NO IORG
Authors Posts by محه‌مه‌د عامر دێرشه‌وى

محه‌مه‌د عامر دێرشه‌وى

محه‌مه‌د عامر دێرشه‌وى
27 POSTS 0 COMMENTS

20

چین بـ 900 ملیار دۆلاران 70 وه‌لاتان ب هه‌ڤرا گرێدده‌ت، ڕۆسیا و ئیران و تركیا سوودمه‌نترین وه‌لاتن!
محه‌مه‌د عامر دێرشه‌وى*
مانشیت
(هه‌لویستێن ناڤده‌وله‌تى د بارا كوردستانێ دا، پشكه‌كن ژ ململانا ئه‌مریكا و چین و ڕۆسیا و زلهێز و ده‌وله‌تێن دیتر ل سه‌ر ڤێ ڕێیێ)
د لێكۆلینه‌كێ دا بۆ مالپه‌رێ سه‌نته‌رێ لێكۆلینێن كه‌نالێ ئه‌لجه‌زیره‌، عیماد ئابشناس، ئاماژه‌ پێدكه‌ت، كو ڤه‌كرنا ڕێكا ئاڤرمیش خه‌ونه‌كا به‌رده‌واما ڕه‌فسه‌نجانیێ سه‌رۆك كۆمارێ ئیرانێ و ڕوحانیێ دۆستێ وییه‌، لێ ئه‌مریكا ب دو پرۆژه‌یان بزاڤكر ڤێ خه‌ونێ كوره‌ بكه‌ت:
یه‌ك) دۆرپێچا ئابوورى ل سه‌ر ئیرانێ.
دو) پرۆژێ هیلارى كلینتۆن، 2011، بۆ ڤه‌كرنا رێكه‌كا بازرگانى شوونگر د ناڤبه‌را ڕۆژهه‌لاتێ ئاسیا و ئه‌ورۆپا دا.
سه‌نته‌رێ پرۆژێ ڕێكا كلینتون وه‌لاتێ ئه‌فغانستانه‌،‌ ئه‌وجا به‌رب ئه‌ورۆپا ڤه‌ ب ڕێكا ده‌ریا سۆر، یانژى ب رێكا كه‌نداڤى و وه‌لاتێن كه‌نداڤى به‌ر ب عیراقێ یان ئوردنێ، ئه‌وجا به‌ر ب سووریا و تركیا، پاشى ب هه‌ردو ڕێكێن ده‌ریایى و په‌ژایى بۆ ئه‌ورۆپا.
ل سالا 2013 سه‌رۆكێ چینى، شى ژینپینگ، پرۆژێ دوباره‌ڤه‌كرنا رێكا ئاڤرمیش د ناڤبه‌را چین و ئه‌ورۆپا دا ئانى پێش. گۆره‌یى لێكۆلینا ل سه‌ر مالپه‌رێ كوموسیۆنا ئه‌مریكى ـ چینى بۆ لێكۆلینێن ئابوورى و ئیمناهیێ (CSIS) به‌لاڤكرى، وه‌لاتێ چینێ، بۆ ڤه‌كرنا ڕێكا ئاڤرمیش، 900 ملیار دۆلاران، ب دله‌ك و دو ده‌ستێن ڤه‌كرى، ته‌رخانكرنه‌. ئه‌ڤ گۆژمێ پاره‌یى دێ هێت، سه‌رمایه‌ گوزاریكرن ل 70 وه‌لاتێن دكه‌ڤن ل سه‌ر ڕێكا ناڤبرى بۆ پرۆژێن جۆراوجۆر: ڕێك و ڕووبار، ئابوورى، كه‌لتۆرى، سیاسى…
ئه‌ڤى پرۆژێ هۆ مه‌زن، دێ كاردانه‌ڤه‌ و كارتێكرن ‌ لسه‌ر سیاسه‌تا ڕۆژهه‌لاتا ناڤه‌راست و سیاسه‌تا ناڤده‌وله‌تى هه‌بیت، په‌یوه‌ندیێن ئیران ـ تركیا ـ ڕۆسیا یێن نوو، هه‌روه‌سا هه‌ولدانێن چین و ڕۆسیا بۆ به‌رده‌وامیا په‌یمانا 1+5 و ڕاكرنا دۆرپێچا ئابوورى ل سه‌ر ئیرانێ، پینگاڤێن ده‌ستپێكینه‌ بۆ قولپه‌كا نوو، یا ده‌وله‌تێن مفادار ژ ڤه‌كرنا ڕێكا ئاڤرمیش‌.
پرۆژێ ڕێكا ئاڤرمیش چیه‌؟
پرۆژێ ڕێكا ئاڤرمیش، ڤه‌كرنا دو ڕێكایه‌ د ناڤبه‌را چین و ئه‌ورۆپا دا.
ڕێكا ده‌ریایى: ژ باكۆرێ چینێ ده‌ستپێدكه‌ت د گه‌هیت باشۆرێ ئیرانێ، ئه‌وجا ب دو ڕێكا به‌ر ب ئه‌ورۆپا:
أ) ڕێكا ده‌ریا سۆر (گرنگیا یه‌مه‌ن) و ئه‌فریقیا.
ب) ڕێكا په‌ژایى (شه‌مه‌نده‌فر و ترمبێلێن بارهه‌لگر(گرنگیا كوردستانێ)، بۆ ده‌ریا ناڤین و ئه‌ورۆپا.
ڕێكا په‌ژایى: ژ باشۆرێ چینێ ده‌ستپێدكه‌ت بۆ كازاخستان و د ناڤ ده‌وله‌تێن ئاسیا ناڤین دا دبۆریت، تا دگه‌هیت باكۆرێ ئیرانێ. ئه‌وجا ژ ئیرانێ ب یه‌ك ژ ڤان هه‌رسێ رێكێن سه‌ره‌كى به‌ره‌ف ئه‌ورۆپا:
أ) رێكا ئستانبولێ بۆ ئه‌لمانیا و ژ وێرێ بۆ ڕوتردام (هۆله‌ندا) و بۆ ڤینیتسیا (ئیتالیا).
ب) رێكا مۆسكۆ ئه‌وجا بۆ فنله‌ندا و باكۆرێ ئه‌ورۆپا.
ج) رێكا عیراق ـ سووریا بۆ ده‌ریایا ناڤین و ژ لازقیه‌ و به‌یرۆتێ بۆ ئه‌ورۆپا.
وه‌كو دیار:‌ ئیران دبیت دووڕیانا هه‌ردو ڕێكێن ده‌ریایى و په‌ژایى و رێكه‌ك ده‌ریایى/په‌ژایى بۆ گرێدانا باشۆرێ ئیرانێ ل گه‌ل رێكا مۆسكۆ د به‌رنامه‌دایه‌. واته‌ ئیرانێ‌ خه‌ونا كه‌ڤنا قه‌یسه‌رێن ڕۆسى و سه‌ركردێن سۆڤێت و پۆتینێ نوكه‌، بۆ گرێدانا ڤى وه‌لاتى ل گه‌ل ئاڤێن گه‌رم، بجهـئینا.
مفادار و زه‌ره‌رمه‌ند؟
ژماره‌ چارده‌ یا كۆڤارا دێر شپیگلا ئه‌لمانى (31/3/2018) ل بن مانشێتێ‌ “چین بێهنفره‌یه‌” هاتیه‌ به‌لاڤكرن. ڤینیتسیا شتاینمیتز د لێكۆلینا خوه‌دا ب هوورى و درێژى، و ب دیاركرنا ژماره‌یان، ل سه‌ر مفادار و زه‌ره‌رمه‌ندێن پرۆژێ رێكا ئاڤرمیش نڤیسییه‌. تێچۆوا گه‌هاندنا كالایێن چینى بۆ ئه‌ورۆپا ب رێژا 40 تا 60% كێمتر دبیت، ئه‌ڤه‌ ژ بلى مفایێن چینێ یێن سیاسى و ئابوورى و كه‌لتۆرى…هتد. مفادارترین وه‌لات ژ جێبه‌جێكرنا پرۆژێ ڕێكائاڤرمیش، پشتى چینێ، ئیرانه‌. ئیران دبیت سه‌نته‌رێ گرێدانا چین و ئه‌ورۆپا و د هه‌مان ده‌مدا گرێدانا رۆسیا و ئاڤێن گه‌رم، ئه‌ڤ چه‌نده‌ گرانیه‌ك مه‌زن دده‌ت ئیرانێ ل سه‌ر ئاستێ جوگرافى و سیاسه‌تا ناڤده‌وله‌تى. ژ بلى كو ڕێكوڕووبار ل ئیرانێ دهێن نووڤه‌ژه‌نكرن، سه‌رمایێ بیانى ل ئیرانێ دكه‌ڤیت كار، ب تایبه‌ت سه‌رمایه‌یێ چینى: دگه‌ل سه‌ره‌دانا ڕوحانى بۆ چینێ، 17 پرۆژه‌ ب گۆژمێ 40 ملیار دۆلاران هاتنه‌ ئیمزاكرن. دهێت پێشبینیكرن ڕێكا ئاڤرمیش دوو ملیۆن ده‌رفه‌تێن كارى ل ئیرانێ په‌یدا بكه‌ت، ئه‌ڤه‌ ژ بلى مفایێن گه‌شتوگوزارى و چاندنێ، نه‌مازه‌ ئه‌گه‌ر پرۆژێ رۆسیا ـ ئاڤێن گه‌رم جێبه‌جێ بوو.
كوردستان و ڕێكا ئاڤرمیش
هه‌رێما كوردستانێ و كوردستان هه‌موو، دوور نینه‌ ژ كارتێكرنا ڕاسته‌وخوه‌یا جێبه‌جێكرنا پرۆژێ ڕێكا چین ـ ئه‌ورۆپا. چ ڕێكائاڤرمیش بیت، یان ژى جێبه‌جێكرنا پرۆژێ هیلارى كلینتۆن بیت: چقێ هه‌ره‌ گرنگێ ڕێكێ د ناڤ كوردستانێڕا دبووریت، و شه‌رێ ده‌ستلسه‌ردانینا ل سه‌ر ڕێكا ده‌ستپێكرییه‌، ڕوودانێن ڤان دووماهیان و هه‌لویستێن ناڤده‌وله‌تى، د بارا كوردستانێدا، پشكه‌كن ژ ململانا ئه‌مریكا و چین و ڕۆسیا و زلهێز و ده‌وله‌تێن دیتر ل سه‌ر ڕێكا ئاڤرمیش.
*(ئه‌كادیمى د ڕۆژهه‌لاتناسى و زانستێن سیاسی دا)

13

محه‌مه‌د عامر دێرشه‌وى
(ئه‌كادیمى د ڕۆژهه‌لاتناسى و زانستێن سیاسی دا)
ته‌رازیا سه‌ركه‌فتنا حوكمه‌تان د په‌یداكرنا ئێمناهیێ دایه‌ و د په‌یداكرنا ده‌لیڤێن كارى دایه‌،‌ بۆ هه‌ڤوه‌لاتیان، ب ڕه‌نگه‌ك عادلانه‌، هه‌روه‌سا شێوێ سه‌ره‌ده‌ریا حوكمه‌تان به‌رامبه‌ر ئاریشێن نوو، ئه‌وێن دهێن پێش، ته‌رازیه‌ك گرنگه‌ بۆ میزانكرنا سه‌ركه‌فتن و شكه‌ستنا حوكمه‌تان. گرنگترین ئاریشێن هاتین پێشیا كابینا نوكه‌ یا حوكمه‌تا كوردستانێ ئه‌ڤه‌ بوون:
1) بڕینا بودجه‌ و مووچه‌یێن كوردستانیان ژ لایێ حوكمه‌تا به‌غداڤه‌.
2) شه‌ڕێ داعش و هه‌ولا عیراقیان بۆ ڕێگرتنا ژ گه‌هشتنا چه‌كى بۆ پێشمه‌رگه‌یێ كوردستانێ،
3) د ناڤبه‌را 36 تا 40% ته‌مه‌تى دانشتوویێن كوردستانێ ئاواره‌ و په‌نابه‌ران.
4) داكه‌تنا بهایێ په‌ترۆلێ ل سه‌ر ئاستێ جیهانى.
5) هه‌ولێن ده‌ره‌كى و ناڤخوه‌یى بۆ تێكدانا بارێ ئێمناهى و پیكڤه‌ژیانێ ل كوردستانێ.
ڤان ئاریشه‌یان هه‌میا پێكڤه‌ و د یه‌ك ده‌می دا ب سه‌ر حوكمه‌ت و ملله‌تێ هه‌رێما كوردستانێدا گرت، د به‌رسڤا ئه‌رێ حوكمه‌ت و ملله‌تێ كوردستانێ سه‌ركه‌فتى بوون د سه‌ره‌ده‌ریا خوه‌دا، یان نه‌، دڤێت ئه‌ڤ خال هه‌مى بێن ته‌رازیكرن. وه‌كو نموونه‌ دێ خالا سه‌ره‌ده‌ریا حوكمه‌ت و هه‌ڤوه‌لاتیێن كوردستانێ ل گه‌ل ئاوه‌ر و په‌نابه‌ران ل به‌رچاڤ وه‌رگرین:
ئه‌لمانیا ده‌وله‌ته‌ك خودان ئابوره‌ك گه‌له‌ك ب هێزه‌، په‌رله‌مانتارێن فدرال ل 22ى چریا مه‌زنا 2016ێ ده‌نگ ل سه‌ر بودجا ئه‌لمانیا یا سالا 2017 دا، ب كوژمێ 329,1 ملیار یورۆ. گۆره‌یى مێدیا ئه‌لمانى، د ڤێ سالێ دا، 14 ملیار یورۆیا ژ بۆدجێ زێده‌كریه‌‌. ل سالا 2017 داكسێ ئه‌لمانیا 12,97 خال نڤیسین، ئه‌ڤه‌ژى بلندترین خالن پشكێن ئه‌لمانى، دماوێ 30 سالان دا گه‌هشتیبیتێ. گوره‌ى مالپه‌رێ ئامارێن فیدڕال ل ئه‌لمانیا ژمارا دانشتوویێن ئه‌لمانیا 82 ملیۆن و 457 هزارن. ل سالا 2017 نێزیكى 800 هزار په‌نابه‌ران قه‌ستا ئه‌لمانیا كرن، واته‌ ڕێژا 0،97% به‌رامبه‌ر گشت دانشتوویێن ڤى وه‌لاتى. ل 24ى ئیلوونا ئه‌ڤ ساله‌ هه‌لبژارتنێن گشتى ل ئه‌لمانیا هاتن ئه‌نجامدان. بابه‌تێ سه‌ره‌ده‌ریا ل گه‌ل په‌ناهبه‌ران و ئاریشێن یاسایى و جڤاكى و ئابوورى بابه‌تى، بابه‌تێ سه‌ره‌كى بوو و كارتێكرنا مه‌زن هه‌بوو د دابه‌شبوونا ده‌نگان ل سه‌ر پارتێن سیاسى ل ڤى وه‌لاتى. ئه‌نجام: سیسته‌مێ پارتیان ل ئه‌لمانیا تێكچوو، ئه‌ڤه‌ سێ هه‌یڤ د سه‌ر هه‌لبژارتناندا بوورین و هێشتا پارتێن سیاسى نه‌شێن حكومه‌تێ پێكبینن و ئه‌ڤڕۆ ژى دیار نینه‌،‌ پارتێن ئه‌لمان دێ چاوا حوكمه‌تێ پێك ئینن.
گۆره‌یى ده‌سته‌ى ئامارى هه‌رێمى كوردستان ژمارا دانشتوێن هه‌رێما كوردستان 5 ملیۆن و 765 هه‌زار كه‌سن. ئاواره‌ و په‌ناهبه‌رێن كوردستانێ جاران نێزیكى دو ملیۆن مڕۆڤان بوون و نوكه‌ یه‌ك ملیۆن و نیڤ ملیۆن مڕۆڤ. ڕێژا ئاوا‌ره‌ و په‌نابه‌ران ل هه‌رێما كوردستانێ گه‌هشت 34,69 / 26,01% به‌رامبه‌ر گشت دانشویێن هه‌رێما كوردستانێ (هه‌مان ڕێژه‌ ل 2017 ل ئه‌لمانیا 0,97%). ئه‌ڤه‌ د ده‌مه‌كیدا، كو حوكمه‌تا عیراقێ نان و ده‌رمان ژى ژ هه‌رێما كوردستانێ دبڕیت. حوكمه‌ت و خه‌لكێ كوردستانێ پاریێ نانێ خوه‌ ل گه‌ل په‌نابه‌ر و ئاوارێن خوه‌ دابه‌شكر… ب باوه‌ریا نڤیسه‌رێ گۆتارێ سه‌ره‌ده‌ریا ملله‌ت و حوكمه‌تا كوردستانێ دگه‌ل ڤان ئاریشان، نه‌ته‌نێ سه‌ركه‌فتیبوو، به‌لكو نموونه‌ى بوو د سه‌ركه‌فتنێ دا. ئاریشه‌یێن بۆ حكه‌مه‌تا كوردستانێ هاتین پێش، هه‌ریه‌ك ژ وان ب سه‌رێ خوه‌، تێرا هه‌ڕفاندنا سیسته‌مێ ژیانا وه‌لاتان دكه‌ت.
د خالا په‌یداكرنا ده‌لیڤێن كاردا، سه‌ربۆڕ خوه‌یادكه‌ن، ئه‌و سیسته‌مێن حوكمه‌ته‌ك ئه‌ركێ خوه‌ بكه‌ت داناكار ل شوینا په‌یداكرنا ده‌لیڤێن كار، سیسته‌مێن سه‌ركه‌فتى نه‌بوون و ئه‌ڤ‌ حالێ حوكمه‌تا هه‌رێما كوردستانێ یه‌. مڕۆڤ دكارت بێژت؛ گه‌نده‌لى ل كوردستانێ ڕه‌هایه‌، ئه‌گه‌ر چى گه‌له‌ك زۆره‌ د ناڤ كاودانێن ئاریشه‌یێن ده‌ره‌كى و شه‌ڕه‌كى دژوار دا حوكمه‌ته‌ك چه‌په‌ره‌كێ شه‌ڕى ل ناڤخوه‌‌ ژى ڤه‌كه‌ت، لێ دڤێت بێت گۆتن: حوكمه‌تا كوردستانێ قه‌ت سه‌ركه‌فتى نه‌بوو د ڤێ بیاڤێ دا.
گازنده‌ پتر ل پارتى دیمۆكراتى كوردستان دهێن كرن‌، به‌لێ بو نموونه‌: ‌دڤیابووا گۆڕان و سه‌روك په‌رله‌مانێ ژ گۆڕان، ل گه‌ل فڕاكسیۆنێن هه‌مى پارتان، گه‌نده‌لیا مووچێن بلند ل په‌رله‌مانى و سیسته‌مێ خانه‌نیشینیا كه‌سنه‌دیتى و كه‌س نه‌بهیستى، یا ئه‌ندام په‌رله‌مانان، ب دووماهیك ئینابایه‌‌. هه‌روه‌سا گه‌نده‌لیا بندیوار و دو مه‌چه‌یان ل وه‌زاره‌تا پێشمه‌رگه‌ و وه‌زاره‌تا دارایى ژ لایه‌ن گۆڕان ڤه‌، ل وه‌زاره‌تا ساخله‌مى و وه‌زاره‌تا ئاڤه‌دانكرنێ ژ لایه‌ن یه‌كیتیڤه‌ ،ل وه‌زاره‌تا كاروبارێن كۆمه‌لایه‌تى و وه‌زاره‌تا كاره‌بێ ژ لایه‌ن یه‌كگرتووى ئیسلامیڤه‌… هه‌روه‌سا سه‌باره‌ت وه‌زاره‌تا چاندنێ و كومه‌لا ئیسلامى و گشت وه‌زارتێن دى و پارتێن ئه‌و وه‌زاره‌ت د ده‌ستادا، دڤیا بووا هیچ نه‌بیت، ڤان پارت و ڤان وه‌زیرا گه‌نده‌لیا بندیوار و دووموچه‌ییێ ل وه‌زارتێن خوه‌ بنبڕكربایه‌، نه‌ك ته‌نێ پارتێن وان ل سه‌ر ده‌زگه‌هێن راگه‌هاندنێ بێژن و بێ هیچ كریار.
كێ دڤێت حوكمه‌تا هه‌رێمێ بهه‌ڕفینیت؟
ئه‌ڤڕۆ كوردستان بوویه‌ دوو هه‌لویست سه‌باره‌ت به‌رده‌وامى، یان هه‌ڕفاندنا، حوكمه‌تا هه‌رێما كوردستانێ: چه‌په‌رێ د ڕۆژا ڕیفراندۆمێ دا گۆتى: “به‌لێ بۆ سه‌رخوه‌بوونا ده‌وله‌تا كوردستانێ” و چه‌په‌رێ ب “دژى ڕێفراندۆم و ده‌وله‌تبوونێ”. چه‌په‌رێ به‌لێ بۆ سه‌رخوه‌بوونا كوردستانێ پشته‌ڤانێ سه‌رئێخستنا حوكمه‌تا هه‌رێما كوردستانێیه‌، چه‌په‌رێ دژى ڕێفراندۆم و ده‌وله‌تبوونێ لێدگه‌ریت ئاریشا په‌یدابكه‌ت و ڤێ حوكمه‌تێ بهه‌ڕفینیت. ئه‌ڤ چه‌په‌ر ب تایبه‌ت ژ لایه‌ن هه‌ردو ده‌وله‌تێن دژى هه‌بوونا هه‌رێما كوردستانێ، واته‌ ئیران و عیراق، دهێت پشته‌ڤانیكرن.
چه‌په‌ره‌ك نوو خه‌ریكه‌ په‌یدادبیت؛ چه‌په‌ره‌كه‌ دگه‌ل مانا حوكمه‌تا هه‌رێما كوردستانێدایه‌، لێ ب مه‌رج. ئه‌ڤ چه‌په‌ر ژى ب بار و په‌یوه‌ندیێن هه‌رێمى و ئیسلامیڤه‌ گرێدایه‌. هه‌لویستا یه‌كگرتووى ئیسلامى دڤێت د چارچووڤا بارێ گشتییێ ئیخوان موسلمیناڤه‌ و بارێ ئه‌ردۆگان و ئیخوناڤه‌ ل تركیا بێت خواندن، و ئه‌ڤ ژى بابه‌ته‌ك ب رهوڕیشاله‌، پێتڤى هه‌یه‌ ب گۆتاره‌ك سه‌ربخووه‌، كو سوباهى دێ هێت به‌لاڤكرن.

30

محه‌مه‌د عامر دێرشه‌وى
(ئه‌كادیمى د ڕۆژهه‌لاتناسى و زانستێن سیاسی دا)
ته‌رازیا سه‌ركه‌فتنا حوكمه‌تان د په‌یداكرنا ئێمناهیێ دایه‌ و د په‌یداكرنا ده‌لیڤێن كارى دایه‌،‌ بۆ هه‌ڤوه‌لاتیان، ب ڕه‌نگه‌ك عادلانه‌، هه‌روه‌سا شێوێ سه‌ره‌ده‌ریا حوكمه‌تان به‌رامبه‌ر ئاریشێن نوو، ئه‌وێن دهێن پێش، ته‌رازیه‌ك گرنگه‌ بۆ میزانكرنا سه‌ركه‌فتن و شكه‌ستنا حوكمه‌تان. گرنگترین ئاریشێن هاتین پێشیا كابینا نوكه‌ یا حوكمه‌تا كوردستانێ ئه‌ڤه‌ بوون:
1) بڕینا بودجه‌ و مووچه‌یێن كوردستانیان ژ لایێ حوكمه‌تا به‌غداڤه‌.
2) شه‌ڕێ داعش و هه‌ولا عیراقیان بۆ ڕێگرتنا ژ گه‌هشتنا چه‌كى بۆ پێشمه‌رگه‌یێ كوردستانێ،
3) د ناڤبه‌را 36 تا 40% ته‌مه‌تى دانشتوویێن كوردستانێ ئاواره‌ و په‌نابه‌ران.
4) داكه‌تنا بهایێ په‌ترۆلێ ل سه‌ر ئاستێ جیهانى.
5) هه‌ولێن ده‌ره‌كى و ناڤخوه‌یى بۆ تێكدانا بارێ ئێمناهى و پیكڤه‌ژیانێ ل كوردستانێ.
ڤان ئاریشه‌یان هه‌میا پێكڤه‌ و د یه‌ك ده‌می دا ب سه‌ر حوكمه‌ت و ملله‌تێ هه‌رێما كوردستانێدا گرت، د به‌رسڤا ئه‌رێ حوكمه‌ت و ملله‌تێ كوردستانێ سه‌ركه‌فتى بوون د سه‌ره‌ده‌ریا خوه‌دا، یان نه‌، دڤێت ئه‌ڤ خال هه‌مى بێن ته‌رازیكرن. وه‌كو نموونه‌ دێ خالا سه‌ره‌ده‌ریا حوكمه‌ت و هه‌ڤوه‌لاتیێن كوردستانێ ل گه‌ل ئاوه‌ر و په‌نابه‌ران ل به‌رچاڤ وه‌رگرین:
ئه‌لمانیا ده‌وله‌ته‌ك خودان ئابوره‌ك گه‌له‌ك ب هێزه‌، په‌رله‌مانتارێن فدرال ل 22ى چریا مه‌زنا 2016ێ ده‌نگ ل سه‌ر بودجا ئه‌لمانیا یا سالا 2017 دا، ب كوژمێ 329,1 ملیار یورۆ. گۆره‌یى مێدیا ئه‌لمانى، د ڤێ سالێ دا، 14 ملیار یورۆیا ژ بۆدجێ زێده‌كریه‌‌. ل سالا 2017 داكسێ ئه‌لمانیا 12,97 خال نڤیسین، ئه‌ڤه‌ژى بلندترین خالن پشكێن ئه‌لمانى، دماوێ 30 سالان دا گه‌هشتیبیتێ. گوره‌ى مالپه‌رێ ئامارێن فیدڕال ل ئه‌لمانیا ژمارا دانشتوویێن ئه‌لمانیا 82 ملیۆن و 457 هزارن. ل سالا 2017 نێزیكى 800 هزار په‌نابه‌ران قه‌ستا ئه‌لمانیا كرن، واته‌ ڕێژا 0،97% به‌رامبه‌ر گشت دانشتوویێن ڤى وه‌لاتى. ل 24ى ئیلوونا ئه‌ڤ ساله‌ هه‌لبژارتنێن گشتى ل ئه‌لمانیا هاتن ئه‌نجامدان. بابه‌تێ سه‌ره‌ده‌ریا ل گه‌ل په‌ناهبه‌ران و ئاریشێن یاسایى و جڤاكى و ئابوورى بابه‌تى، بابه‌تێ سه‌ره‌كى بوو و كارتێكرنا مه‌زن هه‌بوو د دابه‌شبوونا ده‌نگان ل سه‌ر پارتێن سیاسى ل ڤى وه‌لاتى. ئه‌نجام: سیسته‌مێ پارتیان ل ئه‌لمانیا تێكچوو، ئه‌ڤه‌ سێ هه‌یڤ د سه‌ر هه‌لبژارتناندا بوورین و هێشتا پارتێن سیاسى نه‌شێن حكومه‌تێ پێكبینن و ئه‌ڤڕۆ ژى دیار نینه‌،‌ پارتێن ئه‌لمان دێ چاوا حوكمه‌تێ پێك ئینن.
گۆره‌یى ده‌سته‌ى ئامارى هه‌رێمى كوردستان ژمارا دانشتوێن هه‌رێما كوردستان 5 ملیۆن و 765 هه‌زار كه‌سن. ئاواره‌ و په‌ناهبه‌رێن كوردستانێ جاران نێزیكى دو ملیۆن مڕۆڤان بوون و نوكه‌ یه‌ك ملیۆن و نیڤ ملیۆن مڕۆڤ. ڕێژا ئاوا‌ره‌ و په‌نابه‌ران ل هه‌رێما كوردستانێ گه‌هشت 34,69 / 26,01% به‌رامبه‌ر گشت دانشویێن هه‌رێما كوردستانێ (هه‌مان ڕێژه‌ ل 2017 ل ئه‌لمانیا 0,97%). ئه‌ڤه‌ د ده‌مه‌كیدا، كو حوكمه‌تا عیراقێ نان و ده‌رمان ژى ژ هه‌رێما كوردستانێ دبڕیت. حوكمه‌ت و خه‌لكێ كوردستانێ پاریێ نانێ خوه‌ ل گه‌ل په‌نابه‌ر و ئاوارێن خوه‌ دابه‌شكر… ب باوه‌ریا نڤیسه‌رێ گۆتارێ سه‌ره‌ده‌ریا ملله‌ت و حوكمه‌تا كوردستانێ دگه‌ل ڤان ئاریشان، نه‌ته‌نێ سه‌ركه‌فتیبوو، به‌لكو نموونه‌ى بوو د سه‌ركه‌فتنێ دا. ئاریشه‌یێن بۆ حكه‌مه‌تا كوردستانێ هاتین پێش، هه‌ریه‌ك ژ وان ب سه‌رێ خوه‌، تێرا هه‌ڕفاندنا سیسته‌مێ ژیانا وه‌لاتان دكه‌ت.
د خالا په‌یداكرنا ده‌لیڤێن كاردا، سه‌ربۆڕ خوه‌یادكه‌ن، ئه‌و سیسته‌مێن حوكمه‌ته‌ك ئه‌ركێ خوه‌ بكه‌ت داناكار ل شوینا په‌یداكرنا ده‌لیڤێن كار، سیسته‌مێن سه‌ركه‌فتى نه‌بوون و ئه‌ڤ‌ حالێ حوكمه‌تا هه‌رێما كوردستانێ یه‌. مڕۆڤ دكارت بێژت؛ گه‌نده‌لى ل كوردستانێ ڕه‌هایه‌، ئه‌گه‌ر چى گه‌له‌ك زۆره‌ د ناڤ كاودانێن ئاریشه‌یێن ده‌ره‌كى و شه‌ڕه‌كى دژوار دا حوكمه‌ته‌ك چه‌په‌ره‌كێ شه‌ڕى ل ناڤخوه‌‌ ژى ڤه‌كه‌ت، لێ دڤێت بێت گۆتن: حوكمه‌تا كوردستانێ قه‌ت سه‌ركه‌فتى نه‌بوو د ڤێ بیاڤێ دا.
گازنده‌ پتر ل پارتى دیمۆكراتى كوردستان دهێن كرن‌، به‌لێ بو نموونه‌: ‌دڤیابووا گۆڕان و سه‌روك په‌رله‌مانێ ژ گۆڕان، ل گه‌ل فڕاكسیۆنێن هه‌مى پارتان، گه‌نده‌لیا مووچێن بلند ل په‌رله‌مانى و سیسته‌مێ خانه‌نیشینیا كه‌سنه‌دیتى و كه‌س نه‌بهیستى، یا ئه‌ندام په‌رله‌مانان، ب دووماهیك ئینابایه‌‌. هه‌روه‌سا گه‌نده‌لیا بندیوار و دو مه‌چه‌یان ل وه‌زاره‌تا پێشمه‌رگه‌ و وه‌زاره‌تا دارایى ژ لایه‌ن گۆڕان ڤه‌، ل وه‌زاره‌تا ساخله‌مى و وه‌زاره‌تا ئاڤه‌دانكرنێ ژ لایه‌ن یه‌كیتیڤه‌ ،ل وه‌زاره‌تا كاروبارێن كۆمه‌لایه‌تى و وه‌زاره‌تا كاره‌بێ ژ لایه‌ن یه‌كگرتووى ئیسلامیڤه‌… هه‌روه‌سا سه‌باره‌ت وه‌زاره‌تا چاندنێ و كومه‌لا ئیسلامى و گشت وه‌زارتێن دى و پارتێن ئه‌و وه‌زاره‌ت د ده‌ستادا، دڤیا بووا هیچ نه‌بیت، ڤان پارت و ڤان وه‌زیرا گه‌نده‌لیا بندیوار و دووموچه‌ییێ ل وه‌زارتێن خوه‌ بنبڕكربایه‌، نه‌ك ته‌نێ پارتێن وان ل سه‌ر ده‌زگه‌هێن راگه‌هاندنێ بێژن و بێ هیچ كریار.
كێ دڤێت حوكمه‌تا هه‌رێمێ بهه‌ڕفینیت؟
ئه‌ڤڕۆ كوردستان بوویه‌ دوو هه‌لویست سه‌باره‌ت به‌رده‌وامى، یان هه‌ڕفاندنا، حوكمه‌تا هه‌رێما كوردستانێ: چه‌په‌رێ د ڕۆژا ڕیفراندۆمێ دا گۆتى: “به‌لێ بۆ سه‌رخوه‌بوونا ده‌وله‌تا كوردستانێ” و چه‌په‌رێ ب “دژى ڕێفراندۆم و ده‌وله‌تبوونێ”. چه‌په‌رێ به‌لێ بۆ سه‌رخوه‌بوونا كوردستانێ پشته‌ڤانێ سه‌رئێخستنا حوكمه‌تا هه‌رێما كوردستانێیه‌، چه‌په‌رێ دژى ڕێفراندۆم و ده‌وله‌تبوونێ لێدگه‌ریت ئاریشا په‌یدابكه‌ت و ڤێ حوكمه‌تێ بهه‌ڕفینیت. ئه‌ڤ چه‌په‌ر ب تایبه‌ت ژ لایه‌ن هه‌ردو ده‌وله‌تێن دژى هه‌بوونا هه‌رێما كوردستانێ، واته‌ ئیران و عیراق، دهێت پشته‌ڤانیكرن.
چه‌په‌ره‌ك نوو خه‌ریكه‌ په‌یدادبیت؛ چه‌په‌ره‌كه‌ دگه‌ل مانا حوكمه‌تا هه‌رێما كوردستانێدایه‌، لێ ب مه‌رج. ئه‌ڤ چه‌په‌ر ژى ب بار و په‌یوه‌ندیێن هه‌رێمى و ئیسلامیڤه‌ گرێدایه‌. هه‌لویستا یه‌كگرتووى ئیسلامى دڤێت د چارچووڤا بارێ گشتییێ ئیخوان موسلمیناڤه‌ و بارێ ئه‌ردۆگان و ئیخوناڤه‌ ل تركیا بێت خواندن، و ئه‌ڤ ژى بابه‌ته‌ك ب رهوڕیشاله‌، پێتڤى هه‌یه‌ ب گۆتاره‌ك سه‌ربخووه‌، كو سوباهى دێ هێت به‌لاڤكرن.

43

چارشه‌مبیا بۆرى، شه‌شى كانوونێ خودانێن موه‌لیدێن ئه‌هلى (یێن تایبه‌ت) بۆ دابینكرنا كاره‌بێ ل سلێمانیێ ده‌ست ب مانگرتنێ كر: بهایێ ئه‌مپێرا كاره‌با موه‌لیدێن ئه‌هلى بۆ ئێك ده‌مژمێرى ل سلێمانیێ 45 دیناره‌، وان دڤێت بهایێ ئه‌مپێر/ده‌مژێرى، ببیت 49 دینار، ل پارێزگه‌ها دهۆكێ بهایێ ئه‌مپیرێ/ ده‌مژمێر 43 دیناره‌. ئه‌ڤه‌ ژى دێ بهایێ یه‌ك ئه‌مپێرێ كاره‌با ئه‌هلى، ل یه‌ك هه‌یڤێ دا، كه‌ته‌ 35,280 دینار، ئه‌گه‌ر موه‌لیده‌ ڕۆژانه‌ 24 ده‌مژمێرا كاره‌بێ دابه‌ش بكه‌ن. ئه‌گه‌ر ڕۆژانه‌ ته‌نها 12 ده‌مژمێرا كاره‌بێ دابه‌ش بكه‌ن‌، بهایێ یه‌ك ئه‌مپێرى بۆ هه‌یڤه‌كێ دێ كه‌ت: 17,640. واته‌ بهایێ چار ئه‌مپێر/ ڕۆژانه‌ 24 ده‌مژمێر، بۆ هه‌یڤه‌كێ: 141,120 دینار، بهایێ چار ئه‌مپێر/ ڕۆژانه‌ 12 ده‌مژمێر، بۆ هه‌یڤه‌كێ: 70,560 دینار.
بوزانین: بهایێ یه‌ك ئه‌مپێر/ یه‌ك ده‌مژمێر كاره‌با گشتى 3,75 دیناره‌، واته‌ كێمتر ژ چار دینارا.
چارا باشتر:
چارا باشتر ئه‌وه‌، رێڤه‌به‌ریا گشتى یا دابه‌شكرنا كاره‌بێ ل سلێمانیێ، كاره‌با گشتى ژ به‌هرا پارێزگه‌ها خوه‌، بگه‌هینت موه‌لیدێن كاره‌بێ یێن ئه‌هلى. ئه‌ڤ كاره‌ ژى، كاره‌ك گه‌له‌ك ساناهییه‌ بۆ رێڤه‌به‌ریا دابه‌شكرنا كاره‌بێ، چونكى كاره‌با گشتى، یا 24 ده‌مژمێرى، ل هه‌مى تاخێن باژارى هه‌یه‌، وه‌كو كاره‌با بۆ نه‌خۆشخانه‌ و سه‌نته‌رێن دابه‌شكرنا ئاڤێ دچیت. واته‌ ته‌نها چه‌ند سه‌د مه‌تر كابل پێویستن‌ و به‌لكو ژى محه‌ویله‌ك كاره‌بێ، بۆ كونترولا ڕێژا كاره‌با دگه‌هیت موه‌لیدێن ئه‌هلى. ئه‌وجا خودانێن موه‌لیدا، به‌رامبه‌ر مزده‌كێ ده‌ستنیشانكرى، ڕابن ب دابه‌شكرنا كاره‌با گشتى ل سه‌ر به‌شداران ب ئه‌مپێرا.
ئه‌ڤ چه‌نده‌ دێ بیت بارسڤیه‌ك گه‌له‌ك باش ل سه‌ر هه‌ڤوه‌لاتیێن سلێمانیێ، نه‌خاسمه‌ هه‌ڤوه‌لاتیێن كێم ده‌رئامه‌د، چونكى بهایێ ئه‌مپێر/ده‌مژمێر یێ كاره‌با گشتى 3,75 دیاناره‌، واته‌ بهایێ یه‌ك ئه‌مپێرا كاره‌با گشتى ل هه‌یڤێ دا دكه‌ت: 2,700 دینار. ئه‌گه‌ر كاره‌با گشتى ب رێكا خودانێن موه‌لیدا بێت دابه‌شكرن، بهایێ چار ئه‌مپێر/ ڕۆژانه‌ 24 ده‌مژمێر بۆ ئێك هه‌یڤێ دێ كه‌ت: 10,800 دینار، بهایێ چار ئه‌مپێر/ ڕۆژانه‌ 12 ده‌مژمێر بۆ ئێك هه‌یڤێ دێ كه‌ت: 5,400 دینار. و ب ڤى ره‌نگى دێ ئاریشا ڕۆناهى و پڕانیا ئامیره‌تێن كاره‌بێ یێن مالێ دێ چاره‌بیت.
ئاریشا ئاڤگه‌رمكرنێ؟
چونكو به‌شه‌ك گرنگ ژ كاره‌با گشتى دێ ب رێیا موه‌لیدێن ئه‌هلى هێت دابه‌شكرن، ده‌مژمێرێن كاره‌با گشتى بۆ مالا دێ كێمتربن، و كاره‌با گشتى ب خوه‌ كێمه‌، چونكى حوكمه‌ت و وه‌زاره‌تا كاره‌بێ نه‌شێت تێهنێ (وزه‌) بۆ كارگه‌هێن كاره‌بێ دابین بكه‌ت. پڕانیا گیزه‌رێن ئاڤگه‌رمكرنێ پێۆیستن ب زێده‌تر ژ 12 ئه‌مپێران‌. واته‌ چارا ئاریشا ئاڤگه‌رمكرنێ ما، لێ ئاڤگه‌رمكرنێ ژى دو چاره‌ هه‌نه‌:
1) سه‌ره‌رایى دابه‌شكرنا كاره‌با گشتى بۆ رۆناهیێ، لێ دیسا دێ هه‌ر چه‌ند ده‌مژمێرێن كاره‌با گشتى، د ده‌ستێ رێڤه‌به‌ریا دابه‌شكرنا كه‌هه‌ره‌بێ دا، مینن، كو راسته‌وخو دابه‌ش بكه‌ت. ڤى ده‌مى دێ گیزه‌ر كه‌ڤن كار و ئاڤا گه‌رم ل مالان دێ هه‌بیت.
2) ئه‌گه‌ر كاره‌با گشتى هه‌ر دیسا تێرا گیزه‌ر و ئاڤگه‌رمكرنێ نه‌كر، ئه‌ڤه‌ هه‌ڤوه‌لاتى دشێت ل شوینا چار ئه‌مێرا، 16 ئه‌مپێرا بكێشیت. بهایێ 16 ئه‌مپێر/ ڕۆژانه‌ 24 ده‌مژمێر دكه‌ت: 43000 دینار.
ئاریشا خودان سپلێتا:
ل ڤێره‌ دێ ئاریشا خودان سپلێتا ئێت پێش، چونكى دبیت، كاره‌با گشتى هه‌ر بیه‌ك جارى نه‌مینیت. چارا خودان سپلێتا بلا بمینیت ب خه‌ما خودێ و وه‌زاره‌تا كاره‌بێ ڤه‌. هه‌ر ده‌ما كاره‌با گشتى دروست بى، بلا كاره‌ب ب رێكا موه‌لیدا هه‌ر قه‌ت و قه‌ت نه‌هێت دابه‌شكرن. سالانێن درێژن‌ وه‌زاره‌تا كاره‌بێ دبێژیت: ئه‌م هزره‌كێ ل دابینكرن و دابه‌شكرنا كاره‌بێ دكه‌ین.
بێگۆمان ئه‌ڤه‌ باشترین چاره‌یه‌ بۆ دابه‌شكرنا كاره‌بێ ل باژارێ سلێمانیێ. ژینگه‌هـ نایێت پیسكرن، گه‌نده‌لى دێ شێت تا ڕاده‌یه‌ك باش هێت كونترۆلكرن، بهایێ گازوایلێ ب ره‌نگه‌ك گشتى دێ كێمتر بیت و پاره‌یه‌ك، ب ڕییا رێڤه‌به‌ریا دابه‌شكرنا كاره‌بێ ل سلێمانیێ، دێ كه‌ڤیت ده‌ستێ وه‌زاره‌تا كاره‌بێ دا و ئه‌ڤ وه‌زاره‌ت دێ شێت تزبیا بۆ كارمه‌ندێن ڕیڤه‌به‌ریێن دابه‌شكرنا كاره‌بێ ل سلێمانیێ و ل دهوكێ ژى دابین كه‌ت و پارێ پشتى كرینا تزبیا دێ بۆ دابینكرنا تێهنێ بیت، كو كارگه‌هێن كاره‌بێ بشێن كاره‌بێ زێده‌تر دابین بكه‌ن. ڤى ده‌مى وه‌زاره‌تا كاره‌بێ دشێت هزره‌كێ ل سه‌ر گرانكرنه‌كا مه‌عقول بكه‌ت بۆ بهایێ ئه‌مپێر/ ده‌مژێر، یان وه‌كو دبێژنێ كیلوات/ده‌مژمێر.

37

پشكا دووێ: كارتێكرنا ته‌ریقه‌ت و سۆفیگه‌رایى ل سلێمانیێ
مانشێت
(سلسلا ته‌ریقه‌تا قادرى دگه‌هیت ئیمام عه‌لى، په‌یوه‌ندیێن سلێمانیێ ل گه‌ل سه‌نته‌رێن ده‌سته‌لاتا شیعه‌یان گه‌رمن و به‌رده‌وام)
به‌لكى زێده‌یى هه‌زار پیناسه‌ بۆ ته‌سه‌وفێ هه‌بن‌. سۆفى مسلمانه‌ك سونی یه‌، ل سه‌ر حه‌زا خوه‌ دبت په‌یره‌وێ‌ (مورید) رێكه‌كێ (ته‌ریقه‌ت) و ل دووڤ رێبه‌ره‌كێ (شێخ) دڤێت بگه‌هت ده‌روونه‌كى پاك، بۆ هه‌ستكرن ب خوداناسیێ، سۆفى ب رێیێن جیاواز خوه‌ دگه‌هینن پێغه‌مبه‌ر (سیلسیله‌). سۆفیاتیێ رهـ و ڕیشالێن خوه‌ یێن كه‌ڤن هه‌نه‌. هه‌نه‌ حه‌ز دكن بێژن: ته‌ریقه‌تێن سۆفیا چارن‌، و هنده‌ك ژى دگه‌هینن حه‌فتێ ته‌ریقه‌تا و زێده‌تر.
سۆفیگه‌رایى ل جیهانا ئیسلامى:
مامۆستایێ من دكتۆر پڕۆفیسور گێرهارد ئندرێس نڤیسیه‌: سۆفیگه‌رایى “پۆلێ ڤه‌شارتیێ ده‌سته‌لاتداریێ” یه‌ ل جیهانا ئیسلامى (پۆل: قوتب: قگب). ڤێ چه‌ندێ راستیا خوه‌ هه‌یه‌: دكتۆر پڕۆفیسور ژبیح الله صه‌فى (تاریخ ئه‌ده‌بیات در ئیران) باس ژ ڕۆلێ سۆفیگه‌رایێ ل ئیرانێ دكت: دوباره‌ دامه‌زراندنا ده‌وله‌تان و ساخكرنا زمان و كه‌لتۆرێ فارسى، پشتى فتوحاتێن ئیسلامى، ل سه‌ر ده‌ستێ سۆفى و شێخێن ته‌ریقه‌تان بوو و سه‌ركه‌فتنا سه‌فه‌وییان ڤه‌دگه‌ریت بۆ جه‌نگاوه‌رێن قزلباش، مریدێن ته‌ریقه‌تا شێخ سه‌فیه‌دینێ ئه‌رده‌بیلى (سه‌فیه‌دین ب خوه‌ سونى بوو).
ئۆسمانى ب خێرا له‌شكرێ خوه‌ یێ یه‌نشارى (ئینكشارى)، واته‌ سۆفیێن ته‌ریقه‌تا به‌كداشى، سه‌ركه‌فتن. گۆره‌یى سه‌نته‌رێ هۆدسۆن یێ لێكۆلینا ل واشنتۆن دى سى: ئاك پارتى، پارتا نوكه‌ ده‌سته‌لاتدار ل تركیا، ڤه‌دگه‌ریت بۆ نه‌جمه‌دین ئه‌ربه‌كان. ئه‌ربه‌كان ل سالێن شێستان ژ سه‌دا بۆرى ده‌ست ب پارت دامه‌زراندنێ كر، ئه‌و ژى ب فه‌رمان و پشته‌ڤانیا شێخ محه‌مه‌د زاهد، شێخێ ته‌ریقه‌تا نه‌قشه‌به‌ندى ـ لقێ خالدى ـ زاویا ئه‌سكه‌نده‌ر پاشا. تورگۆت ئۆزال و گۆرگۆت ئۆزال و عه‌بدولاهـ گۆل و ره‌جه‌ب ته‌یب ئه‌ردۆغان و عه‌بدولقادر ئاكسۆ و به‌شیر ئه‌تایى و فه‌تحولاه گۆله‌ن… ناڤێن گرنگن د سیاسه‌تا تركیا یا هه‌ڤده‌م دا و ته‌ڤ په‌یره‌وێن نه‌قشه‌به‌ندیا زاویا ئه‌سكه‌نده‌ر پاشا بوون، یان هه‌ڤالێن ئه‌ربه‌كان.
دئێت زانین؛ ئاریشه‌ كه‌فت د ناڤبه‌را ئه‌ربه‌كان و شێخ محه‌مه‌د زاهد، شێخ خوه‌ ژ ئه‌ربه‌كان به‌رى كر، دووڤداتر كۆده‌تا ل سه‌ر ئه‌ربه‌كان دا هات كرن. ئاریشه‌ كه‌فت د ناڤبه‌را ئه‌ردۆگان و گۆله‌ن دا، كۆده‌تا ل سه‌ر ئۆردوگان هات كرن، لێ سه‌رنه‌گرت. پشتى كۆده‌تایێ هه‌لویستا ئه‌ردۆگان یا نوو ل به‌رامبه‌ر مریدێن گۆله‌ن گه‌له‌ك دژواره‌ و به‌رامبه‌ر كوردستانێ ژى دیاره‌.
ل عیراقێ، گۆره‌یى دووڤچوونا من، سه‌دام حوسین نه‌ سۆفى بوو، لێ من ل باژارێ دوور ژ شێخ خدر زانى، كو هه‌ڤالێ وى؛ عزه‌ت دوورى، وه‌زیرێ ناڤخوه‌ و پاشان جێگرێ سه‌دام، مریدێ شێخ شاكر ئه‌لدوورى، یێ نه‌قشه‌به‌ندى، بوو.
سووریا و وه‌لاتێن دیتر یێن عه‌ره‌بى و ئیسلامى، وان ژى چیرۆكا خوه‌ هه‌یه‌ ل گه‌ل سۆفیگه‌رایێ…
سۆفیگه‌رایى ل كوردستانێ:
ل كوردستانێ شێخێن ته‌ریقه‌ت و سۆفیان زمان و كه‌لتۆرێ كوردى زندى كر و بوون هه‌لگرێن مه‌شخه‌لا كوردایه‌تیێ. كێم زێده‌ ئاخفتنا براونسین راسته‌، كو له‌شكرێ شێخ ئۆسمان نه‌قشه‌به‌ندى/ ته‌ویله‌ (1982) دووماهیك له‌شكر بوو، ب سه‌ركێشیا شێخه‌كى، لێ ڕۆلێ بنه‌مالێن سۆفى و ته‌ریقه‌تێ د دامه‌زراندن و به‌رده‌وامیا پارتێن سیاسى یێن ئه‌ڤڕۆ نه‌مریه‌ (بارزانى و تالبانى).
دوو ته‌ریقه‌ت د ناڤ كوردێن سونى مه‌زهه‌ب دا هه‌نه‌: قادرى؛ ب رێیا “ئیمام عه‌لى” دگه‌هیت پێغه‌مبه‌رێ خودێ (د.خ). نه‌قشه‌به‌ندى ب رێیا خه‌لیفه‌ “ئه‌بۆبه‌كر” (خودێ ژ هه‌ردویان رازى) دگه‌هیت پێغه‌مبه‌ر. شێخێن مه‌زنێن ته‌ریقه‌تا قادرى گه‌یلانى و یا نه‌قشه‌به‌ندى خالدى، ژ سلێمانیێ ده‌ست پێ كرینه‌ و بوونه‌ سه‌ركێشێن هه‌ردوو ته‌ریقه‌تا ل رۆژهه‌لاتا ناڤه‌راست و‌ ل هه‌مى جیهانا ئیسلامى.
سۆفیگه‌رایى ل سلیمانیێ:
به‌روڤاژى حاله‌تێ ئه‌ندونۆسیا ل سلێمانیێ شه‌ڕێ سۆفیێن قادرى ـ گه‌یلانى ل گه‌ل نه‌قشه‌به‌ندیێن ـ خالدى ده‌ست پێ كر‌: ئه‌گه‌ر مه‌ولانا خالدێ جاف، دگه‌ل برا و هه‌ردو ژنێن خوه‌، ب شه‌ڤ ژ مالا خوه‌ نه‌ره‌ڤی بیا، دا شێخ ل سلێمانیێ ئێته‌ كوشتن (ئه‌ڤ بابه‌ت ب درێژى د پرتۆكا مه‌ دا هه‌یه‌‌: البنیه‌ الدینیه‌ و السیاسیه‌ فی كوردستان…). ل ڤێره‌ جهێ گۆتنی َیه‌، كو دكه‌ڤن دا ململانێ و ناكۆكى د ناڤبه‌را به‌كداشى (ته‌ریقه‌تا سۆلتانێن ئۆسمانى) و نه‌قشه‌به‌ندیا هه‌بوو. ئه‌ڤ تێبینى دشێت رۆناهیێ بێخت سه‌ر ئه‌گه‌رێ تاگیریا وى ده‌مى، یا والى و سۆلتانێن ئۆسمانى، بۆ قادریا ل سلێمانیێ.
‌دو ژ سێ برایێن هندستانێ بوون “دامه‌زرێنه‌رێن” ته‌ریقه‌تا قادرى ل به‌رزه‌نج/ سلێمانى. دگه‌ل ده‌مى كوڕێن “غه‌وسێ به‌غدا” و به‌رزه‌نج بوون سه‌ركێشێن ڤێ ته‌ریقه‌تێ، نه‌ ته‌نێ ل كوردستانێ، به‌لكو ل هه‌مى جیهانا ئیسامى، تایبه‌تمه‌ندیا ڤێ ته‌ریقه‌تێ ل سلێمانیێ ب هه‌ڤڕاكاركرن بوو ل گه‌ل سه‌نته‌رێن حوكومڕانیێ ل به‌غدا و ئستانبۆلێ.
ب كورتى:
كارتێكرنا سۆفیگه‌رایى ل سه‌ر ده‌سته‌لاتداریێ ل جیهانا ئیسلامى بنڤه‌ بنڤه‌یه‌‌، لێ گه‌له‌ك گرنگ بوویه‌ و به‌رده‌وامه‌. ل كوردستانێ ته‌ریقه‌تا قادرى و ته‌ریقه‌تا نه‌قشه‌به‌ندى هه‌یه‌. نه‌قشه‌به‌ندى هه‌ر ل ده‌ستپێكێ ئاریشه‌ ل گه‌ل ته‌ریقه‌تا به‌كداشیا هه‌بوو، نه‌قشه‌به‌ندیێن كوردستانێ ژ مێژ وه‌ره‌ به‌ر ب تایبه‌تمه‌ندیا كوردایه‌تى ڤه‌ دچن و به‌ ب سه‌رخوه‌بوون و ده‌وله‌تبوونێ‌. قادرى، كو سه‌نته‌رێ وێ باژارێ سلێمانیێ بوو، ژ مێژ وه‌ره‌ به‌رژه‌وه‌ندیا خوه‌ دگه‌ل سه‌نته‌رێن ده‌سته‌لاتێ دبیننن و حه‌ز نه‌كرنه‌ خوه‌ ژ ڤان سه‌نته‌ران دووربكه‌ن. سلسلا ته‌ریقه‌تا نه‌قشه‌به‌ندى دگه‌هیت خه‌لیفه‌ ئه‌بۆ به‌كر، سلسلا ته‌ریقه‌تا قادرى دگه‌هیت ئیمام عه‌لى، په‌یوه‌ندیێن سلێمانیێ ل گه‌ل سه‌نته‌رێن ده‌سته‌لاتا شیعه‌یان گه‌رمن و به‌رده‌وام. چه‌ندین‌ حوسه‌ینیه‌ ل سلێمانیێ هه‌نه‌، یان ژى رێوڕه‌سمێن موحه‌ره‌م و عاشۆرایێ ل هنده‌ك خانقاهـ و ته‌كیا دهێن ئه‌نجامدان‌.

تایبه‌تمه‌ندیا باژار و ره‌وشه‌نبیرێن سلێمانیێ چى یه‌؟
410-+.

4كا سیێ: ره‌وشه‌نبیرێن سلێمانیێ ژ په‌یدابوونێ تا ئه‌ڤڕۆ
ل ناڤه‌راستا سه‌دا نۆزدێ ده‌وله‌تا ئۆسمانیا ده‌یندار و لاواز و تێر ئاریشه‌ ببوو، ناڤێ ڤێ ده‌وله‌تێ د ژێده‌ران دا ب ناڤێ “مڕۆڤێ نه‌خوه‌ش” هاتیه‌. دراستى دا هه‌ڤركیا دیروكى دناڤبه‌را ڕوما ڕۆژهه‌لات و ڕۆما ڕۆژئاڤا و پشتى هینگێ كه‌نیسه‌یا ئۆرتودوكس و كه‌نیسه‌یا كاتۆلیك ژیێ ده‌وله‌تا ئۆسمانى درێژ كر: ڕۆسیا ژ ڕۆژهه‌لات و ئه‌لمانیا و بریتانیا و فه‌ره‌نسا و ئیتالیا ژ ڕۆژئاڤا، گشت لایه‌ن دترسیا خاكا ئۆسمانیا بكه‌ڤت بن ده‌ستێ لایه‌نێ دیتر، هه‌كه‌ هات و “مڕۆڤێ نه‌خۆش” مر.
ئامۆژگاریا بریتانیا و فه‌ره‌نسا و ئه‌لمانیا ژى و یه‌ك ژ مه‌رجێن وان بۆ دانا ده‌ینا ئه‌و بوو، كو ده‌وله‌تا ئۆسمانى به‌ر ب سه‌نته‌ركرنا ده‌سته‌لاتا خوه‌ پێنگاڤێ پاڤێژت.
دڤێت سولتانێ ئۆسمانى، عه‌بدولحه‌مید، زانیبیت؛ ئه‌گه‌ر ده‌ست ئاڤێت سه‌نته‌ركرنا ده‌سته‌لاتا خوه‌، میر و مه‌زن و سه‌ركردێن كورد رازى نابن و دبیت ده‌ست پاڤێژن شۆڕه‌ش و ته‌مه‌ردێ ل سه‌ر سۆلتانى. ل ڤێره‌ سولتانى ده‌ست ئاڤێت پینگاڤه‌كا، بۆ وى، گرنگ.
په‌یدابوونا ره‌وشه‌نبیران ژ سلێمانیێ:
سولتان كه‌فت هزرا چێكرنا ده‌سته‌كه‌كا نوو ژ گه‌نجێن كوردان، كو سه‌ركردایه‌تیا جڤاكى ل كوردستانێ د چاڤێن وان دا كرێت و بێقیمه‌ت بت و ئه‌ڤ ده‌سته‌ك د داهاتی دا جهێ ڤێ سه‌ركردایه‌تیێ بگریت و د هه‌مان ده‌م دا وه‌فادار بۆ سۆلتان و گرێدایى ب سه‌نته‌رى ڤه‌.
بۆ چێكرنا ڤێ ده‌سته‌كا بژارده‌ په‌روه‌رده‌ پێدڤى بوو، واته‌ سۆلتان قوتابخانا ل سه‌نته‌رى ڤه‌كت؛ زمان و دیرۆكا ئۆسمانیان تێدا بێته‌ خواندن، ل شوونا خواندنا د مزگه‌فتێن كوردستانێ و ژبه‌ركرنا شعرێن كوردى و نه‌ته‌وه‌یى یێن سۆفیێن كورد. ناڤێ ڤان قۆتابخانان “عه‌شیره‌ت مه‌كته‌بله‌رى” بوو (1892). خالد زاخۆى پتر ژ ژێده‌رێن دى ل سه‌ر پرۆگرامێ ڤان قۆتابخانا و سه‌ره‌ده‌ریا تایبه‌ت، یا عه‌بدولحه‌مید، ل گه‌ل ڤان قۆتابیان نڤیسیه‌: شه‌خسێ سولتانى سالێ دو جاران ل گه‌ل وان دڕوونشت، ڕێنمایى ددان وان.
مه‌ بۆراند، كو باژارێ سلێمانیێ تایبه‌تمه‌ندیا خوه‌ ل ده‌ف ئۆسمانیان هه‌بوو، بۆ ده‌سته‌كا بژارده‌یا ڤى باژارى نه‌ ته‌نێ ده‌رگه‌هێن عه‌شیره‌ت مه‌كته‌بله‌رى ڤه‌كرى بوون، به‌لكو پشتى ڤه‌كرنا قۆتابخانا ره‌شیددیه‌ ل به‌غدا، ئه‌ڤ قۆتابخانه‌ ل باژارێ سلێمانیێ ژى هات ڤه‌كرن (1893). دواتر بۆ ڤێ ده‌سته‌كا بژارده‌یا ده‌ستچێكریا عه‌بدولحه‌مید ده‌رفه‌تا خواندنا ل كۆلیژا حه‌ربى و كۆلیژا مه‌له‌كى بده‌ستڤه‌ دئێت و بۆ هنده‌كا ژ وان ده‌رفه‌تا خواندنێ، وه‌كو قۆتابیێن ئۆسمانى، ل ئه‌ورۆپا و بوون سه‌فیر و پله‌دار و كاربده‌ست د خزمه‌تا سۆلتان و سه‌نته‌رى دا.
ل سالا 1908‌ ده‌سته‌لاتا خه‌لیفه‌یى ل سه‌ر ده‌ستێ چوون ، تورك ب دووماهى هات. ڕه‌وشه‌نبیرا لقێ جۆن ترك، ده‌سته‌لاتدارێن نوو ل سه‌نته‌رى، ل سلێمانیێ ڤه‌كر، لێ جۆن ترك هند فاشست و دژه‌ كورد بوون، دووماهیێ تشته‌ك بۆ ره‌وشه‌نبیرێن كورد ژ ره‌ڤێ پێڤه‌ نه‌ما.
ڕه‌وشه‌نبیرێن سلێمانیێ ژى ڤه‌گه‌ریان باژارێ خوه‌، به‌لێ دگه‌ل وێ هزرا عه‌بدولحه‌مید تۆڤێ وێ چاندى، هزرا دژایه‌تى و نه‌گوهداریا سه‌ركرده‌ و مه‌زنێن خوه‌ یێن ناڤخوه‌یى‌. ئاریشه‌یه‌كا شێخ مه‌حموودى ل ده‌ما شۆره‌ش و مه‌مله‌كه‌تا سلێمانیێ ڕه‌وشه‌نبیر بوون، هه‌تا ڕاده‌یه‌كێ كار گه‌هشت كوشتنێ.
ل سالێن چلان ژ سه‌دا بۆرى كۆمۆنیستێن سۆڤێت گه‌هشتن مهاباد، نه‌دوور ژ سلێمانیێ، كومونیزم ل كوردستانێ و ل عیراقێ و ل جیهانێ ژ به‌ر گه‌له‌ك ئه‌گه‌ران به‌لاڤبوو. كومونیستى ژى، وه‌كو په‌روه‌رده‌یا ره‌وشه‌نبیرێن سلێمانیێ، دژ و دوژمنه‌‌ ل گه‌ل شێخ و مه‌زن و سه‌ركردێن محه‌لى یێن كلاسیك. واته‌ ڕه‌وشه‌نبیرێن سلێمانیێ، كا چاوا دووڤداتر نووخوازى و مودێرنیسمێ دحه‌بینن، هه‌ر زوو هزر و بهایێن كومونیستایه‌تیێ ژى حه‌باند. وه‌كو مه‌ د پشكا ئێكێ دا بۆراندى، ناڤێ شێخ مه‌حموود (حاشا) بوو خۆڵه‌ قۆپچه‌، لقێ “هیوا” ل سلێمانیێ، كو ڕه‌وشه‌نبیرێن وى ده‌مى بوون، په‌یمانا د ناڤبه‌را بارزانى و شێخ مه‌حموود بۆ پێكڤه‌كاركرنێ، تێكدان. دواتر ڤان ڕه‌وشه‌نبیران شۆڕش و رزگارى، رێكخراوێن كورد یێن كومونیست و چه‌پ، دامه‌زراندن. كه‌فتن دژایه‌تیا شێخ له‌تیفێ كوڕێ شێخ مه‌حموود و بارزانى و ده‌ما ڤان ڕه‌وشه‌نبیرا سه‌ركردایه‌تیا پارتى دكر، وان ئه‌ڤ پارت به‌ره‌ف كوشا پارتا كۆمونیستا عیراقى و ماركسى لینینیه‌تێ بر.
ب باوه‌ریا من تایبه‌تمه‌ندیا ڕه‌وشه‌نبیرێن سلێمانیێ دژایه‌تیا سه‌ركردایه‌تیا كوردى یا ناڤخوه‌یه‌ و هه‌ولا جهـ گرتنا ڤان سه‌ركردان، ڤێجا ئه‌ڤ سه‌ركرده‌ د چ بیاڤێ ژیانێ دا بن. هه‌روه‌سا، دیسا وه‌كو مه‌ د پشكا ئێكێ یێ گۆتارێ نموونه‌ ئینایین، ڕه‌وشه‌نبیرێن سلێمانیێ به‌رژه‌وه‌ندیا خوه‌ دگه‌ل سه‌نته‌رێ ده‌سته‌لاتێ دبینن و حه‌ز دكن ئیمتیازا ژ سه‌نته‌رى وه‌ربگرن و په‌یوه‌ندى دگه‌ل ڤان سه‌نته‌ران هه‌بیت، و نوكه‌ ژى سه‌نته‌ر ل عیراقێ به‌غدا یه‌.

35

به‌شێ ئێكێ: هه‌لویستێن دیرۆكى و نوكه‌یى
گه‌له‌ك به‌حسێ تایبه‌تمه‌ندیا باژارێ سلێمانیێ و ره‌وشه‌نبیرێن ڤى باژارى دئێت كرن، پرانى باس ژ ڤان، یان یه‌ك ژ ڤان، خالان دكن: هه‌بوونا پرهزریێ، جڤاكه‌كا ڤه‌كرى و نه‌ته‌قلیدى (ترادیتسۆنى)، خه‌لكه‌ك ره‌وشه‌نبیر و خوه‌نده‌وارن، خیانه‌ت و فه‌وزا.
ئه‌ز باوه‌رم، كێم زێده‌، خیانه‌ت و فه‌وزا، دێ باس بیت ژ هه‌لویستێن ره‌وشه‌نبیر، و جاران ژى حزبێن ژ لایه‌ن ره‌وشه‌نبیرێن ڤى باژاری ڤه‌ هاتینه‌ دامه‌زراندن. به‌رنیاسترین هه‌لویستێن ره‌وشه‌نبیرێن باژارێ سلێمانیێ ئه‌ڤن:
1907: كه‌ڕبوون ل سه‌ر حه‌فت داخوازیێن كوردى ژ سۆلتانێ ئۆسمانى، كو شێخ عه‌بدولسه‌لام بارزانى و گرگرێن به‌هدینان ئیمزا كربوون، ئه‌وجا به‌رده‌وامیا كه‌ڕبوونا ره‌وشه‌نبیرێن سلێمانیێ ل سه‌ر ڕاپه‌رینا شێخ عه‌بدولسه‌لام و سۆتاندنا بارزان و شه‌هیدكرنا شێخى.
1910: دامه‌زراندنا لقێ جون ـ ترك ل سلێمانیێ (تركێن ـ جوان: رێكخراوه‌ك فاشست بوو به‌رامبه‌رى ملله‌تێ كورد و پاشى بوو پارتا ده‌سته‌لاتدار ل تركیا).
1919 و 1922: هه‌لۆیستێن هه‌ڤدژ به‌رامبه‌ر شێخ مه‌حموود و مه‌مله‌كه‌تا وى، ئه‌وجا: به‌رده‌وام هه‌ولا كرێتكرنا شێخ مه‌حموود (حاشا سومه‌ حاشا، ناڤێ شێخێ نه‌مر كرن: “خۆڵه‌ قۆلپه”‌)،
1931: بێده‌نگى به‌رامبه‌ر ڕاپه‌رینا شێخ ئه‌حمه‌د و سۆتاندن و بۆمبه‌بارانا بارزان و سورگۆنكرنا (دوورخستن) بنه‌مالا شێخێ بارزان.
1943: فه‌شه‌لپێدانا ب پێكهاتنا بارزانى دگه‌ل شێخ مه‌حموود و گرگرێن جڤاكى و ئاینى ل سلێمانیێ، كو دو شۆڕه‌شان پێكڤه‌، ل بارزان و سلێمانیێ، بكن.
1943 ـ 1945: بێهه‌لویستى به‌رامبه‌ر شۆڕه‌شا بارزان و كۆمكرنا هاریكاریا ب ناڤێ شۆِره‌شێ، لێ نه‌ بۆ شۆره‌شێ.
1944: پیلانگێرى و كۆده‌تا ل سه‌ر ره‌فیق حلمى (سه‌رۆكێ هیوا).
1946: نه‌رازیبوون ل سه‌ر دامه‌زراندنا پارتى دیمۆكراتى كوردستان.
1951: گرێدانا “نیڤ كۆنگره‌یه‌كى” ب ناڤێ پارتى و كۆده‌تا ل سه‌ر حه‌مزه‌ عه‌بدولاه (سكرتێرێ پارتى ل وى ده‌مى).
1953: “فه‌وزا و ئاژاوه‌” د ناڤ پارتى دا. (كۆده‌تا ل سه‌ر یه‌ك و یه‌كتر ده‌رێخستن ژ ناڤ رێزێن پارتى).
1954: ئینقلاب ل سه‌ر شێخ له‌تیف شێخ مه‌حموود (جێگرێ سه‌روكێ پارتى).
1955: یه‌كه‌م هه‌ولا كۆده‌تا ل سه‌ر بارزانیێ نه‌مر.
1960: هه‌ڤركى ل گه‌ل بارزانى.
1961: تێكدانا په‌یوه‌ندیێن بارزانى و عه‌بدولكه‌ریم قاسم ل هۆلا الشعب ل به‌غدا.
1964: هه‌ولا ئینقلابێ ل سه‌ر بارزانى.
1966 ـ 1970: په‌یدابوونا “جاشێن ره‌وشه‌نبیر” (ئێدیه‌م بۆ وى ده‌مى ڤه‌دگه‌ریت).
1975: دامه‌زراندنا یه‌كیتى نیشتمانى كوردستان و ده‌ستپێكرنا هه‌ڤركیا خیناوى ل گه‌ل پارتى و چه‌ند پارته‌كێن دى یێن سیاسى.
1983: دانوستاندنێن ته‌كلایانه‌ د گه‌ل به‌غدا.
1993 ـ 1998 بوون ب پشكه‌ك ژ شه‌ڕێ خوه‌كۆژیێ.
2009: ژێكپاشچوون د ناڤ رێزێن ره‌وشه‌نبیرێن سلێمانیێ دا.
2011: هه‌ولا ڤه‌گۆهاستنا بهارا عه‌ره‌بى بۆ كوردستانێ.
2015: ده‌ستپێكرنا خوه‌نیشاندانێن دژى حوكمه‌تا هه‌رێما كوردستانێ.
25ى ئیلۆنێ 2017: كێم پشته‌ڤانى و كێم پشكدارى د پرۆسێسا ڕیفراندۆما سه‌رخوه‌بوونا ده‌وله‌تا كوردستانێ دا.
16ى ئكتۆبه‌ر 2017: ڕاده‌ستكرنا كه‌ركووكێ و ده‌ستپێكرنا هه‌ولا دانوستاندنان ته‌كلایانه‌ ل گه‌ل به‌غدا…
دوو تێبینى ل ڤێره‌ گرنگن: فه‌وزا و خیانه‌ت و شۆڕه‌ش‌ بابه‌تێن رێژه‌یینه‌. بۆ نموونه‌: ئایا‌ 2011 و هه‌ولا ڤه‌گوهاستنا بهارا عه‌ره‌بى بۆ كوردستانێ فه‌وزایه‌،‌ یان شۆڕه‌ش‌؟ له‌وا بابه‌تێ فه‌وزا و شۆره‌شێ بلا بمینت ب خه‌ما خوه‌نده‌ڤاناڤه‌. هه‌روه‌سا بابه‌تێ خیانه‌تێ و شۆڕه‌ش، بۆ نموونه‌ هه‌لۆیستا ڕه‌وشه‌نبیرێن سلێمانیێ ل سالێن 1964 و 1966 ـ 1970‌ خیانه‌ت بوو، یان ژى كوردایه‌تى و شۆڕه‌ش. تێبینیا دووێ: دبیت چه‌ند بۆیه‌ره‌ك ژ بۆیه‌رێن ل سه‌رى هاتین نڤیساندن ‌هه‌لویستا هه‌مى ره‌وشه‌نبیڕێن سلێمانیێ نه‌بیت، لێ ره‌وشه‌نبیرێن نه‌پشكدار د بۆیه‌رێ دا هه‌ردیسا كه‌ڕ و بێهه‌لویست بوون ل سه‌ر ئه‌نجامدانا وان كریاران و دووڤداتر ب هه‌ڤرا كار كرنه‌.
سلێمانى باژارێ جڤاكا ڤه‌كرى و پرهزرى و نه‌ ترادیسیۆنه‌ و بهایێن عه‌شیرگه‌رایێ ل ڤى باژارى هاتنه‌ ژ بیركرن، خاله‌كا دیتره‌، كو وه‌كو تایبه‌تمه‌ندیه‌ك بۆ سلێمانیێ دئێته‌ دیتن. ب راستى ئه‌نجامێن هه‌لبژارتنان ڤێ بۆچوونێ ناسه‌لمینن: ل سلێمانیێ، وه‌كو ل هه‌مى باژار و ده‌ڤه‌رێن كوردستانێ، ده‌نگێن پرانیا كاندیدا هه‌ر دیسا ژ ناڤ عه‌شیرێن وان دهێن، ڤیجا كاندید ره‌وشه‌نبیر بت، یان ژى حزبى، یان كوڕه‌عه‌شیر. نه‌ته‌نێ د هه‌لبژارتنان دا پشتبه‌ستن ب عه‌شیرێیه‌، به‌لكو ل بهاران كه‌رنه‌فال و مه‌هره‌جانێن عه‌شیرا ل سلێمانیێ ژى دهێن ئه‌نجام دان، وه‌كو كه‌رنه‌ڤالێ عه‌شیرا مه‌نمى ل سلێمانیێ و كه‌رنه‌ڤالێ سالانه‌ یێ عه‌شیرا جاف. تۆلڤه‌كرن و پێكهاتنا ژ ده‌رڤه‌یى دادگه‌ها و سه‌ره‌ده‌ریا ل گه‌ل ژنێ گۆره‌یى دابونه‌ریتێن عه‌شیرێ، نه‌ تشته‌ك نامۆیه‌ ل سلێمانیێ، ئه‌و ژى وه‌كو هه‌موو جهێن دى یێن كوردستانێ.
من گه‌له‌ك باژار ل ئه‌ورۆپا و ئاسیا و ئه‌فریقیا دیتنه‌ و گه‌له‌ك جاران چۆمه‌ سلێمانیێ. ڕاسته‌ ل ڤى باژارى وه‌كو ل هه‌ولێرێ و ل گه‌له‌ك باژارێن دن یێن كوردستانێ، بازاره‌ك په‌رتۆكفڕۆتنێ هه‌یه‌، لێ من نه‌دیتییه‌‌، ل پارك و جهێن بێهنڤه‌دانێ، په‌رتووك و ڕۆژنامه‌ و كۆڤار د ده‌ستێ خه‌لكێ ڤى باژاری دا. بازارێن گه‌رمێن سلێمانیێ؛ بازارێن كرین و فروتنا جلوبه‌رگانه‌، و سه‌یران و بێهنڤه‌دان ژى بۆ بژارتنا گۆشت و خوارن و ڤه‌خوارنێ.
ئه‌ز دبینم تایبه‌تمه‌ندیا سلێمانیێ ئێك: كارتێكرنا ته‌ریقه‌تا قادرى، دو:‌ ره‌وشه‌نبیرێن ڤى باژارى. شرۆڤكرن بۆ پشكا دو و سێ ژ ڤێ گۆتارێ.

16

پێشبینیا گشت زانكۆیێن كوردستانێ و سه‌نته‌رێن ئه‌كادیمى و ل هه‌مى پارێزگه‌هێن كوردستانێ، هه‌روه‌سا پێشبینیێن مێهڤانێن ئه‌كادیمى و سیاسى یێن ڤان زانكۆیان ئه‌و بوو، كو پێگه‌هێ هه‌رێما كوردستانێ گه‌له‌ك بهێزه‌ ل ده‌ڤه‌رێ و ل جیهانێ و ڤان ئه‌كادیمیان ددیت سه‌دسالا دابه‌شكرن و زۆرداری ل سه‌ر كوردستانێ ب داوى هات. ئه‌كادیمى وه‌كو پرانیا پارت و لایه‌نێن سیاسى یێن كوردستانێ كۆك بوون، كو هه‌رێما كوردستانێ دكارت پێنگاڤا خوه‌ به‌ر ب ده‌وله‌تبوونێ پاڤێژت.
بنیاتا ڤێ هزرێ ژ هندێ دهات، كو كوردستان و پێشمه‌رگه‌، ب تایبه‌ت پشتى سالێن سه‌ربۆرا په‌یداكرنا ئارامیێ و پێكڤه‌ژیان و پاراستنا بهایێن مرۆڤایه‌تیێ و سالانێن خوه‌رێڤه‌برنێ ل هه‌رێمێ و سێ سالێن شه‌ڕێ دژى ته‌رۆر و داعش، ڤێ سه‌ربۆرێ دۆست بۆ كوردان په‌یدا كرنه‌‌: پشته‌ڤانیا رایاگشتیا جیهانى و دۆست د ناڤ ده‌زگه‌هێن سیاسى و بریاردانێ دا، ل سه‌ر ئاستێ ده‌وله‌ت و سازیێن ناڤده‌وله‌تى دا. هزر دهات كرن دۆست و پشته‌ڤانێن كوردستانێ دێ بنه‌ رێگر، كو ده‌ربه‌ك ب ڤى ملله‌تى بكه‌ڤت، ئه‌گه‌ر هات و كوردستانێ پێنگاڤا خوه‌ به‌ر ب ده‌وله‌تبوونێ ڤه‌ هاڤێت. ئه‌و‌بوو ل 25 ئیلۆنێ ملله‌تێ كورد ل گه‌ل هه‌مى پێكهاتێن كوردستانێ ریفراندۆما سه‌رخوه‌بوونا ده‌وله‌تا كوردستانێ ب سه‌ركه‌فتیانه‌ ئه‌نجامدا.
ل 16 چریا ئێكێ حوكمه‌تا عیراقێ ب حه‌شدا خوه‌یا شه‌عبى ڤه‌ و ب پشكداریا سۆپایێ قودس یێ پاسدارێن ئیرانێ هێرش كر كه‌ركووكێ و پشتى چه‌ند سعه‌ته‌كان، ئه‌ڤ باژارێ ل ئالیه‌ك كوردستانێ دگۆتنێ قودسا كوردان، هات راده‌ستكرن بۆ حه‌شد شه‌عبى.
یا چ كه‌سى؛ نه‌ لایه‌نێن ئه‌كادیمى و نه‌ژى لایه‌نێن سیاسى، قه‌ت هزر و حساب بۆ نه‌دكر و چاره‌ ژێرا په‌یدا نه‌كرى، ئه‌و بوو، كو خیانه‌ت بكه‌ڤت ناڤ رێزێن به‌رپرسێن پێشمه‌رگه‌یى و خه‌نجه‌را ژه‌هراوى ژ پشتڤه‌ ب بناڤ ملێن پێشمه‌رگه‌یى بكه‌ڤت. هزر بۆ پێشمه‌رگه‌یى دهات كرن: بێ مننه‌ت و ب هه‌یڤان دێ خوه‌ راگرت، لێ پێشمه‌رگه‌یى پشتى چه‌ند سعه‌ته‌كان پاشكێشى كر.
ئه‌ڤ پاشكێشیا هۆ ب له‌ز و به‌ز و پشتى چه‌ند سعه‌ته‌كان بۆ مایێ هندێ، پشته‌ڤان و دۆستێن كوردستانێ؛ رایاگشتیا جیهانى و سیاسیێن د ناڤ ده‌زگه‌هێن راگه‌هاندن و سه‌نته‌رێن بریاردانێ ل جیهانێ، ئه‌و ده‌رفه‌ت نه‌مینیت فشارا پێدڤیا راوه‌ستانا شه‌ر د ناڤ به‌را عیراق و كوردستانێ دا بكه‌ن واقع و ب ڤى ره‌نگى باره‌كێ دێفاكتۆ (واقع حال) په‌یدا ببت: كوردستانێ ده‌وله‌تبوون راگه‌هاند و شه‌ڕ ژى د ناڤبه‌را عیراق و كوردستانێ دا نینه‌ و ئێدى به‌ر ب قووناغا دووێ، قووناغا چه‌سپاندنا بارێ دێفاكتۆ.
ئه‌ڤه‌ ئێكه‌م جار نینه‌، له‌شكرێن ده‌وله‌تێن دورماندۆرێن كوردستانێ یه‌ك بگرن و بپشته‌ڤانیا ده‌وله‌تێن زهلێز؛ پشته‌ڤانیا راسته‌وخوه‌ یا له‌شكرى و یا نه‌راسته‌وخوه‌ (ب چاڤگرتن و كه‌ڕبوونێ) دربا خوه‌ ل بزاڤا نه‌ته‌وه‌ییا كوردستانێ بده‌ن. ئه‌نجامێن پێكڤه‌كاركرنا له‌شكرێن ده‌وله‌تێن دورماندۆرى كوردستانێ یا سالا 1963 و به‌رى هینگێ ب چه‌ندین جاران، یا سالا 1975 و پشتى هینگێ، گه‌له‌ك دژوارتر بوون ژ یا ئه‌ڤرۆ، به‌لێ كورد رابوون سه‌ر پێ، سه‌ره‌رایى زیانێن مه‌زن. ئه‌ڤ جار ژى دێ وه‌سا بیت: ملله‌تێ كورد دكه‌ڤت، لێ چۆكا نادانت و خه‌باتا ئازادیێ و ده‌وله‌تبوونێ ناهێلت. شه‌ڕێن مه‌خمۆر و زمار ده‌ستپێكا كورد رابوونێ یه‌.
(ماسته‌ر د رۆژهه‌لاتناسى و زانستێن سیاسى)

90

ب حاسیبێ بیت؛ دو جارا دو دبیت چار، لێ حسابا نێچیرڤان بارزانى چاره‌یه‌ د ناڤبه‌را “دووا”
سایكس ـ پیكۆ بیت یان ژى لۆزان، كوردستان د ناڤبه‌را چه‌ند ده‌وله‌تان دا هات دابه‌شكرن. چه‌نده‌ ب باوه‌ریا من ئه‌گه‌رێ نه‌قه‌بوولكرنا ده‌وله‌ته‌ك/ یان چه‌ند ده‌وله‌تێن كوردى (سیڤه‌ر) ڤه‌دگه‌ریت بۆ په‌یدابوونا ئێكه‌تیا سۆڤێت و مه‌ترسیا زلهێزێن رۆژئاڤا، كو ده‌وله‌تێن بچووك ل دۆر سنۆرێ سۆڤێت بكه‌ڤن بن سیبه‌را زلهێزا رۆژهه‌لات، لێ من ژى ئه‌و باوه‌رى هه‌یه‌؛ لاوازیا شاندێ كوردى بۆ دانوستاندنان فاكته‌ره‌ك بوو: شاندێ كوردى نه‌دزانى و نه‌دكارى هه‌ڤسه‌نگیێ بێخت په‌یوه‌ندیان د ناڤبه‌را زلهێزان دا و ب زمانێ به‌رژه‌وه‌ندیان ل گه‌ل وان باخڤیت. تركیا و ئه‌تاتورك دزانین ب زمانێ به‌رژه‌وه‌ندیان ل گه‌ل زلهێزێن جیهانى باخڤن و خواستا ملله‌تێ كورد پووچه‌ل‌ بكه‌ن. دیسا ل سه‌رده‌ما كۆمارا كوردستان ل مه‌هابادێ حوكمه‌تا ئیرانێ زانى ب هه‌مان شێوه‌؛ ب زمانێ به‌رژه‌وه‌ندیان، ل گه‌ل زلهێزان باخڤیت و هه‌لۆیستا ئێكه‌تیا سۆڤێت ب دژى كۆمارا كوردستانێ ب سۆزێن په‌ترۆلێ بكریت.
جاره‌ك دى خه‌ریك بوو زمانێ به‌رژه‌وه‌ندیا د ناڤبه‌را ده‌وله‌تێن هه‌رێمێ و زلهێزان دا دوباره‌ ببیت و هه‌رێما كوردستانێ ژ ناڤ بچیت.
ل حوزه‌یرانا 2015ێ قاسم سوله‌یمانى، نوونه‌رێ رێبه‌رێ ئیرانێ و به‌رپرسێ سوپاهێ قودس، به‌ره‌ف مۆسكۆ چوو و شیا هێزێن رۆسى بكێشیت لازقیا سووریا، ب ڤێ چه‌ندێ زلهێزیا رۆسیا ل رۆژهه‌لاتا ناڤه‌راست ده‌ستپێكر. به‌غدا و تارانێ خوه‌ ل گه‌ل مۆسكۆ كر یه‌ك هه‌لویست و دوستایه‌تیا ئه‌نقه‌ره‌ ژى مسۆگه‌ر كرن، پاشه‌رۆژا هه‌رێما كوردستانێ كه‌فت مه‌ترسیه‌ك مه‌زن. سه‌رۆك مه‌سعود بارزانى كه‌فت له‌ز و به‌زێ بو دامه‌زراندنا ده‌وله‌تێ: به‌رى به‌رژه‌وه‌ندیێن ده‌وله‌تێن ده‌ڤه‌رێ و زلهێزێن جیهانى یه‌كبگرن، دڤێت كوردستان ببیت ده‌وله‌ت.
نێچیرڤان بارزانى چ كر؟
ل سالا 2007ێ من گۆتاره‌ك د كۆڤارا هه‌رێم دا به‌لاڤكر، كو نێچیرڤان بارزانى ئه‌ندازیارێ په‌ترۆلا كوردستانێ یه‌. نێچیرڤان بارزانى ئه‌ندازیاره‌ نه‌ ته‌نێ ژ به‌ركو د ماوێ سه‌روك حوكمه‌تیا وى دا یاسا په‌ترۆلێ و گازێ ژ په‌رله‌مانێ كوردستانێ ده‌ركه‌فت و گرێبه‌ستێن ده‌رێخستن و فرۆتنا په‌ترۆلێ ل گه‌ل كۆمپانیێن جیهانى ب ئه‌ندازیاریا وى نه‌، به‌لكو ژ به‌ر كو نێچیرڤان بارزانى بنیڤ خورتى و ب فشارا په‌یمانا ئستراتیجى، یاسا په‌ترۆلێ ژ په‌رله‌مانێ كوردستانێ ده‌رباز كر؛ په‌رله‌مه‌نتارێن یه‌كیتى، ل وى ده‌مى كه‌سك و مۆر پێكڤه‌، هولا په‌رله‌مان بجهـ هێلابوون و رازى نه‌بوون یاسا په‌ترۆلێ گه‌نگه‌شه‌ بكه‌ن.
د ڤان سێ سالان دا (2015 ـ 2017)، كو به‌رژه‌وه‌ندیێن ده‌وله‌تێن هه‌رێمێ و زلهێزان خه‌ریكبوون یه‌ك بگرن و بێگومان خواستا كوردستانێ پووچه‌ل دبوا، نێچیرڤان بارزانى خه‌ریكى گرێدانا گرێبه‌ستێن نه‌فت و گازێ بوو دگه‌ل رۆسا و چه‌ند حه‌فتیه‌كان به‌رى رێفراندۆمێ گرێبه‌ستا بناڤوده‌نگا گازێ (غازێ) ل گه‌ل رۆسیا ئیمزا كر. ئه‌گه‌ر د وه‌ختێ خوه‌ دا سه‌رۆكێ حوكمه‌تا ئیرانێ زانى هه‌لویستێ ئێكه‌تیا سۆڤێت ب دژى كۆمارا مهاباد ب سۆزا نه‌فتێ بكریت، ئه‌ڤه‌ نێچیرڤان بارزانى، سه‌رۆكێ حوكمه‌تا كوردستانێ، زانى ب بۆریا گازێ هه‌لۆیستێ رۆسیا بۆ ریفراندۆما ده‌وله‌تبوونێ بكریت. چه‌ند رۆژان پشتى رێفراندۆمێ ڤلادیمێر پۆتین، سه‌رۆكێ رۆسیا، مێهڤانێ ته‌یب ئه‌ردوگان بوو، چاڤێ تركیا، ئیرانێ، عیراقێ، سووریا و گه‌له‌ك ده‌وله‌تان ل ده‌ڤێ پۆتین بوو، كو هیچ نه‌ بیت، هه‌ر بۆ موجامه‌لا ئه‌ردۆگان، پۆتین بێژیت رێزێ ل یه‌كپارچه‌ییا ده‌وله‌تا عیراقێ دگریت و رێفراندۆما سه‌رخوه‌بوونا ده‌وله‌تا كوردستانێ جودابوونه‌ ژ عیراقێ، لێ هه‌لویستێ پۆتین ئه‌و بوو، كو نه‌راسته‌وخوه‌ بێژیت رێزێ ل ئیراده‌ و بریارا كوردستانێ دگریت.
دبێژن ڤێ سه‌ركه‌فتنا دبلۆماسیا كوردستانى، دبێژن ڤێ راگرتنا هه‌ڤسه‌نگیێ د ناڤبه‌را “دووان” دا؛ راگرتنا هه‌ڤسه‌نگیێ د ناڤبه‌را زلهێزێن جیهانى دا: ژ ئالیه‌كى ڤه‌ كوردستان هه‌ڤچه‌په‌ره‌ ل گه‌ل هه‌ڤپه‌یمانیه‌ك ناڤده‌وله‌تى، ب سه‌رۆكاتیا ئه‌مریكا، بۆ شه‌ڕێ داعش و ته‌رۆرێ؛ بریارێن ب دژى ته‌رۆرێ ل رۆژهه‌لاتا ناڤه‌راست ناكه‌ڤن وارێ جێبه‌جێكرنێ، هه‌تا سه‌رۆك مه‌سعود بارزانى ل هه‌ولێرێ نه‌بینیت. ژ ئالیه‌ك دى كوردستان هه‌ڤپه‌یمانه‌ ل گه‌ل رۆسیا د گرنگترین پرسا وزێ دا ل جیهانێ؛ پرسا گازێ.
چه‌ند حه‌فتیا به‌رى رێفراندۆمێ، ل مۆسكۆ، نێچیرڤان بارزانى هه‌لویستێ رۆسیا ب گازێ كرى و ئه‌وجا ڤه‌گه‌ریا كوردستانێ. ل كوردستانێ عاقل سڤكا ده‌ست هاڤێت حاسیبێ، كو دوو جارا دوو دبیت چار و كه‌فتن پربێژیێ، لێ حسابا نێچیرڤان بارزانى موعاده‌له‌یه‌ك په‌یداكر، كو چاره و چاره‌نڤیسا كوردستانێ مسۆگه‌ر ببیت.

33

1) پووچه‌لكرنا هه‌ولا لادانا بارزانى ل سالا 1956:
ل سالا 1956ێ سه‌ركردایه‌تیا پارتى پلان (هنده‌ك ژى دبێژنێ پیلان) گێرا بۆ نه‌هێلانا پوستێ سه‌رۆكاتیێ د ناڤ پارتى دیمۆكراتى كوردستان دا و مه‌به‌ست ژى ئه‌و بوو، كو بارزانیێ نه‌مر ژ سه‌رۆكاتیا پارتى بهێته‌لادان. ئه‌ڤ پێنگاڤ د ده‌مه‌كى دا بوو، كو شێخ له‌تیف به‌رزه‌نجى ژى، جێگرێ سه‌رۆكێ پارتى، نه‌ ته‌نێ ژ پۆستێ وى هاتبوو لادان، به‌لكو هه‌ر بیه‌كجارى ژ ناڤ پارتى هاتبوو ده‌رێخستن (گرد) و ژ لایه‌ن هه‌مان مه‌كته‌با سیاسیا پارتى دیمۆكراتى كوردستان ڤه‌، كو پرانى ژ ره‌وشه‌نبیرێن باژارێ سلێمانیێ بوون.
بارزانى، ل وى ده‌مى ل په‌ناهبه‌ریێ بوو ل ئێكه‌تیا سۆڤیت. مام جه‌لال بوو قاسد و نوونه‌رێ مه‌كته‌با سیاسى، بۆ كو بارزانى رازى بكه‌ت؛ ده‌ست ژ سه‌رۆكاتیا پارتى بكێشیت. لێ پشتى مام جه‌لال دگه‌هیت ده‌ف بارزانى، مام جه‌لال دكه‌ڤیت بن كارتێكرنا كه‌سایه‌تیا بارزانى و نه ‌ته‌نێ خوه‌ ژ ئه‌نجامدانا پلانا لادانا بارزانى ڤه‌كێشا، به‌لكو پشتى مام جه‌لال ژ سۆڤێت و سه‌ره‌دانا بارزانى ڤه‌گه‌رایى، ئه‌و بۆ لایه‌نگره‌كى سه‌رسه‌ختێ مانا بارزانى وه‌كو سه‌رۆكێ پارتى و داخواز كر گشت پێشنیازێن بارزانى دبارا پێكهاتنه‌كا گشتى د ناڤبه‌را سه‌ركردێن پارتى دا بهێته‌ئه‌نجام دان. ب ڤێ چه‌ندێ پلانا سه‌ركردایه‌تیا پارتى دیمۆكراتى كوردستان سه‌رنه‌گرت و بارزانیێ نه‌مر وه‌كو سه‌رۆكێ پارتى دیمۆكراتى كوردستان دوباره‌ د كۆنگرێ پارتى دا هات هه‌لبژارتن.
2) نه‌رازیبوونا ل سه‌ر تێكدانا په‌یوه‌ندیێن بارزانى و قاسم 1960:
تا سالا 1960ێ په‌یوه‌ندیێن بارزانى و عه‌بدولكه‌ریم قاسم، دامه‌زرێنه‌ر و سه‌روكێ كومارا عیراقێ، گه‌له‌ك گه‌رم بوون و باش؛ قاسم رێ دابوو بارزانى و هه‌ڤالێن وى ژ په‌ناهبه‌ریا ئێكه‌تیا سوڤێت ڤه‌گه‌رن و قاسم كومه‌كا داخوازیێن ملله‌تێ كورد بجى ئینا بوون.
قاسم میهڤانێ بارزانى بوو ل ئاهه‌نگا نه‌وروزێ ل هولا (الشعب) ل به‌غدا. مه‌كته‌با سیاسیا پارتى دیموكراتى كوردستان، و بێ زانینا بارزانى، په‌یڤه‌كا ره‌خنه‌گر و هێرشبه‌ر ل سه‌ر قاسم ئاماده‌ كربوو، و ئه‌ڤ په‌یڤ ل هولا الشعب ژ لایه‌ن ئه‌ندامه‌ك مه‌كته‌با سیاسى و بناڤێ مه‌كته‌با سیاسى هات خواندن. قاسم د هولێ ڤه‌ توره‌بوو، و هه‌ر یه‌كسه‌ر رابو بتوندى به‌رسڤا په‌یڤا مه‌كته‌با سیاسیا پارتى دا و سستیا په‌یوه‌ندیان دناڤ به‌را بارزانى و قاسم ده‌ستپێكر.
ده‌ما مه‌كته‌با سیاسى ئه‌و په‌یڤا ره‌خنه‌گر و هێرشبه‌ر ل سه‌ر قاسم دنڤیسى مام جه‌لال دژى وى شێوه‌یى بوو د وێ په‌یڤێ دا و بوچوونا وى ئه‌و بوو، كو نابیت بێ ئاگه‌هداریا بارزانى مه‌كته‌با سیاسى هێرش بكت سه‌ر قاسم و وى ره‌خنه‌باران بكه‌ت. لێ مخابن مه‌كته‌با سیاسى ئاخفتنا مام جه‌لال ب بها وه‌رنه‌گرت…

3) خوه‌ڤه‌كێشان بو ده‌ڤه‌را بارزان ل شوینا دژاتیا شوره‌شا ئیلونێ و چونا هه‌مه‌دان 1964:
ل سالا 1964ێ دووباره‌ دووبه‌ره‌كیێ سه‌رێ خوه‌ هلدا دناڤ به‌را مه‌كته‌با سیاسى یا پارتى دیموكراتى كوردستان و بارزانیێ نه‌مر، سه‌روكێ شوره‌شا ئیلونێ. دووبه‌ره‌كیا ئه‌ڤ جاره‌ توند بوو، گه‌له‌ك ل سه‌ر هاتیه‌ نڤیسین و ئه‌گه‌رێن جیاواز وه‌كو فاكته‌رێن ڤێ دووبه‌ره‌كیێ هاتنه‌ بناڤ برن. ده‌ما كار ژ یه‌ك چوو ده‌ر، مام جه‌لال پێشنیار دا مه‌كته‌با سیاسیا پارتى؛ ل شوینا هه‌لویستێن توند و دژایه‌تیا بارزانى و شوره‌شێ، و ل شوینا كو مه‌كته‌با سیاسى په‌ناها خوه‌ ببه‌ته‌ ئیرانێ یان ژى په‌ناها خوه‌ ببه‌ته‌ حكومه‌تا عیراقێ، مام جه‌لال پێشنیار كر مه‌كته‌با سیاسى بچیت ده‌ڤه‌را‌ بارزان ده‌ف شێخ ئه‌حمه‌د بارزانى (قدس سره) و ژ وێرێ به‌رده‌وامیێ بده‌ت كارێ خو و برێكا شێخ ئه‌حمه‌د هه‌ولا ئارامكرنا وى باردوخێ توند بكه‌ت.
مخابن مه‌كته‌با سیاسى ئاخفتنا مام جه‌لال ب بها وه‌رنه‌گرت…
جهێ ته‌ بحه‌شت بیت مام جه‌لال، إنا لله و إنا إلیه راجعون.
(بابه‌تێن ناڤبرى بره‌نگه‌كى به‌رفره‌هتر و ژێده‌ركرى د په‌رتووكا من دا هاتیه‌ یا ب ناڤێ: البنیه‌ الدینیه‌ و السیاسیه‌ فی كوردستان خلال مرحله‌ قیاده‌ البرازانى للحركه‌ القومیه‌ الكردیه‌. اربیل. 2016)

40

به‌روڤاژى پێشبینیا عیراقیان و ڤیانا به‌غدا كوردستانیان رێفراندۆما سه‌رخوه‌بوونا ده‌وله‌تا كوردستانێ ئه‌نجامدان و ب ئه‌نجامه‌ك نموونه‌یى و زێرین سه‌ركه‌فتن بده‌ستڤه‌ئینان، پیرۆز بیت.
چه‌ند رۆژكێن به‌رى 25 ئیلۆنێ هێدى ـ هێدى به‌غدا “دیت و ئیتر صه‌دقاند” ئه‌ڤه‌ رێفراندوم دێ ئێت ئه‌نجامدان و هێستریا به‌غدا ده‌ستپێكر. هه‌ر د رۆژا رێفراندۆمێ دا گه‌هشت گه‌فێن له‌شكرى، هاوار ژ حه‌شدا شیعى، بالێ ولایه‌ت فه‌قیهێ ئیرانى، هات و كه‌فت فشارا داخوازا له‌شكركێشیێ بۆ سه‌ر پێشمه‌رگه‌یى و كوردستانێ. ل ڤێره‌ دو پرسیار دهێن پێش:
ئه‌رێ له‌شكرێ عیراقێ و حه‌شدا شیعى دشێت گه‌فێن خوه‌ بجهـ بینیت و بكه‌ڤیت شه‌ره‌ك دژوار و دووڤ درێژ ل گه‌ل پێشمه‌رگه‌ و گه‌لێ كوردستانێ؟
ئه‌رێ ده‌وله‌تێن جیهانێ دشێن بۆ ماوه‌یه‌ك درێژ به‌ره‌نگاریا بهایه‌ك ژیانا شارستانیا مودێرن، مافێ چاره‌نڤیسێ ملله‌تان راوه‌ستیت؟
ئه‌ڤ گۆتار ل سه‌ر شیانێن پێشمه‌رگه‌ و ئیرادا به‌ره‌ڤانیا ژ خاكا كوردستانێ نا راوه‌ستیت؛ ئیراده‌ و هێزا پێشمه‌رگێ كوردستانێ ژ عه‌داله‌ت و حه‌قیا دۆزا كوردستانیان دهێت، سه‌ربۆر زۆرن و خوه‌نده‌ڤانێن ڤێ گۆتارێ شاهدێن سه‌ربۆرێن نێزیكن. له‌وان ئێكسه‌ر لێنێرینه‌ك ل سه‌ر بارێ عیراقێ و حوكمه‌تا تائیفى یا به‌غدا، بۆكو روهن ببیت، قه‌ت دشیانا وان دا نینه‌، چ له‌شكر و چ ژى حه‌شدا شیعى، بكه‌ڤیت شه‌ران ل به‌رامبه‌رى كوردستانێ.
سونیێن عیراقێ:
به‌رى هه‌ر تشتى دیاره‌ حوكمه‌تا تایفى یا به‌غدا د ئاریشه‌یه‌ك گران دا یه‌ ل ده‌ڤه‌رێن سونى ژ عیراقێ. نه‌جێبه‌جێكرنا دستوورى و هه‌ولدانێن چۆك پێدانانێ ژ لایه‌ن به‌غدا تائیفى ڤه‌ نه‌ ته‌نێ ل گه‌ل كوردستانێ یه‌، به‌لكو ل گه‌ل سونیان توندتر و دوژوارتره‌: پشتى ئازادیا عیراقێ و لادانا حوكمێ سونیان، شیعه‌یان وه‌سا ده‌ست هاڤێت كوشتنا سونیان هه‌روه‌كو مه‌به‌ست نه‌ ته‌نێ تۆلڤه‌كرنا قوربانیێن شیعه‌یان بیت ل 35 سالێن حوكمێ سه‌دام، به‌لكو تۆلڤه‌كرن بیت هه‌ر ژ رۆژا ئیمام عه‌لى، و پاشان كورێ وى حوسێن، ب عیراقیان هاتین خاپاندن؛ ل سالا 2006 و 2007 جاران كوشتیێن ڤێ ململانا سونى و شیعه‌یان یێن یه‌ك رۆژێ ب تنێ دگه‌هشتن هه‌زار كه‌سان. راسته‌ ل سه‌ر شۆپا پاتریۆسێ ئه‌مریكى، مالكى شیا ب سۆزا ژیانا دستوورى و ب هاریكاریا سه‌حوه‌یێن سونى ئه‌لقاعیده‌ بنبر بكه‌ت، لێ هه‌ر زوو مالكى ل سونیان وه‌رگێرا: ل سالا 2011 ژ كۆما 29 ئه‌ندامێن جڤاتا پارێزگه‌ها سه‌لاحه‌ددین 26 گۆره‌یى دستوورێ عیراقێ بریار دان بۆ هه‌رێمكرنا ڤێ پارێزگه‌هێ، لێ مالكى بیه‌ك گۆتنێ ئه‌ڤ داخوازا دستوورى ره‌دكر و كه‌فت شه‌رێ سنۆرداركرنا سونیان ل به‌غدا، هه‌ر سه‌ركردێ سونى، كو داخوازا مافه‌كێ بۆ ده‌ڤه‌را خوه‌ كربا، هه‌ر ئێكسه‌ر دكه‌فت بن یاسا ته‌رۆرێ. ب ئاگر و ئاسن و كه‌ربوكین و دژوارى حو‌كمێ به‌غدا ل ده‌ڤه‌رێن سونیان دهات جێبه‌جێكرن و سونى به‌ره‌ف داعش‌ چوون. په‌یدابوونا داعش بۆ بهانه‌یه‌ك دیتر، كو سونى ژ ده‌ڤه‌رێن نێزیكى تخویبێن ئیرانێ بێن هلكشاندن. هه‌روه‌سا ل رومادى شیعه‌ خه‌ریكن سونیان ژ ده‌ڤه‌را ئه‌ل نوخێب، كو هه‌شته‌مین ده‌ڤه‌را تێر فوسفات و مه‌عده‌نه‌ ل سه‌ر ئاستێ جیهانێ، شیعه‌ خه‌ریكن سونیان ژ ڤێ ده‌ڤه‌رێ ژى ده‌رێخن. داعش بوو بهانه‌یه‌ك بۆ چه‌وساندنا سونیان؛ ته‌نێ ل باژارێ سامه‌را، كو هه‌ر داعش نه‌كفتبوو ڤى باژارى، 1300 سونیێن زیندانیێن حه‌شدا شیعى شه‌ڤانه‌ ژ ئه‌شكه‌نج و ئازاران دنالن، ئه‌ڤه‌ ژ بلى وێرانى و ده‌ربده‌رى یا ڤان سێ سالێن داعش و كوشتن و تۆلڤه‌كرنا پشتى قه‌وتاندنا داعش. به‌غدا و حه‌شدا شیعى ب ئاگر و ئاسن حوكمرانیا ده‌ڤه‌را سونیان دكه‌ت و په‌یدابوونا داعشه‌ك دى ل بنێ گوهه‌، شیعه‌ قه‌ت نه‌شێن له‌شكر و حه‌شدا ژ ده‌ڤه‌را سونیان ڤه‌كێشن بۆ به‌ره‌یه‌كێ نوو ل گه‌ل كوردستانێ.
ململانا شیعه‌یان:
ئاریشا دووێ، ئه‌و ژى گران و دوژوار، كو به‌غدا تایفى كه‌فتى بن، ململانا شیعێن مه‌دره‌سا نه‌جه‌ف، یا عیراقى یه‌ و شیعێن مه‌دره‌سا وه‌لایه‌ت فه‌قیهـ یا ئیرانى. ململانه‌یه‌ك عه‌قائدى یه‌ و دیرۆكى، كه‌ڤنه‌ و چ جار بێهنا خوه‌ نه‌ڤه‌دایه‌‌. راسته‌ هه‌ولدانا موقته‌دا سه‌در ل گه‌ل كوردستانێ بۆ لادانا مالكیێ ولایه‌ت فه‌قیهـ ل سالا 2012 سه‌ر نه‌گرت، لێ سیستانیێ نه‌جه‌ف ل سالا 2014ێ ب ئاشكرایى گۆت دڤێت مالكى بچیت، مالكى ژ سه‌رێ حوكمه‌تا به‌غدا هات لادان و عه‌بادیێ سه‌ر بنه‌جه‌ف ڤه‌ هات، لێ دیسا ململانێ بێهنا خوه‌ نه‌ ڤه‌دا و نا ڤه‌ده‌ت. ل رۆژا گه‌نگه‌شا په‌رله‌مانێ عیراقێ ل سه‌ر بریارا ره‌واتیا له‌شكه‌ركێشیێ بۆ كوردستانێ سه‌دڕى ب دژى له‌شكه‌ركێشیێ بوون “وه‌كو یه‌كه‌م پێنگاڤ” ، ئه‌گه‌رێ حه‌قیقى یێ ب دژبوونا سه‌دڕى و نه‌جه‌فیان ژ هندێ دهێت؛ ئه‌گه‌ر (خودێ نه‌كه‌ت) حه‌شدا ولایه‌ت فه‌قیهـ هه‌ر ده‌ڤه‌ره‌كا نوى ژ كوردستانێ كونترۆل بكه‌ت، ئه‌ڤه‌ ب واتا بهێزبوونا پێگه‌هێ ولایه‌ت فه‌قیهـ دهێت ل عیراقێ. به‌لكو حه‌شدا نه‌جه‌ف و حه‌شدا ولایه‌ت فه‌قیهـ ل سه‌ر لێدانا كوردستانێ یه‌ك بن، لێ هه‌ر ژ نها دژى سه‌ركه‌فتنا یه‌كترن د هه‌ر شه‌ره‌كى و هه‌ر چه‌په‌ره‌كى دا حه‌شدا شیعى بهه‌ردوو بالێن نه‌جه‌فى و ولایه‌ت فه‌قیهـ ڤه‌ یه‌ك نه‌گرتى یه‌ و یه‌ك ناگریت و دشیان دا نینه‌ رووبروویێ پێشمه‌رگه‌ و كوردستانێ ببیت.
عیراقا ئابوور هه‌ڕفتى
عیراق ل هیڤیا هاریكاریا ناڤده‌وله‌تى یه‌ بۆ ئاڤاكرن و پشته‌ڤانیا ئابوورێ هه‌رفتى، ئه‌ڤ هاریكارى ناهێت، ئه‌گه‌ر عیراقى ده‌ست ب له‌شكركێشیێ بكه‌ن و بكه‌ڤن شه‌ره‌ك نوو ل رۆژهه‌لاتاناڤه‌راست، ئه‌ڤ ژى فاكته‌ره‌كه‌ كو دڤێت عیراقى چار جاران هزرا خوه‌ بكه‌ن، به‌رى خوه‌ تووشى شه‌ره‌كێ بكه‌ن دژى پێشمه‌رگه‌ و كوردستانێ.
ئیران:
یه‌ك ژ ئه‌گه‌رێن “نه‌رازیبوونا” ئه‌مریكا ل سه‌ر دامه‌زراندنا ده‌وله‌تا كوردستانێ ل ڤى ده‌مى، وه‌كو ئه‌مریكى هزر دكن، په‌یدابوونا ده‌وله‌تا كوردستانێ دێ بیت مایێ ئاریشێن نوو، كو ئه‌مریكا ژ رووبرووبوون و سنۆرداركرنا ده‌سته‌لاتا ئیرانێ ل ده‌ڤه‌رێ سست بكه‌ت، واته‌ خه‌ما ئه‌مریكا یا سه‌ره‌كى سنۆرداركرنا ئیرانێ یه‌، له‌وان قه‌ت… قه‌ت مومكن نینه‌ ئه‌مریكا رێ بده‌ت ئیران ب رێیا حه‌شدا ولایه‌ت فه‌قیهـ ل سه‌ر حسابا كوردستانێ ب هێزتر بكه‌ڤیت.
توركیا
توركیا یا زاله‌ ل سه‌ر بازارێ عیراقێ و بازارێ كوردستانێ، ڤى بازارى تركیا ژ ته‌نگه‌ژا ئابوورى یا جیهانى ل سالا 2007 رزگاركر. ئه‌گه‌ر ئیران هاندانا توركیا دكه‌ت بۆ شه‌ره‌كى ل سه‌ر كوردستانێ، ئه‌ڤه‌ تركیا باش دزانیت ئیرانێ مه‌به‌سته‌ بازارێ عیراقێ و (خودێ نه‌كه‌ت) بازارێ كوردستانێ بده‌ست خوه‌ڤه‌ ببه‌ت. زێده‌بارى ڤێ چه‌ندێ ئاریشیێن تركیا یێن ناڤخوه‌، دشیانا له‌شكرێ تركیا دا نینه‌ بكه‌ڤیت شه‌ره‌ك دى و ژ ده‌رڤه‌یى وه‌لاتێ خوه‌. له‌وا ب چ ره‌نگى مومكن نینه‌ تركیا رازى ببیت كوردستان ب ده‌ست حه‌شدا ولایه‌ت فه‌قیهـ ڤه‌ بچیت.
جڤاتا ناڤده‌وله‌تى و رایا گشتى:
مافێ چاره‌نڤیسێ بۆ ملله‌تان ژ ویدرو ویلسنێ ئه‌مریكى ده‌ستپێكر و كه‌فت ناڤ دكۆمێنتێن ناڤده‌وله‌تى و بۆ بهایه‌ك تاكه‌كه‌سێن رایاگشتى ل ئه‌مریكا و ل جیهانێ. چو حوكمه‌ته‌ك دیمۆكرات نه‌شێت بۆ ماوه‌یه‌ك دیڤدرێژ دژى بهایێن رایاگشتى یا جیهانى راوه‌ستیت. گوهه‌رتنا هه‌لۆیستێن ده‌وله‌تان به‌رامبه‌رى راپه‌رینا ملله‌تێ كورد ل سالا 1992 و بریارا جڤاتا ئێمناهیێ 688 باشترین نموونه‌یه‌. ئه‌ڤه‌ ژ بلى ئه‌و ناڤێ باش، ئه‌وێ پێشمه‌رگه‌یى و كوردستانێ د ناڤ رایاگشتى یا جیهانى دا په‌یدا كرى د ڤان سالێن شه‌رێ ته‌رۆرێ دا و ل گه‌ل ڤى فاكته‌رى و ڤى ناڤى جالیا كوردى ل ئه‌ورۆپا: كه‌رنه‌ڤالێن پشته‌ڤانیا رێفراندۆما سه‌رخوه‌بوونا ده‌وله‌تا كوردستانێ ژ ڤى به‌ره‌یى ڤه‌ ئارمانجه‌ك مه‌زن و به‌ركه‌فتى بده‌ستڤه‌ئینا، هه‌ر حوكمه‌تا ب دژى مافێ چاره‌نڤیسێ بۆ ملله‌تان راوه‌ستیت دڤێت حسابا كه‌رنه‌ڤالێن جالیا كوردى بكه‌ت و ل گه‌ل وێ حسابا رایاگشتى یا هه‌ڤوه‌لاتیێن ده‌وله‌تا خوه‌ و سازى و رێكخراوێن مافێن مرۆڤ و دۆستێن ملله‌تێ كورد، كو ئه‌ڤرۆ دۆستێن كوردستانێ ل هه‌مى جیهانێ هه‌نه‌.
ل دووماهیێ دنڤیسین كو حوكمه‌تا كوردستانێ یا شاره‌زا بوو د په‌یداكرنا هه‌ڤسه‌نگیێ د په‌یوه‌ندیێن خوه‌ یێن ناڤده‌وله‌تى دا (گاز، رۆزنه‌فتا رۆسى)، له‌وا دشیانا كه‌سى دا نینه‌، چ حه‌شدێن شیعا و چ ژى ده‌وله‌تێن ده‌ڤه‌رێ و یێن جیهانێ، بۆ ماوه‌یه‌ك دیر درێژ د رێیا ده‌وله‌تبوونا كوردستانێ دا راوه‌ستن و بێگومان كوردستان دبیت ده‌وله‌ت.

website security