‌ر ده‌مێ ( كاوه‌یێ ئاسنگه‌ر )ب بلندكرنا (كافه‌ ) وه‌ك ئالا هاتییه‌ بلندكرن ل ده‌مێ كاوه‌ سه‌ركه‌فتی ل سه‌ر خوین مێژو جه‌لاد ( زوحاكی) و ب ناڤێ ( ده‌رفیشی كافیانی )هاتبوو ناڤكرن ،هه‌روه‌سائالایێ ( میدیا ) ده‌وله‌تا میدیان ئالایێ خو یێ تایبه‌ت هه‌بو یێ پێك هاتی بۆ ژ ره‌نگێ سورو سپی وكه‌سك . كانزانیان ( كانزانی ) ئالایێ خو هه‌بۆ بناڤێ ( شه‌هداد )به‌ری سێ هزار سالان . میرنشینا سوران ب سه‌رۆكاتیا میر محه‌مه‌د ره‌واندوزی ئالایێ وێ یێ سپی وره‌شبۆ ل سالێن ١٨١٦ ـ ١٨٥٦ . ئالایێ ئیمبیراتوریا ساسانیا . وئالایێ سه‌لاح الین ئه‌یوبی ، وئالایێ میرنشینا بوتان ،ول سالا ١٩٢٠ ل باژێری ئسته‌نبولێ كومه‌لا رێكخراوێن كومه‌لایه‌تی یاكوردی رابۆ ب دیزایینا ئالایێ كوردستانێ بۆ چارائێكێ هاته‌ بلندكرن ل سه‌ر ده‌ڤه‌رێن رزگارگرین ده‌مێ شوره‌شا ( ئاگری ) ١٩٢٧ ـ١٩٣٠ ب قومانداریا جینه‌رال احسان نوری پاشا . ل ١٧/٩/١٩٢٢ شێخ مه‌حمودێ حه‌فید ئالایێ شاهێ كوردستانێ بلندكر ل باژێرێ سله‌یمانیێ ل سه‌ر بانێ مزگه‌فتا مه‌زن ب ره‌نگێ كه‌سك لنیڤێ بازنێ سور ول نیڤا بازنی وێنێ هه‌یڤێ . ل ١٧/١٢/١٩٤٥ئالایێ كوردستانێ یێ نوكه‌ ل باژێرێ مهاباد هاته‌ بلنكرن ول ژێرسیبه‌را ڤی ئالایێ پیروز كومارا كوردستان هاته‌ راگه‌هاندن ل ٢٢/١/١٩٤٦. ئالایێ كوردستانێ یێ بوویه‌ دوورشمێ سیما و هه‌یبه‌ت و بلندی و عه‌گیدیا ملله‌تێ كورد ب قاره‌مانیا و فیداكاریا و خه‌باتا ده‌هان سالان. قودسیه‌ته‌كا مه‌زن و جهه‌كێ پاراستی یێ هه‌ی ل جه‌م كوردان، یێ هاتیه‌ دیزایین و ئاماده‌كرن و نه‌خشه‌كرن، ب تبل و داڤان، چێروك و كار و خه‌باتا ملله‌تێ كورد و خوینا هزاران شه‌هیدێن هه‌رده‌م ساخ دیاردكه‌ت ویێ هاتیه‌ پاراستن ب ده‌ستێ خه‌باتكه‌ر و قاره‌مانان دابمینیت یێ به‌رز و بلند وه‌ك بلنداهیا چیایێن كوردستانێ، ل هه‌می ده‌م و جهان، ره‌نگێ سۆر خوینا شه‌هیدێن هه‌رده‌م ساخن، ره‌نگێ كه‌سك سروشتێ ژینگه‌ها كوردستانێ، ره‌نگێ سپی تشكێن ئازادیێ و ئاشتیێ ره‌نگێ زه‌رو سۆر ره‌نگێ ئاگر و خه‌تیر و شه‌مالكێن نه‌ورۆزێ. ل ١٦/١٢/١٩٤٦ ئه‌ڤ ئالایێ پیرۆز یێ هاتیه‌ ته‌سلیمكرن ژ ده‌ستێ پێشه‌وا قازی محه‌مه‌د بۆ ده‌ستێ بابێ روحی یێ نه‌ته‌وا كورد بارزانی مسته‌فا ب په‌یڤه‌كا دلسۆز و دیرۆكێ (ئه‌ز كه‌سێ نابینم وه‌ك جه‌نابێ ته‌ یێ حه‌ڕیس، پارێزیێ سه‌ر ڤی ئالای بكه‌ت). له‌ورا هه‌ر سال ل ١٧ كانوونا ئێكێ یا بوویه‌ رۆژا ئالایێ كوردستانێ و جه‌ماوه‌ری كوردستانێ ب چالاكیان و ئاهه‌نگێن هه‌ژی رادبن، ئالایه‌كێ فه‌رمیه‌ و ل ژێر سیبه‌را ڤی ئالای په‌رله‌مانێ كوردستانێ یێ هاتیه‌ هه‌لبژارتن و پێكئینان ل گه‌ل حوكمه‌تا هه‌رێما كوردستانێ. و هه‌می د ئاماده‌نه‌ ب رحوگیان بپارێزن و به‌رگریێ لی َبكه‌ن، وه‌كو سه‌رۆك مسعود بارزانی ل رۆژا ١٦/٨/١٩٩٨ كه‌ره‌مكری و ئاماژه‌ دایه‌ ڤێ چه‌ندێ. ئه‌ڤچا كورد ل پێشیا وان ده‌وله‌تانه‌ ئه‌وێن ئالا هه‌ین سه‌ر ئاستێ جیهانێ و دی مینیت هه‌رده‌م ژ ره‌گه‌ز و بنه‌مایێن ده‌وله‌تبوونێ یێن كاریگه‌ر و هه‌ستیار و زندی، وه‌ك سروودا ئه‌ی ره‌قیب، ئالایێ كوردستانێ ملله‌تێ كود د گه‌هینیته‌ ئێك ب ئێك هه‌ست سه‌رانسه‌ری جیهانێ و ئێكرێزیێ موكوم دكه‌ت كو د ئێك سه‌نگه‌ردابن ل به‌رانبه‌ری دوژمنان.

website security