NO IORG
Authors Posts by محه‌مه‌د عامر دێرشه‌وى

محه‌مه‌د عامر دێرشه‌وى

محه‌مه‌د عامر دێرشه‌وى
33 POSTS 0 COMMENTS

13

محه‌مه‌د عامر دێرشه‌وى*

• ئێكه‌م شۆڕه‌شه‌ ل كوردستانێ،‌ سنوورێ ئێك ده‌ڤه‌رێ ده‌رباز بكه‌ت (پێشمه‌رگه‌یێن شۆڕه‌شێ‌ ژ زاخۆ تا خانه‌قین)
• ئێكه‌م شۆڕه‌شه‌،‌ كوردێن سۆرا و به‌هدینى، وه‌كو ئێك نه‌ته‌وه‌، ب هه‌ڤرا بینت خزمه‌تێ بۆ دۆزا ملله‌تێ كورد.
•ئێكه‌م شۆره‌شه‌، كو ته‌ڤایا ئایین و نه‌ته‌وێن ل كوردستانێ دژین، پشكدار بن و وه‌كو ئێك هه‌ڤسان د ماف و ئه‌ركان دا.
• ئێكه‌م شۆره‌شه‌، سنوورێن ده‌ستكرده‌ د ناڤبه‌را پارچێن كوردستانێ دا داببه‌زینیت: هاریكارى و پشته‌ڤانى و پێشمه‌رگه‌ بۆ شۆڕه‌شێ ژ هه‌رچار پارچێن وه‌لات.
• ئه‌ڤ شۆڕه‌ش بوو چرایه‌ك نه‌ته‌وه‌یى ژ ته‌ڤایا ملله‌تێ كورد ڕا، ل كوردستانێ و ل جیهانێ.
• سه‌ركه‌فتنێن به‌رده‌وامێن له‌شكرى، یێن ڤێ شۆره‌شێ، ل سه‌ر له‌شكرێ حوكمه‌تان، باوه‌ریا كوردان ب خوه‌‌ په‌یدا و موكوم كر.
• ڤێ شۆڕه‌شێ هێز دا كورد و كوردستانییان بێژن: زۆرداریێ و هه‌ڤوه‌لاتییا ده‌ره‌جا دوو قه‌بوول ناكه‌ین.
• ئه‌ڤ شۆره‌ش جیاوازه‌ ژ شۆره‌شێن به‌رى خوه‌، كو پارته‌ك سیاسى (پارتى دیمۆكراتى كوردستان) ل گه‌ل سه‌ركردێ شۆره‌شێ (بارزانیێ نه‌مر) رێبه‌رییا شۆڕه‌شێ دكر.
• ل ناڤ ڤێ شۆڕه‌شێ، بۆ ئێكه‌م جار، سازیێن بلند هاتن دامه‌زراندن، كو بریارا چاره‌نڤیس د ده‌ست سازیاندا بیت، نه‌ك تاكه‌ كه‌سان، یان ژى تاكه‌ حزب.
• كۆنگرێ كوێ/كوێسنجه‌ق ل ئادارا 1963 (وه‌كو جڤاتا نوینه‌رێن گه‌ل)، جڤاتا سه‌ركردایه‌تییا شۆره‌شێ ل 7/10/1966 (وه‌كو په‌رله‌مانه‌ك، ئه‌ندام ژ هه‌موو پێكهاتێن كوردستانێ)، مه‌كته‌ب ته‌نفیزى/نڤیسینگه‌ها جێبه‌جێكار (وه‌كو حوكومه‌ته‌كا بچۆك ژ 11 وه‌زیران). سازیێن بلندێن شۆڕه‌شا مه‌زنا ملله‌تێ كورد بوون.
• شۆڕه‌شا ئیلونێ ئێكه‌م شۆڕه‌شه‌ خودان ده‌ستووره‌ك نڤیسى، وه‌كو بلندترین یاسا (ده‌ستوورێ جڤاتا سه‌ركردایه‌تییا شۆڕه‌شێ ل 23/9/1968، پێك دهات ژ دیباجه‌ و 26 مادێن ده‌ستوورى).
• شۆڕه‌شا مه‌زنا ملله‌تێ كورد ئێكه‌م شۆڕه‌شا كوردستانی یه‌‌، خودى سازیێن تایبه‌ت هه‌بوون بۆ ڕێڤه‌برنا كاروبارێن ڕۆژانه‌ یێن هه‌ڤوه‌لاتیان.
• ئێكه‌م شۆڕه‌شه‌، سه‌ره‌رایى كاودانێن دژوار و شه‌ڕێن گران، سازییا خوه‌ یا په‌روه‌ردێ هه‌بیت. قوتابخانه‌ و فێربوون هه‌بوو دناڤ شۆره‌شێدا، زانكۆ هه‌بوو.
• ئێكه‌م شۆڕه‌شه‌، سازییه‌ك سه‌ربخوه‌ هه‌بیت بۆ دادوه‌ریێ و دادوه‌رێن سه‌ربخوه هه‌بن‌. (مادا 15 ژ ده‌ستوورێ جڤاتا سه‌ركردایه‌تیێ: “دادوه‌رى ل كوردستانێ ب ته‌مامى سه‌ربخوه‌یه‌ د هه‌موو چالاكیێن خوه‌دا”)
• ئێكه‌م شۆڕه‌شه‌ ل كوردستانێ‌ له‌شكره‌ك ڕێكخستى هه‌بیت (فه‌رماندێ گشتى، سه‌رۆك ئه‌ركان، سێ له‌شكر و هه‌ر له‌شكره‌كى سێ لیوا).
• شاگردێن ڤێ شۆره‌شێنه‌ تا ئه‌ڤڕۆ سه‌رۆكاتیا له‌شكر و پارتێن سیاسى و ده‌زگه‌هین راگه‌هاندنێ دكه‌ن.
• ڤێ شۆره‌شێ هه‌ستا هه‌ڤوه‌لاتیبوون و نیشتمانپه‌روه‌رییا كوردستانى چه‌سپاند، ل شوینا په‌یوه‌ندیێن دیتر یێن جڤاكى. (كوڕێ عه‌شیرێ پێشمه‌رگه‌،‌ سه‌ره‌رایى كو سه‌رۆك عه‌شیرێ وى ل ئالیێ حوكمه‌تێ).
• ڤێ شۆڕه‌شێ یه‌ك روژێ پینگاڤه‌ك به‌ره‌ف ته‌رورێ و كوشتنا سڤیلان نه‌هاڤێت.
• ڤێ شۆڕه‌شێ‌ باوه‌رى ب دانوستاندنێ هه‌بوو، وه‌كو پره‌نسیپ بۆ بده‌ستڤه‌ئینانا مافێن ملله‌تێ كورد.
• ئه‌ڤ شۆڕش ته‌نها شۆڕه‌شا كوردستانێ یه‌، كو حوكمه‌تێن داگیركه‌ر نه‌چار بكه‌ت، شاندێن حكومى ل سه‌ر ئاستێن بلند بشینیت كوردستانێ، بۆ دانوستاندنا دگه‌ل سه‌ركردایه‌تییا شۆڕه‌شێ. (1961، 1963، 1964، 1968، 1969ـ 1970).
• ئه‌ڤ شۆره‌ش ئێكه‌م شۆره‌شا كوردستانییه‌‌، كو ئارمانجا خوه‌ یا ده‌ستنیشانكرى بجى بینت و دانپێدانا ب مافێ ئۆتونۆمى ل پارچه‌یه‌كا وه‌لات، بده‌ستڤه‌ بینیت.
• ڤێ شۆره‌شێ ئارمانجا خوه‌ بجى ئینا و عیراق ژ ده‌وله‌ته‌ك سێنترال (مه‌ركه‌زى) كر ده‌وله‌ته‌ك دیتسێنترال (نه‌ناوه‌ندى).

هزار سلاڤ ل گیانێ پاكێ بارزانیێ نه‌مر، سه‌رۆكێ شۆڕه‌شا مه‌زنا كوردا، هزار سلاڤ ل گیانێ پاكێ شه‌هید و پێشمه‌رگه‌یێن ڤێ شۆڕه‌شێ و سه‌روه‌رى و سه‌رفرازى بۆ ملله‌تێ كورد و كوردستانیان.

(*ئه‌كادیمى د ڕۆژهه‌لاتناسى و زانستێن سیاسیدا)

 

112

محه‌مد عامر دێرشه‌وى*

سه‌ربۆر و شۆره‌شێن ملله‌تان فاكته‌ره‌كى گرنگه‌، كو كارتێكرنا خوه‌ ل سه‌ر په‌یدابوونا ڕایاگشتى هه‌یه‌، نه‌مازه‌ ئه‌و شۆره‌شێن بهایێن وان یێن مرۆڤایه‌تى ڕه‌هه‌نده‌كا هه‌رێمى و جیهانى ب خوه‌ڤه‌ دگرن، مینا شۆره‌شا فه‌ره‌نسى و شۆره‌شا به‌لشه‌فیك ل ئێكه‌تییا سوڤێت. هه‌روه‌سا سه‌ربۆر و شۆره‌شێن هه‌ر ملله‌ته‌كى، ب ره‌نگه‌ك تایبه‌ت، كارتێكرنێ ل سه‌ر ڕایاگشتییا وى ملله‌تى دكه‌ن، وه‌كو كارتێكرنا سه‌ربۆر شۆره‌ش و سه‌رهلدانێن پالۆ و دێرسم و مهاباد و سلێمانى و بارزان و ئیلۆنێ ل سه‌ر په‌یداكرنا ڕایه‌كاگشتى یا كوردى، یا پشته‌ڤان بۆ شۆره‌شان.
سیاسی و راگه‌هاندنكارێ شاره‌زا دڤێت مفایى ژ سه‌ربۆرا ملله‌تێ خوه‌ و ملله‌تێن جیهانێ وه‌رگریت بۆ په‌یداكرنا ڕایاگشتى. گه‌له‌ك د جهێ خوه‌دا بوو ل دووماهیا سالێن حه‌فتییان و ده‌هـ سالێن هه‌شتییان ژ سه‌دا بوورى، ده‌ما زالبوونا پرنسیپ و بهایێن شۆره‌شا به‌لشه‌فى ل سه‌ر ئاستێ ملله‌تێن جیهانێ، سیاسیێن كورد باس ژ شۆره‌ش و سه‌ربۆرێن ملله‌تێن ڤیتنام و كه‌مبۆدجیا و كۆبا دكر و ئه‌ڤڕۆ ژى یا دروسته‌ باس ژ سه‌ربۆرێن ملله‌ت و ده‌وله‌تێن پێشكه‌فتى و دیموكرات و سیسته‌مێن یاسایى بهێته‌كرن؛ بۆ په‌یداكرنا ڕایاگشتى ل سه‌ر ڤان بها و پرنسیپا.
مرۆڤ چه‌ند نموونه‌یێن هه‌ڤده‌م، ل سه‌ر مفاوه‌رگرتنا ژ سه‌ربۆران بۆ په‌یداكرنا ڕایاگشتى ل هه‌ریما كوردستانێ، دبینیت. ژ وان نموونا خوه‌رێڤه‌برنێ و نموونا به‌ره‌نگارییا دگه‌ل ته‌رورێ و نموونا سه‌ره‌ده‌ریا ل گه‌ل په‌ناهبه‌ران ل كوردستانێ:
باشۆرێ كوردستانێ، پشتى شه‌رێ دووێ یێ كه‌نداڤى، ده‌رفه‌ت ب ده‌ستڤه‌ئینا و ده‌ست ب ئازادكرنا باژارێن خوه‌ كر. ل چریا ئێكێ یا سالا 1991ێ حوكمه‌تا به‌غدا داموده‌زگه‌هێن میرى، یێن ناڤه‌ندى، ژ كوردستانێ ڤه‌كێشان، ئه‌وژى ب مه‌ره‌ما په‌یداكرنا ڤالاهیا ئیدارى و په‌یدابوونا فه‌وزا و بێڕێكوپێكیێ. وى ده‌مى ڕیڤه‌برن ما ب خه‌ما پارتێن سیاسى یێن كوردستانیڤه‌، كادرێن ڤان پارتیان، دگه‌ل ده‌زگه‌هێن ڕاگه‌هاندنێ، یێن سه‌ر ب وانڤه‌، كه‌فتن په‌یداكرنا باوه‌ریا خه‌لكێ هه‌رێمێ ب ڕێڤه‌به‌ریا نوى: كو كورد خودان سه‌ربۆره‌ د خوه‌ڕیڤه‌برنێدا و سه‌ربۆرا خوه‌ یا رێڤه‌برنێ، یا سالانێن شۆره‌شا ئیلۆنێ و سالانێن دانوستاندنێ 1970ـ1974 دكران نموونێن شاره‌زایى و شیانا كوردان د خوه‌رێڤه‌برنێ دا و ڕایاگشتى ب ڤێ چه‌ندێ ل هه‌رێمێ دروستكر.
ئه‌ڤه‌بوو دووڤداتر هه‌لبژارتنێن په‌رله‌مانى ل هه‌رێمێ هاتن ئه‌نجامدان و حوكمه‌ته‌ك هات دامه‌زراندن (بنێره‌ مایكل میدوكرۆفت و مارتن لۆن). سه‌ره‌رایى چه‌ندین كێشه‌ و ته‌نگاڤیان، نه‌مازه‌ یێن ئابوورى و سیاسى و ده‌ستێوه‌ردانا ده‌وله‌تێن جیران، خوه‌رێڤه‌به‌ریا كوردى، نه‌ك ته‌نها شیا ڕێڤه‌به‌ریا ژیانا رۆژانه‌ بكه‌ت، به‌لكو شیا كێشێن ئالۆز، وه‌كو كێشا ته‌ڕورێ ژ خوه‌ دووربكه‌رت، د ده‌مه‌كیدا وه‌لاتێن خودان سه‌ربۆر و ده‌زگه‌هێن ئێمناهیێ، یێن خودان شیان، ژ كێشا ته‌ڕور و ئیمناهیێ دنالین. سه‌ركه‌فتنا كوردستانێ دڤێ مه‌یدانێدا بۆ سه‌ربۆره‌ك كو پاشتر، ده‌ما ده‌ركه‌فتنا ده‌وله‌تا خه‌لیفه‌ى، مفا ژێ هات دیتن و ئه‌ڤ سه‌ركه‌فتنه‌ دشێت ببیت، سه‌ربۆره‌كێ سه‌رمه‌شق بۆ ملله‌تان دبیاڤێ ڕۆبوونه‌وه‌یا دگه‌ل ته‌رورێ.
سه‌ربۆرێ خوه‌بڕێڤه‌برنێ پێشانى كوردان دا، كو ئه‌و ب حوكمرانیا خوه‌، دكارن ببن لایه‌نێ بكه‌ر، نه‌ك وه‌كو هه‌مى مێژووا خوه‌، هه‌رده‌م لایه‌نێ كار ل سه‌ر بێته‌كرن و ژ لایه‌ن ملله‌ت و ده‌سته‌لاتێن دیتر بهێت بڕێڤه‌برن، كارتێكرنا ڤێ چه‌ندێ تا ئه‌ڤڕۆ به‌رده‌وامه‌: سه‌ره‌رایى هه‌ولدانێن جودا ڕایاگشتیا هه‌رێما كوردستانێ كوكه‌، كو كورد دكاریت خوه‌ برێڤه‌ببیت.
نموونه‌یه‌كا دیتر، یا سه‌ربۆرێ سه‌ركه‌فتى ل هه‌رێما كوردستانێ، سه‌ره‌ده‌ریا حوكمه‌ت و خه‌لكێ هه‌رێما كوردستانێ یه‌؛ دگه‌ل كێشا ئاواره‌ و په‌ناهبه‌رانه‌. بۆ ڕۆهنكرنا بابه‌تى باشه‌ ل ڤێره‌ باشه‌ مرۆڤ سه‌ره‌ده‌ریا ئه‌لمانیا و كوردستانێ بدت ل به‌ر یه‌كتر:
ئه‌لمانیا ده‌وله‌ته‌ك خودان ئابووره‌ك گه‌له‌ك ب هێزه‌. په‌رله‌مانتارێن فدرال ل 22 چریا مه‌زنا سالا 2016 ده‌نگ ل سه‌ر بۆدجا ئه‌لمانیا یا سالا 2017ێ دان، ب كوژمێ 1,329 ترلیۆن یۆرۆ. گۆره‌یى مێدیا ئه‌لمانى، د وێ سالێدا 14 ملیار یورۆیا ژ بۆدجێ گشتى زێده‌كر. ل سالا 2017ێ داكسێ ئه‌لمانیا 12,97 خال نڤیسین، ئه‌ڤه‌ژى بلندترین خالن پشكێن ئه‌لمانى د ماوێ سیهـ سالان دا گه‌هشتیێ، كو ئه‌ڤ هه‌مى نیشانن بۆ زه‌نگینى و ئابوورێ خورتێ ئه‌لمانیا. گۆره‌ى مالپه‌رێ ئامارێن فیدڕال ل ئه‌لمانیا ژمارا دانشتووێن ئه‌لمانیا، ل سالا 2017ێ 82 ملیۆن و 457 هزار بوون. ل وێ سالێ نێزیكى 800 هزار په‌نابه‌را قه‌ستا ئه‌لمانیا كربوو، واته‌ ب ڕێژا كێمتر ژ یه‌ك ژ سه‌دێ (0,97%). ل 24ى ئیلۆنا سالا 2017 هه‌لبژارتنێن گشتى ل ئه‌له‌مانیا هاتن ئه‌نجامدان. سه‌ره‌رایى هه‌ولدانێن به‌رده‌وام یێن پارت و حوكمه‌تێن ئه‌لمانى بۆ په‌یداكرنا بۆچوونه‌كا نه‌رم د بارا وه‌رگتنا په‌ناهبه‌ران و سه‌ره‌ده‌ریا نه‌رم دگه‌ل بیانیان، لێ ڕایه‌گشتى ل ڤى وه‌لاتى ما توند به‌رامبه‌ر وه‌رگرتنا په‌ناهبه‌ران و بیانیان. و ڤالاهیه‌ك مه‌زن كه‌فت د ناڤبه‌را رایاگشتى و پارتێن سیاسى و كارتێكرنا خوه‌ ل سه‌ر ئه‌نجامێن هه‌لبژارتنان كر. په‌یدانه‌بوو، سه‌باره‌ت ڤى بابه‌تى و هه‌مان ئه‌گه‌ر بوو مایێ هه‌لویستێن دژ، د ناڤبه‌را پارت و جڤاكا ئه‌لمانیدا و د هه‌لبژارتنێن 24 ئیلۆنا سالا 2017 دا. د ئه‌نجامدا سیسته‌مێ پارتیان ل ئه‌لمانیا تێكچوو، پشتى قۆناغه‌كا سه‌خت ژ دانوستاندنا د ناڤبه‌را پارتێن ڤى وه‌لاتیدا، كو زێده‌یى شه‌ش هه‌یڤا ڤه‌كێشا، ئه‌ڤجا پارتێن سیاسى شیان حوكمه‌ته‌كێ پێكبینن.
وه‌كو ئه‌لمانیا هه‌رێما كوردستانێ ژى ئاریشا په‌نابه‌ران ل سالا 2017 هه‌بوو: گۆره‌یى ده‌سته‌ى ئامارى هه‌رێمى كوردستان، ل هه‌مان سالدا؛ یانى سالا 2017ێ، ژمارا دانشتوێن هه‌رێمێ پێنچ ملیۆن و 765 هزار كه‌س بوون. ئاواره‌ و په‌ناهبه‌رێن كوردستانێ جاران نێزیكى دو ملیۆن مڕۆڤان بوون و ل دووماهیا سالا 2017: ئێك ملیۆن و نیڤ ملیۆن مرۆڤ. ڕێژا ئاواره‌ و په‌نه‌هبه‌ران ل هه‌رێما كوردستانێ گه‌هشتبوو 34,69%، ل دووماهیا هه‌مان سال بوو 26,01%، به‌رامبه‌ر گشت دانشتوویێن هه‌رێما كوردستانێ (هه‌مان ڕێژه‌ ل ئه‌لمانیا كێمتر بوو ژ 1%). ئه‌ڤه‌ د ده‌مه‌كیدا بوو، كو هه‌رێما كوردستانێ ژ كێشه‌یه‌كا ئابوورى یا هه‌ره‌ دوژوار دنالى: مه‌حوكمه‌تا عیراقێ نان و ده‌رمان ژ هه‌رێما كوردستانێ دبڕى، حوكمه‌تا هه‌رێمێ ل وێ سالێ ته‌نانه‌ت نه‌دكارى مووچێن كارمه‌ندێن خوه‌ دابین بكه‌ت، لێ خه‌لكێ كوردستانێ پاریێ نانێ خوه‌ دگه‌ل په‌ناهبه‌ر و ئاوارێن خوه‌ دابه‌شكر.
فاكته‌رێ هه‌ره‌گرنگێ سه‌ركه‌فتنا سیاسه‌تا حوكمه‌تا كوردستانێ د حه‌واندنا ئاواره‌ و په‌ناهبه‌ران و فاكته‌رێ په‌یدابوونا رایاگشتى د ناڤ جه‌ماوه‌رێ كوردستانێ دا، بۆ حه‌واندنا ئاواره‌ و په‌ناهبه‌ران د ناڤ خوه‌دا، سه‌ربۆرێن ملله‌تێ كوردستانێ بوو د په‌نابه‌ریێ دا، ملله‌تێ كورد چه‌ندین جاران په‌نابه‌ر ببوو. نه‌خوه‌شیا كاودانێن په‌نابه‌ریێ هه‌ستا مرۆڤایه‌تیێ ل ده‌ف ڤى ملله‌تى دهه‌ژاند و بۆ مایێ په‌یدابوونا ڕایاگشتى ل سه‌ر حه‌واندنا په‌ناهبه‌ران، سه‌ره‌رایى كاودانێن ئابوورى یێن دژوار ل هه‌رێما كوردستانێ.
*(لێكوله‌ر و شاره‌زا ل سه‌ر ڕایاگشتى)

20

محه‌مه‌د عامر دێرشه‌وى

(ڕۆژهه‌لاتناس و سیاسى)

مایك پێنس، جێگرێ سه‌رۆكێ ئه‌مریكا، ل 23 ڤێ هه‌یڤێ، چریا مه‌زن، سه‌ره‌دانا سه‌ربازێن  له‌شكرێ ئه‌مریكى، ل عه‌ین ئه‌لئه‌سه‌دا عیراقێ؛ كر. ل سه‌ر ڕێیا خوه‌، پێنس ته‌له‌فۆنه‌ك بۆ سه‌رۆك وه‌زیرێن عیراقێ ل به‌غدا كر، و دووڤداتر به‌ر ب هه‌ولێرا په‌یته‌ختا هه‌رێما كوردستانێ كه‌فت ڕێ. سه‌رۆك بارزانى ل هه‌ولێرێ نه‌بوو، پێشوازیێ ل جێگرێ سه‌رۆكێ ئه‌مریكا بكه‌ت و كۆمبوونان ئه‌نجام بده‌ن، لێ هه‌ردو به‌رێزان: نێچیرڤان بارزانى (سه‌رۆكێ هه‌رێما كوردستانێ) و مه‌سرۆر بارزانى (سه‌رۆكێ جڤاتا وه‌زیرێن كوردستانێ) ل گه‌ل جێگرێن خوه‌ پێشوازیا مێهڤانێ ئه‌مریكى كرن، ب هه‌ڤرا ڕوونشتن و كۆمبوون و كۆنفرانسێ ڕۆژنامه‌ڤانى ئه‌نجامدان و جێگرێ سه‌رۆكێ ئه‌مریكى دا دیاركرن، كو بۆ خوه‌ ب شه‌ره‌فه‌كا مه‌زن دزانت، ل هه‌ولیرێ بیت و گۆت: كورد هه‌ڤپه‌یمانێن ئیستراتیجیێن ئه‌مریكانه‌ و ئه‌مریكا پشته‌ڤانیێ ل هه‌رێما كوردستانێ دكه‌ت. بۆچى سه‌ره‌دان و كۆمبوون ل هه‌ولێرا پایته‌ختا هه‌رێما كوردستانێ هاتن ئه‌نجامدان و نه‌ك ل به‌غدایا پایته‌ختا عیراقێ، بوو جهێ پرسیارێ. هه‌ڤپه‌یمانیا نه‌سڕ ب سه‌رۆكاتیا حه‌یده‌ر عه‌بادى، سه‌رۆكوه‌زیرێ به‌رێ یێ عیراقێ، د داخوه‌یانیه‌كێ دا، سه‌ره‌دان و كۆمبوونا پێنس ل هه‌ولێرێ ئیدانه‌كر و گۆت: سه‌ره‌دان پێشێلكرنا سه‌روه‌ریا ده‌وله‌تا عیراقێ یه‌ و دیاركر، كو پایته‌ختا عیراقێ به‌غدایه‌ نه‌ هه‌ولێر. ب وێ مه‌عنایێ، كو دڤیابوو پێنس سه‌ره‌دانا به‌غدا كربایه‌ و كۆمببوون ل گه‌ل حوكمه‌تا به‌غدا ئه‌نجام دابان، نه‌ك هه‌ولێر ببا جهێ ڕوونشتنان. ئه‌حمه‌د سه‌فار، په‌رله‌مانتاره‌ك پارتى ل به‌غدا، دیار كر، كو هه‌ولێر ژى باژاره‌ك ژ باژارێن عیراقێ یه‌. ب وێ مه‌عنایێ، كو خه‌م ناكت، پێنس سه‌ره‌دانا هه‌رێما كوردستانێ كرى و دیاركر، كو دبیت؛ پێنس و ئه‌مریكا ل سه‌ر شێوێ سه‌ره‌ده‌ریا حوكمه‌تا عیراقێ ل گه‌ل خوه‌نیشاده‌ران نه‌رحه‌ت بیت ژ به‌غدا و دبیت ئه‌مریكى مژوول بن ب “إعاده‌ تنڤیم الأوراق”، وه‌كو مرۆڤ ب كوردى بێژت: ئه‌مریكا مژووله‌ ب پێداچوونا ل سه‌ر سیاسه‌تا خوه‌. سیاسیێ عیراقى ئینتفاز قه‌نبه‌ر، سه‌رۆكێ پارتا “المستقبل الدستوری العراقی” ئه‌ڤ سه‌ره‌دان ب دو خالان ڤه‌ گرێ دا: ـ كورد هه‌ڤپه‌یمانێن ئستراتیجینه‌ بۆ ئه‌مریكا ل ده‌ڤه‌رێ و د هه‌مان ده‌مدا په‌یوه‌ندیێن باش دگه‌ل ئیرانێ هه‌نه‌. ـ په‌رله‌مانتارێن كورد ل به‌غدا ته‌نها فراكسیۆنه‌، ل پشت نه‌روخانا حوكمه‌تا عادل عه‌بدولمه‌هدى دڕاوه‌ستیت. ب بۆچوونا نڤیسه‌رێ ڤێ گۆتارێ چه‌ند فاكته‌ره‌ك هه‌نه‌؛ ل پشت گرنگیا هه‌ولێرێ دڕاوه‌ستن، كو پایته‌ختا كوردستانێ سه‌نگا خوه‌ یا هه‌رێمى و جیهانى هه‌بیت: 1) هه‌ولێرێ و هه‌رێمێ و كوردستانێ ئیسبات كر، كو ترۆر پاشڤه‌ نه‌دچوو و ده‌وله‌تا خیلافه‌تێ ب دووماهى نه‌دهات، هه‌كه‌ پێشمه‌رگه‌ نه‌بایه‌. 2) ئه‌ڤرۆ جاره‌كا دى تڕۆریست خوه‌ ڕێكدئێخن و مه‌ترسییا دوباره‌ سه‌رهلدانا ترۆرێ دهێت پێش، بێ هاریكاریا هه‌ولێرێ و پێشمه‌رگه‌یى، نه‌ك دێ ته‌نها سته‌م بیت، ڕێ ل به‌ر ترۆرێ بێته‌ گرتن، به‌لكو مه‌حاله‌. 3) هه‌ولێر و ده‌زگه‌هێن ئێمناهیێ یێن كوردان، نه‌ك ته‌نها بوون مایێ ده‌ربێن گرنگ ل سه‌ر ناڤه‌ندێن ترۆرێ، به‌لكو كارێن ترۆریستان ل ئه‌ورۆپا و ل ئه‌مریكا ژى ب هاریكاریا ده‌زگه‌هێن ئێمناهیێن كوردان تێن پۆچه‌لكرن. 4) سه‌ره‌رایى بارێ ئابووریێ دوژوارێ كوردستانێ، كوردستان مالا ڤه‌حه‌واندنا په‌ناهبه‌رێن شه‌ڕێن داعش و شه‌ڕێن دیتر یێن ده‌ڤه‌رێیه‌، ئه‌ڤه‌ ل ده‌مه‌كێ یه‌، كو كێشا په‌ناهبه‌ران بوویه‌ كێشه‌ك ناڤده‌وله‌تى. 5) هه‌ولێر و هه‌رێما كوردستانێ، ته‌نها جهێ سه‌قامگیره‌ ل عیراقێ، به‌لكو بێژه‌: سه‌قامگیرترین جهه‌ ل ده‌ڤه‌رێ. 6) هه‌ولێر و كوردستان بووینه‌ مالا پێكڤه‌ژیانا ئۆل و ئاینان و نه‌ته‌وه‌یان. 7) سیاسه‌تا میانڕه‌وا كوردان، ل به‌رامبه‌ر كێشێن ئالۆزێن عیراقێ و ڕۆهه‌لاتاناڤه‌ڕاست، هه‌ولێر كریه‌ پایته‌خته‌ك، كو ببیت جهێ هه‌ڤدیتن و كۆمبوون و پێككرنا لایه‌نێن هه‌ڤدژى یه‌كتر. واته‌ هه‌ولێرا سه‌قامگیر هۆكاره‌ بۆ په‌یداكرنا سه‌قامگیریێ ل ته‌ڤایا ده‌ڤه‌رێ. 8) ل ڤى سه‌رده‌مى ململانا شیعه‌ و سونه‌یان بوویه‌ هۆكاره‌ك سه‌ره‌كى؛ بۆ كێشێن ڕۆژهه‌لاتا ناڤه‌ڕاست و جیهانا ئیسلامى، هه‌ولێر و كوردستان ته‌نها ناڤه‌ندا پێكڤه‌ژیانا هه‌ردو مه‌زهه‌بێن سونى و شیعه‌یه‌ ل ڕۆژهه‌لاتانا ڤه‌ڕاست و ل جیهانا ئیسلامى. 9) هه‌ڤسه‌نگیا په‌یوه‌ندیێن هه‌ولێرێ نه‌ك ته‌نها ل سه‌ر ئاستێ هێزێن عیراقی یه‌، به‌لكو ل سه‌ر ئاستێ ده‌وله‌تێن ده‌ڤه‌رێ و زلهێزێن جیهانى. ل گه‌ل ڤان خالان دو خالێن دى، یێن بنه‌ڕه‌تى هه‌نه‌، كو گرنگیێ دده‌ن كوردستانێ و هه‌ولێرا پایته‌خت: ئێك: كێشێن ده‌وله‌تێن ده‌ڤه‌رێ (عیراق، سووریا، تركیا، ئیران) ناهیێن چاره‌سه‌ركرن، ئه‌گه‌ر چاره‌ بۆ كێشا كوردى و دۆزا نه‌ته‌وه‌یا ملله‌تێ كورد نه‌هیێت دیتن. و هه‌كه‌ چاره‌ بۆ مه‌ پرسا كوردى نه‌هیێت دیتن، ئه‌ڤه‌ كێشێن ڤان ده‌وله‌تان ژ ڕۆژهه‌لاتا ناڤه‌ڕاست ڤه‌دكێشن، په‌حن دبن و دبن كێشێن ئالۆزێن جیهانى. دو: شه‌ره‌ك ئابوورى د ناڤبه‌را چین و ئه‌مریكا دا په‌یدابوویه‌: چین هه‌ولدده‌ت ڕێیا كه‌ڤنا ئاڤرمیش ژ چینێ هه‌تا ئه‌ورۆپا ب ئاوایه‌ك مودێرن و نوو بكێشیت. ئه‌مریكا گه‌له‌ك دلگرانه‌، كو چین و ئه‌ورۆپا دگه‌ل ڕۆسیا، دوور ژ كارتێكرنا ئه‌مریكا، بكه‌ڤن هه‌ڤپه‌یمانیێن بازرگانى. ئه‌ڤ ڕێ، ڕێیا نوویا ئاڤرمیش، پشتى ئیرانێ د كوردستانێ دا دبۆریت.

7

كورد د و له‌یستۆكا به‌رژه‌وه‌ندیێن ناڤده‌وله‌تى، دوهى و ئه‌ڤرۆ

ڕۆهنكرنه‌ك بۆ سیاسه‌تگێران و چه‌ند پرسیاره‌ك بۆ شرۆڤه‌كارێن سیاسى
محه‌مه‌د عامر دێرشه‌وى*
دوهى:
ستێڕا سۆرا ئێكه‌تیا سۆڤیێت، ژناڤ هێلینا ڕۆما ڕۆژهه‌لاتا كه‌ڤن و كه‌نیسا ئۆرتودوكسا شه‌رقى، ده‌ركه‌فت. په‌یدابوونا ئێكه‌تیا سۆڤێت، ل ڕۆژهه‌لات، بۆ مایێ وێ چه‌ندێ، كو ڕۆژئاڤا، ب سه‌ركێشییا ئنگلیزا، بكه‌ڤن مه‌ترسیان ل سه‌ر به‌رژه‌وه‌ندیا خوه‌، له‌وان ڕۆژئاڤا و ئنگلیزا سیاسه‌تا خوه‌ ل به‌رامبه‌رى پاشمایێن ئۆسمانیان گوهه‌رت:
ل ده‌ستپێكێ، به‌رى ژ دایكبوونا ده‌وله‌تا سۆڤێتێن به‌لشه‌فى، سیاسه‌تا ڕۆژئاڤا و ئنگلیزان، سیاسه‌تا چێكرنا ده‌وله‌تێن بچووك بوو، ل سه‌ر خاكا ئۆسمانیان (سایكس بیكۆ و سیڤه‌ر). واته‌: ده‌وله‌ته‌ك بۆ كۆمكرنا پاشمایێن ئۆسمانیان (تركیا) و ل دۆر ڤێ ده‌وله‌تا پاشمایێن ئۆسمانیان، چه‌ندین ده‌وله‌تێن دیتر یێن بچووك. مه‌به‌ست ژ ڤان ده‌وله‌تێن بچووك ئه‌وبوو، كو ئه‌ڤ ده‌وله‌ت، ب هاریكاریا ڕۆژئاڤا و ئنگلیزان، بشێن ده‌وله‌تا ئۆسمانیان دۆرپێچ بكن و مه‌ترسیا ئۆسمانیان هه‌تا هه‌تاهه‌تا ب دووماهی بینن.
په‌یدابوونا سۆڤێت، وه‌كو ڕكابه‌ره‌ك ب هێز، دژى ڕۆژئاڤا و به‌رژه‌وه‌ندیێن وان، مه‌ترسى ل ده‌ڤ ڕۆژئاڤا په‌یداكر، ئه‌گه‌ر ده‌وله‌تێن بچووك ل سه‌رخاكا ئۆسمانیان بهێن چێكرن، نه‌كو هنده‌ك ژ ڤان ده‌وله‌تان بكه‌ڤن فه‌له‌كا سۆڤێت. ل شوونا ده‌وله‌تێن بچووك بۆ دۆرپێچكرنا ئۆسمانیان، پێدڤیا ب ده‌وله‌تێن مه‌زنتر، بۆ دۆرپێچكرنا سۆڤێت، هات پێش. د ئه‌نجامدا، جیران و ڕكابه‌رێن به‌رێ یێن ڕۆسیا، واته‌ كوڕێن ئۆسمانیان، بوون خودان ده‌وله‌ته‌ك مه‌زن و ب هێز (لۆزان). ئه‌ڤ ده‌وله‌ت، ده‌وله‌تا تركیا، هات خودانكرن و پشته‌ڤانیكرن ژ لایه‌ن ڕۆژئاڤاڤه‌؛ بۆ سینگلێگرتنا ژ ئێكه‌تیا سۆڤیێت.
ئه‌م كورد ژ ڤێ له‌یستۆكا به‌رژه‌وه‌ندیێن ناڤده‌وله‌تى ب خوسارى ده‌ركه‌فتین: سۆزێن ده‌وله‌ته‌ك ل سلێمانیێ، ئێك ل ڕۆژئاڤا، ئێك ل مووسل و ب كێماسیڤه‌ ده‌وله‌ته‌ك ل باكۆرێ كوردستانێ هه‌موو ژناڤچوون. هه‌روه‌سا یۆنان ب خوساریڤه‌ ژناڤ له‌یستۆكا به‌رژه‌وه‌ندیێن ناڤده‌وله‌تى ده‌رچوو: تراقیا و ڕۆژئاڤایێ ئه‌نازۆلێ نه‌گه‌هشتن یۆنانستانێ. ئیتالیا ژى مینا یۆنانێ، ئه‌و ژى نه‌بوو خودانا ئه‌نتالیا و باشۆرێ ئه‌نازۆلێ. ژبه‌ركو فره‌نسیان ڤه‌شارتیێن پلانێن ئه‌نگلیزان نه‌دزانین، ئنگلیزا فه‌ره‌نسا ژى نیڤ خوسار دا لایه‌كێ و فه‌ره‌نسا نه‌بوو خودانا ویلایه‌تا مووسل یا زه‌نگین ب په‌ترۆلا خوه‌ڤه‌.
ئه‌ڤرۆ:
ئه‌ڤه‌ ڕۆسیا پۆتین هات پێش. پۆتین به‌هرا قه‌یسه‌ران یا جاران دڤێت، ئه‌و به‌هرا ڕۆژئاڤا دوهى ڕۆس ژێ مه‌حرۆم كرین، پۆتین ئه‌و به‌هر دڤێت و ژ وێ به‌هرێ پتر دڤێت.
ئه‌ڤرۆ، ئه‌ڤه‌ ته‌نینێ (دێوێ)، سروشت ئارامێ چینێ، سه‌رێ خوه‌ هلداڤه‌ و چین مژووله‌، هێدى هێدى ڕێیا ئاڤرمیش، و ئه‌ڤ جار ب هه‌ماهه‌نگی ل گه‌ل ڕۆسیا، به‌ر ب ئه‌ورۆپا بكێشیت. چینا شاره‌زا و به‌رنیاس ب نه‌رمیا خوه‌ڤه‌، ل دۆر هنده‌ك ده‌وله‌تان دزڤریت (ئیران وه‌كو نموونه‌)، كو ڕۆژئاڤا، ب هه‌ردو به‌شێن خوه‌ڤه‌؛ به‌شێ ئه‌ورۆپى و به‌شێ ئه‌مریكى، ڤان ده‌وله‌تان ب حه‌لالێ خوه‌ دزانن.
ئه‌ڤرۆ ئه‌ورۆپا ژى جیاوازه‌ ژ دوهى: فه‌ره‌نسا و ئه‌لمانیا دۆستن و پێكڤه‌ كاردكن، نه‌ك نه‌حه‌ز و نه‌یار. هه‌ردو پێكڤه‌ هه‌ول دده‌ن، جۆره‌ جه‌مسه‌ره‌ك سه‌ربخوه‌ دابمه‌زرینن.
پرسیار:
ئه‌رێ، ئه‌ڤ جاره‌ دێ له‌یستۆكا ڕێكه‌فتنا به‌رژه‌وه‌ندیێن ناڤده‌وله‌تى چاوا بیت؟
ئه‌رێ، ته‌نین و پۆتین وێ یه‌كتر پشته‌ڤان بكن و ل ئالیێ دى هه‌ردو به‌شێن ڕۆژئاڤا، و جاره‌ك دى سیسته‌مێ دو پۆلى (دو قوتبى) ل دونیایێ ڤه‌دگه‌ریت؟
ئه‌رێ، یا كه‌س نه‌دیتى دێ هێته‌ پێش و هه‌ردو ڕۆمایێن شه‌رقى و غه‌ربى، ئۆرتۆكس و كاسولیك، ئمپریالیست و سۆسیالیست، ڕۆژئاڤا و ڕۆسیا دچن یالا یه‌ك؟
ئه‌رێ مه‌ترسیا ترامپى نه‌ ئه‌و بیت، كو چین و ڕۆسیا و ئه‌ورۆپا، بێ ڤیانا وى، ل ئێك نێزیك ببن؟
ئه‌رێ، تركیا ئه‌ردۆگانى دێ چ لێهێت؟
ئه‌رێ، ئیران دێ ل كیڤه‌ مینیت؟
ئه‌رێ، ملله‌ته‌ك، وه‌كو ملله‌تێ مه‌، دێ به‌ر ب كیش پاشه‌ڕۆژێڤه‌ چیت؟
له‌یستۆكا به‌رژه‌وه‌ندیێن ناڤده‌وله‌تى له‌یستۆكه‌ك مه‌زنه‌ و ئالۆزه‌، پێدڤیه‌، شرۆڤه‌كارێن سیاسى، ل شوونا لۆمه‌یان ژ سیاسه‌تگێرێن كوردستانێ، ب وردى و ب كوورى و ب دوورى هزر بكین، شرۆڤه‌ بكین. پێدڤیه‌، ل شوونا خوه‌ مژوولكرن ب جوانیكرنا ڕۆخسارێ پارتێن خوه‌ یێن سیاسى، شرۆڤه‌كارێن كورد ڕۆناهیه‌كێ ژ سیاسه‌تگێرێن خوه‌ڕا به‌رده‌ین ل سه‌ر كاغه‌زان. پێدڤیه‌ سیاسه‌تگێرێن كوردستانێ شرۆڤه‌كاران ژ پێزانینێن، ل پشت په‌ردێ، بێبه‌هر نه‌كه‌ن، ئه‌ڤجا سیاسه‌تگێر كاغه‌زێن نڤیساندى ب ڕه‌هه‌ند وه‌ربگرن.
*(ئه‌كادیمیێ ڕۆژهه‌لاتناسى و زانستێن سیاسه‌تێ)

15

محه‌مه‌د عامر دێرشه‌وى
(ڕۆژهه‌لاتناس و سیاسى)
ئه‌وله‌ویه‌تا هه‌مى كوردان و هه‌ر ئێك ل جهێ خوه‌:
1) شیانێن خوه‌ ته‌رخان بكه‌ت، بۆ نه‌هێلانا قركرنا ملله‌تێ كورد ل ڕۆژئاڤایێ كوردستانێ ل سه‌ر ده‌ستێ ده‌وله‌تا تركا.
2) ڕێگرى ل به‌رامبه‌رى عه‌ره‌بكرن و ژێكڤه‌قه‌تاندنا ده‌ڤه‌رێن كوردى.
3) دڤێت دۆزا نه‌ته‌وه‌یى و پاشه‌ڕۆژا ڕۆژئاڤایێ كوردستانێ و دانوستاند و ده‌ستوورێ بیت… هتد هه‌رده‌م ل بیر بن.
پرسیارا سه‌ره‌كى ئه‌وه‌، ئه‌رێ له‌شكرێ سووری دڤێت و دشێت ڕێ ل سنگێ قركرنا ملله‌تێ كورد بگرت؟
لبه‌رچاڤوه‌رگرتنا بارێ سووریان و له‌شكرێ ڤێ ده‌وله‌تێ دیار دبیت، نه‌ ئه‌و ڤیان هه‌یه‌، نه‌ ئه‌و شیان هه‌نه‌ و نه‌ژى ئه‌و ڕێك بۆ له‌شكرێ سووریا دهێته‌دان، بچت شه‌رێ له‌شكرێ تركیا بكه‌ت. ئه‌مریكا و ڕۆسیا ڤێ چه‌ندێ قه‌بوول ناكه‌ن. له‌وان قه‌ت ناكه‌ڤت سه‌رێ مرۆڤ، كو ئینادنا له‌شكرێ سووری ببت مایێ ڕاوه‌ستانا قڕكرنا خه‌لكێ ڕۆژئاڤایێ كوردستانێ.
ده‌وله‌تا سووری، ب تایبه‌ت ڕژێما به‌عس، دانه‌را پیلانا كه‌مه‌را عه‌ره‌بی یه‌. ڤێ رژێمێ بۆ ئیك ڕۆژێ خوه‌ ژ عه‌ره‌بكرنا ده‌ڤه‌رێن كوردى نه‌دایه‌ پاش. دڤێت مرۆڤ چاڤه‌رێ نه‌بت ژ ڤێ ده‌وله‌تێ، ئه‌و بچت شه‌رێ تركا، بۆ كو ببت ڕێگر ل به‌رامبه‌رى ڤاله‌كرنا خاكا ڕۆژئاڤایێ كوردستانێ ژ كوردان. به‌لكو دڤێت بزانبیت، ئه‌ڤ ده‌وله‌ت دێ كه‌یفخوه‌ش بیت، بارودۆخه‌ك بهێت پێشت (ل ڤێرێ هێرشا ده‌ولتا تركا لسه‌ر خاكا ڕۆژئاڤایێ كوردستانێ) خه‌ونا عه‌ره‌بكرنێ ب ساناهى ببیت و دو چووچك ب به‌ره‌كێ.
خالا سیێ: بێگۆمان بده‌ستڤه‌ئینانا مافێن نه‌ته‌وه‌یى ل هه‌ر پارچه‌كێ، دووماهیێ دێ ب ڕێیا دانوستاندن و ده‌ستوریكرنا مافان بیت. سه‌ربۆرێن ملله‌تێ كورد نیشادده‌ن، بۆ ب ده‌ستڤه‌ئینانا مافێن ڕه‌وایێن نه‌ته‌وه‌یى ب ڕێكا گفتوگۆیان؛ دو خالێن سه‌ره‌كى پێویستن و میزانا كوردان ب هێز دكه‌ت ل سه‌ر مێزێ:
1) ئێكرێزیا كوردان و ناتكڕه‌ویا لایه‌نه‌كێ د بریارێ دا. مخابن ل رۆژئاڤایێ كوردستانێ تاكڕه‌وى دهێت دیتن نه‌ك براتى و ب هه‌ڤڕا كاركرن بۆ ئارمانجێن نه‌ته‌وه‌یى.
2) خالا دووێ كو سه‌نگێ لایه‌نێ كوردى د پرۆسێسێن دانوستاندنان دا ب هێزه‌ دكه‌ت، ئه‌وه‌ كور ل سه‌ر ئه‌ردى هه‌بت، واته‌ خاك د ده‌ستێ لایه‌نێ كوردی دا بیت.. ده‌ما ته‌ ئه‌رد ژ ده‌ست دا، ژبه‌ر هه‌ر ئه‌گه‌ره‌كى، حوكمه‌تێن داگیركه‌ر نه‌ته‌نها ب سڤكی ڤه‌ ل كوردان دنێرن، به‌لكو هه‌ر قه‌بوول ناكه‌ن، نوونه‌رێن كوردان، وه‌كو نوونه‌رێن نه‌ته‌وه‌یه‌كێ، ل سه‌ر مێزێ ڕووینن.
فشارا ناڤده‌وله‌تى د به‌رژه‌وه‌ندیا ڕۆژئاڤایێ كوردستانێ دا هه‌یه‌ و ڕۆژ بۆ ڕۆژێ باشتر دبیت. تاوانێن له‌شكرێ ترك و هه‌ڤالبه‌ندێن وان، كو پڕانى پاشمایێن قاعیده‌ و داعشن، ل گه‌ل گازیا كوردان ل سه‌ر ئاستێ ڕایاگشتى و حوكمه‌تێن ناڤده‌وله‌تى، دێ بن مایێ پشته‌ڤانیه‌ك باشتر، كو ئێدى یێن وه‌كو ترامپ ژى ژ دوباره‌ هه‌لبژارتنا خوه‌ بترسن، گه‌ر وێنێن قركرنا ملله‌تێ كورد به‌ربه‌لاڤ بوون. و هه‌ر ئه‌ڤ دێ بیت مایێ هه‌لویستێن باشرت بۆ ڕۆژئاڤایێ كوردستانێ.
بارێ ڕۆژئاڤایێ كوردستانێ ئه‌ڤرۆ گه‌له‌ك ل بارێ هه‌رێما كوردستانێ دچیت، پشتى 16 ئۆكتوبه‌رێ. داستانێن مینا پردێ و سحێلا بوون مایێ وێ چه‌ندێ، كو كورد ل سه‌ر خاكا خوه‌ بمینت. پشتى ڤان هه‌ردو داستانان سه‌نگا هه‌رێما كوردستانێ ل به‌رامبه‌رى به‌غدا و جیهانێ ما ل به‌ر چاڤ و گوهه‌رین د به‌رژه‌وه‌ندیا هه‌رێمێدا په‌یدا بوون. ئه‌ڤه‌ دشێت ببیت نموونه‌یه‌كا سه‌رمه‌شق بۆ ڕۆژئاڤایێ كوردستانێ.

16

محه‌مه‌د عامر دێرشه‌وى (ئه‌كادیمى د ڕۆژهه‌لاتناسى و زانستێن سیاسی دا)
ئیجه‌ جه‌رگبڕه‌، مرۆڤى نه‌چار دكه‌ت هزره‌كێ ل سه‌ر فاكته‌رێن كۆچبه‌ریا نه‌یاسایى ژ كوردستانێ بكه‌ت، ئه‌گه‌ر چى ته‌نها ده‌ستنیشانكرنا خالێن سه‌ره‌كى بت و ب كورتى.
كۆچبه‌رى و مشه‌ختبوون د ژیانێدا كه‌ڤنه‌ و كارتیكرنا خوه‌ هه‌یه‌. كۆچبه‌رییا ژ كوردستانێ، ژ ره‌نگێ كۆچبه‌ریا نه‌یاساییه‌. دوو جورێن فاكته‌ران بۆ ڤێ كۆچبه‌ریێ هه‌نه‌:
فاكته‌رێن پالده‌ر بۆ كۆچبه‌ریێ:
1) ئێمناهى 2) سیاسى: دو گرنگترین فاكته‌رن ل سه‌ر ئاستێ جیهانێ. ره‌وشتا ڤان هه‌ردو فاكته‌ران: یه‌كه‌م جار كۆچبه‌ریا ناڤخوه‌ په‌یدا دبیت و پاشان یا ژده‌رڤه‌یى وه‌لات. ئه‌گه‌ر شنگال و هنده‌ك ده‌ڤه‌رێن دن؛ یێن ژ ده‌رڤه‌یى ده‌سته‌لاتا هه‌رێمێ، نه‌بیت، ئه‌ڤ فاكته‌ر رۆله‌كێ مه‌زن نابینیت وه‌كو فاكته‌رێ كۆچبه‌ریێ ژ هه‌رێما كوردستانێ.
2) ئاینى: شه‌رێ شیعه‌ و سونیان نه‌گه‌هشتیه‌ هه‌رێما كوردستانێ، له‌وا ئه‌ڤ فاكته‌ر ته‌نها ژ ئاینێن نه‌ موسلمان دگریت، ب تایبه‌ت ژ ئێزدى و كرسیتیانان.
3) كۆمه‌لایاتى و دابونه‌ریتێن توند: ئه‌ڤ فاكته‌ر پتر بۆ جحێلێن كوردستانێ دبیت هانده‌ر، كو حه‌ز بكه‌ن، وه‌لاتێ خوه‌ بجهـ بهێلن و كۆچبه‌ر ببن. ل جیهانا گلۆبالا ئه‌ڤڕۆ جحێل حه‌ز دكه‌ن، ژیانه‌كا ڤه‌كرى، مینا ژیانا جحێلێن ئه‌وروپا هه‌بیت.
4) ئابوورى: فاكته‌ره‌ك هه‌ره‌گرنگه‌ ل سه‌ر ئاستێ جیهانێ و ل سه‌ر ئاستێ هه‌رێما كوردستانێ فاكته‌رێ هه‌ره‌ گرنگه‌. أ) ڕێژا بلندا بێكاریێ. ب) په‌یدابوونا ده‌سته‌كا زه‌نگینا و ده‌سته‌كه‌ك دى یا هه‌ژاران ل كوردستانێ، ب تایبه‌ت كو هزر تێت كرن؛ زه‌نگین ب ڕێكێن نه‌ساخله‌م زه‌نگین دبن و هه‌ژار ژ بێدادى ده‌رفه‌تا حالخوه‌شیێ ب ده‌ست وان ناكه‌ڤیت. ج) نه‌بوون یان ژى كێمبوونا خزمه‌تگوزاریێن گرنگ بۆ ژیانێ.
5) ده‌روونى: أ) خاپاندن: هه‌ر له‌شكره‌كێ هه‌ست پێبكه‌ت، كو سه‌رله‌شكرى له‌شكر ب تنێ ل مه‌یدانا شه‌رى هێلا و سه‌رله‌شكرى له‌شكر خاپاند، ئه‌و له‌شكر دێ مه‌یدانێ به‌رده‌ت، هه‌رده‌ما هه‌ست ب خاپاندنێ كر، ئه‌ڤه‌ نمونه‌یه‌كه‌ بۆ خاپاندنێ. واته‌ ده‌ما مرۆڤ هه‌ست پێبكه‌ت، هاتیه‌ خاپاندن، مرۆڤ دێ چارا خوه‌ د ڕه‌ڤێدا بینیت و د كۆچبه‌ریێدا. گه‌له‌ك مرۆڤ ژ خه‌لكێ كوردستانێ هه‌ست ب خاپاندنێ دكه‌ن، ڤێجا چ خاپاندنا ژ به‌رپرس و سیاسیان بیت، یان ژى ژ دكتورێن نه‌خوشخانا، یان ژى ژ دوكانداران و … هتد. ب) بێئومێدى ب پاشه‌ڕۆژه‌كا گه‌ش فاكته‌ره‌كێ سه‌ره‌كیه‌ بۆ كۆچبه‌ریێ ل كوردستانێ ب تایبه‌ت ل ده‌ف گه‌نجان. ب تایبه‌ت ڕاگه‌هاندن و سیاسه‌تا هنده‌ك حزبێن هه‌رێما كوردستانێ ئه‌وه‌، كو كار ل سه‌ر بێئمێدكرنا خه‌لكى بكه‌ن.
6) سیسته‌مێ ته‌ندروستیێ: ب تایبه‌ت هنده‌ك نه‌خۆش چارا خوه‌ د كۆچبه‌ریێدا دبینن.
7) خواند و فێربوون: ب باوه‌ریا گه‌له‌ك پسپۆر و فێرخوازان سیسته‌مێ په‌روه‌ردێ و فێربوونێ ل كوردستانێ لاوازه‌، ئه‌ڤ چه‌ند دبیت هۆكاره‌ك پالده‌ر بۆ كۆچبه‌ریێ.
8) قه‌چاخچى: كارێ قه‌چاخچیان هاندانا خه‌لكى یه‌، بۆ كۆچبه‌ریێ. قه‌چاخچى سوندمه‌ندن.
فاكته‌رێن ڤه‌كێش بۆ كۆچبه‌ریێ:
مه‌به‌ست ئه‌و فاكته‌رن، ئه‌وێن مرۆڤا ڤه‌دكێشن بۆ كۆچبه‌ریێ وه‌كو:
1) زه‌نگینییا ب له‌ز.
2) مفاوه‌رگرتن ژ سیسته‌مێ هاریكاریا جڤاكى ل پرانیا ده‌وله‌تێن ئه‌ورۆپى (نه‌كه‌ و بخوه‌).
3) هه‌بوونا ده‌رفه‌تا پێشكه‌فتنێ بۆ هه‌موو مرۆڤان وه‌كو یه‌ك.
4) خۆشیا ژیانێ ل ئه‌ورۆپا و هه‌بوونا خزمه‌تگوزاریا باش، ب تایبه‌ت ل وارێ ته‌ندروستى و زانستى.
5) كارتێكرنا كۆچبه‌رێن به‌رێ و هه‌ولدانا ڤه‌كێشانا كۆچبه‌رێن نوى.
6) قه‌چاخچى ژ توركیا و ئه‌وروپا ب ساناهى په‌یوه‌ندیێ دكه‌ن و خه‌لكى ڕادكێشن كۆچبه‌ریێ.
چارا كۆچبه‌ریا نه‌یاسسى:
1) خواندنا فاكته‌رێن پالده‌ر و ڤه‌كێش بۆ كۆچبه‌ریێ یه‌ك ب یه‌ك و كاركرن بۆ په‌یدا كرنا چاره‌یان، ب تایبه‌ت په‌یداكرنا ده‌رفه‌تا كار و پشته‌ڤانیا پرۆژێن بچۆك بۆ گه‌نجان پێویستى له‌زلێكرنێنه‌.
2) هشیاركرنا جڤاكى، ب تایبه‌ت ل سه‌ر مه‌ترسیا خوه‌راده‌ستكرنا ب ده‌ست قه‌چاخچیان.
3) په‌یداكرنا باوه‌ریێ دناڤ به‌را ته‌خێن جڤاكێدا، بتایبه‌ت دناڤ به‌را كاربده‌ست و بازرگان و ته‌خا جواندا.
4) كونترۆلكرنا بندیوارێن ئه‌ورۆپا.
5) كونترۆلكرنا ده‌ستوردانا ده‌مدرێژا مۆچه‌خوران.

91

چین بـ 900 ملیار دۆلاران 70 وه‌لاتان ب هه‌ڤرا گرێدده‌ت، ڕۆسیا و ئیران و تركیا سوودمه‌نترین وه‌لاتن!
محه‌مه‌د عامر دێرشه‌وى*
مانشیت
(هه‌لویستێن ناڤده‌وله‌تى د بارا كوردستانێ دا، پشكه‌كن ژ ململانا ئه‌مریكا و چین و ڕۆسیا و زلهێز و ده‌وله‌تێن دیتر ل سه‌ر ڤێ ڕێیێ)
د لێكۆلینه‌كێ دا بۆ مالپه‌رێ سه‌نته‌رێ لێكۆلینێن كه‌نالێ ئه‌لجه‌زیره‌، عیماد ئابشناس، ئاماژه‌ پێدكه‌ت، كو ڤه‌كرنا ڕێكا ئاڤرمیش خه‌ونه‌كا به‌رده‌واما ڕه‌فسه‌نجانیێ سه‌رۆك كۆمارێ ئیرانێ و ڕوحانیێ دۆستێ وییه‌، لێ ئه‌مریكا ب دو پرۆژه‌یان بزاڤكر ڤێ خه‌ونێ كوره‌ بكه‌ت:
یه‌ك) دۆرپێچا ئابوورى ل سه‌ر ئیرانێ.
دو) پرۆژێ هیلارى كلینتۆن، 2011، بۆ ڤه‌كرنا رێكه‌كا بازرگانى شوونگر د ناڤبه‌را ڕۆژهه‌لاتێ ئاسیا و ئه‌ورۆپا دا.
سه‌نته‌رێ پرۆژێ ڕێكا كلینتون وه‌لاتێ ئه‌فغانستانه‌،‌ ئه‌وجا به‌رب ئه‌ورۆپا ڤه‌ ب ڕێكا ده‌ریا سۆر، یانژى ب رێكا كه‌نداڤى و وه‌لاتێن كه‌نداڤى به‌ر ب عیراقێ یان ئوردنێ، ئه‌وجا به‌ر ب سووریا و تركیا، پاشى ب هه‌ردو ڕێكێن ده‌ریایى و په‌ژایى بۆ ئه‌ورۆپا.
ل سالا 2013 سه‌رۆكێ چینى، شى ژینپینگ، پرۆژێ دوباره‌ڤه‌كرنا رێكا ئاڤرمیش د ناڤبه‌را چین و ئه‌ورۆپا دا ئانى پێش. گۆره‌یى لێكۆلینا ل سه‌ر مالپه‌رێ كوموسیۆنا ئه‌مریكى ـ چینى بۆ لێكۆلینێن ئابوورى و ئیمناهیێ (CSIS) به‌لاڤكرى، وه‌لاتێ چینێ، بۆ ڤه‌كرنا ڕێكا ئاڤرمیش، 900 ملیار دۆلاران، ب دله‌ك و دو ده‌ستێن ڤه‌كرى، ته‌رخانكرنه‌. ئه‌ڤ گۆژمێ پاره‌یى دێ هێت، سه‌رمایه‌ گوزاریكرن ل 70 وه‌لاتێن دكه‌ڤن ل سه‌ر ڕێكا ناڤبرى بۆ پرۆژێن جۆراوجۆر: ڕێك و ڕووبار، ئابوورى، كه‌لتۆرى، سیاسى…
ئه‌ڤى پرۆژێ هۆ مه‌زن، دێ كاردانه‌ڤه‌ و كارتێكرن ‌ لسه‌ر سیاسه‌تا ڕۆژهه‌لاتا ناڤه‌راست و سیاسه‌تا ناڤده‌وله‌تى هه‌بیت، په‌یوه‌ندیێن ئیران ـ تركیا ـ ڕۆسیا یێن نوو، هه‌روه‌سا هه‌ولدانێن چین و ڕۆسیا بۆ به‌رده‌وامیا په‌یمانا 1+5 و ڕاكرنا دۆرپێچا ئابوورى ل سه‌ر ئیرانێ، پینگاڤێن ده‌ستپێكینه‌ بۆ قولپه‌كا نوو، یا ده‌وله‌تێن مفادار ژ ڤه‌كرنا ڕێكا ئاڤرمیش‌.
پرۆژێ ڕێكا ئاڤرمیش چیه‌؟
پرۆژێ ڕێكا ئاڤرمیش، ڤه‌كرنا دو ڕێكایه‌ د ناڤبه‌را چین و ئه‌ورۆپا دا.
ڕێكا ده‌ریایى: ژ باكۆرێ چینێ ده‌ستپێدكه‌ت د گه‌هیت باشۆرێ ئیرانێ، ئه‌وجا ب دو ڕێكا به‌ر ب ئه‌ورۆپا:
أ) ڕێكا ده‌ریا سۆر (گرنگیا یه‌مه‌ن) و ئه‌فریقیا.
ب) ڕێكا په‌ژایى (شه‌مه‌نده‌فر و ترمبێلێن بارهه‌لگر(گرنگیا كوردستانێ)، بۆ ده‌ریا ناڤین و ئه‌ورۆپا.
ڕێكا په‌ژایى: ژ باشۆرێ چینێ ده‌ستپێدكه‌ت بۆ كازاخستان و د ناڤ ده‌وله‌تێن ئاسیا ناڤین دا دبۆریت، تا دگه‌هیت باكۆرێ ئیرانێ. ئه‌وجا ژ ئیرانێ ب یه‌ك ژ ڤان هه‌رسێ رێكێن سه‌ره‌كى به‌ره‌ف ئه‌ورۆپا:
أ) رێكا ئستانبولێ بۆ ئه‌لمانیا و ژ وێرێ بۆ ڕوتردام (هۆله‌ندا) و بۆ ڤینیتسیا (ئیتالیا).
ب) رێكا مۆسكۆ ئه‌وجا بۆ فنله‌ندا و باكۆرێ ئه‌ورۆپا.
ج) رێكا عیراق ـ سووریا بۆ ده‌ریایا ناڤین و ژ لازقیه‌ و به‌یرۆتێ بۆ ئه‌ورۆپا.
وه‌كو دیار:‌ ئیران دبیت دووڕیانا هه‌ردو ڕێكێن ده‌ریایى و په‌ژایى و رێكه‌ك ده‌ریایى/په‌ژایى بۆ گرێدانا باشۆرێ ئیرانێ ل گه‌ل رێكا مۆسكۆ د به‌رنامه‌دایه‌. واته‌ ئیرانێ‌ خه‌ونا كه‌ڤنا قه‌یسه‌رێن ڕۆسى و سه‌ركردێن سۆڤێت و پۆتینێ نوكه‌، بۆ گرێدانا ڤى وه‌لاتى ل گه‌ل ئاڤێن گه‌رم، بجهـئینا.
مفادار و زه‌ره‌رمه‌ند؟
ژماره‌ چارده‌ یا كۆڤارا دێر شپیگلا ئه‌لمانى (31/3/2018) ل بن مانشێتێ‌ “چین بێهنفره‌یه‌” هاتیه‌ به‌لاڤكرن. ڤینیتسیا شتاینمیتز د لێكۆلینا خوه‌دا ب هوورى و درێژى، و ب دیاركرنا ژماره‌یان، ل سه‌ر مفادار و زه‌ره‌رمه‌ندێن پرۆژێ رێكا ئاڤرمیش نڤیسییه‌. تێچۆوا گه‌هاندنا كالایێن چینى بۆ ئه‌ورۆپا ب رێژا 40 تا 60% كێمتر دبیت، ئه‌ڤه‌ ژ بلى مفایێن چینێ یێن سیاسى و ئابوورى و كه‌لتۆرى…هتد. مفادارترین وه‌لات ژ جێبه‌جێكرنا پرۆژێ ڕێكائاڤرمیش، پشتى چینێ، ئیرانه‌. ئیران دبیت سه‌نته‌رێ گرێدانا چین و ئه‌ورۆپا و د هه‌مان ده‌مدا گرێدانا رۆسیا و ئاڤێن گه‌رم، ئه‌ڤ چه‌نده‌ گرانیه‌ك مه‌زن دده‌ت ئیرانێ ل سه‌ر ئاستێ جوگرافى و سیاسه‌تا ناڤده‌وله‌تى. ژ بلى كو ڕێكوڕووبار ل ئیرانێ دهێن نووڤه‌ژه‌نكرن، سه‌رمایێ بیانى ل ئیرانێ دكه‌ڤیت كار، ب تایبه‌ت سه‌رمایه‌یێ چینى: دگه‌ل سه‌ره‌دانا ڕوحانى بۆ چینێ، 17 پرۆژه‌ ب گۆژمێ 40 ملیار دۆلاران هاتنه‌ ئیمزاكرن. دهێت پێشبینیكرن ڕێكا ئاڤرمیش دوو ملیۆن ده‌رفه‌تێن كارى ل ئیرانێ په‌یدا بكه‌ت، ئه‌ڤه‌ ژ بلى مفایێن گه‌شتوگوزارى و چاندنێ، نه‌مازه‌ ئه‌گه‌ر پرۆژێ رۆسیا ـ ئاڤێن گه‌رم جێبه‌جێ بوو.
كوردستان و ڕێكا ئاڤرمیش
هه‌رێما كوردستانێ و كوردستان هه‌موو، دوور نینه‌ ژ كارتێكرنا ڕاسته‌وخوه‌یا جێبه‌جێكرنا پرۆژێ ڕێكا چین ـ ئه‌ورۆپا. چ ڕێكائاڤرمیش بیت، یان ژى جێبه‌جێكرنا پرۆژێ هیلارى كلینتۆن بیت: چقێ هه‌ره‌ گرنگێ ڕێكێ د ناڤ كوردستانێڕا دبووریت، و شه‌رێ ده‌ستلسه‌ردانینا ل سه‌ر ڕێكا ده‌ستپێكرییه‌، ڕوودانێن ڤان دووماهیان و هه‌لویستێن ناڤده‌وله‌تى، د بارا كوردستانێدا، پشكه‌كن ژ ململانا ئه‌مریكا و چین و ڕۆسیا و زلهێز و ده‌وله‌تێن دیتر ل سه‌ر ڕێكا ئاڤرمیش.
*(ئه‌كادیمى د ڕۆژهه‌لاتناسى و زانستێن سیاسی دا)

36

محه‌مه‌د عامر دێرشه‌وى
(ئه‌كادیمى د ڕۆژهه‌لاتناسى و زانستێن سیاسی دا)
ته‌رازیا سه‌ركه‌فتنا حوكمه‌تان د په‌یداكرنا ئێمناهیێ دایه‌ و د په‌یداكرنا ده‌لیڤێن كارى دایه‌،‌ بۆ هه‌ڤوه‌لاتیان، ب ڕه‌نگه‌ك عادلانه‌، هه‌روه‌سا شێوێ سه‌ره‌ده‌ریا حوكمه‌تان به‌رامبه‌ر ئاریشێن نوو، ئه‌وێن دهێن پێش، ته‌رازیه‌ك گرنگه‌ بۆ میزانكرنا سه‌ركه‌فتن و شكه‌ستنا حوكمه‌تان. گرنگترین ئاریشێن هاتین پێشیا كابینا نوكه‌ یا حوكمه‌تا كوردستانێ ئه‌ڤه‌ بوون:
1) بڕینا بودجه‌ و مووچه‌یێن كوردستانیان ژ لایێ حوكمه‌تا به‌غداڤه‌.
2) شه‌ڕێ داعش و هه‌ولا عیراقیان بۆ ڕێگرتنا ژ گه‌هشتنا چه‌كى بۆ پێشمه‌رگه‌یێ كوردستانێ،
3) د ناڤبه‌را 36 تا 40% ته‌مه‌تى دانشتوویێن كوردستانێ ئاواره‌ و په‌نابه‌ران.
4) داكه‌تنا بهایێ په‌ترۆلێ ل سه‌ر ئاستێ جیهانى.
5) هه‌ولێن ده‌ره‌كى و ناڤخوه‌یى بۆ تێكدانا بارێ ئێمناهى و پیكڤه‌ژیانێ ل كوردستانێ.
ڤان ئاریشه‌یان هه‌میا پێكڤه‌ و د یه‌ك ده‌می دا ب سه‌ر حوكمه‌ت و ملله‌تێ هه‌رێما كوردستانێدا گرت، د به‌رسڤا ئه‌رێ حوكمه‌ت و ملله‌تێ كوردستانێ سه‌ركه‌فتى بوون د سه‌ره‌ده‌ریا خوه‌دا، یان نه‌، دڤێت ئه‌ڤ خال هه‌مى بێن ته‌رازیكرن. وه‌كو نموونه‌ دێ خالا سه‌ره‌ده‌ریا حوكمه‌ت و هه‌ڤوه‌لاتیێن كوردستانێ ل گه‌ل ئاوه‌ر و په‌نابه‌ران ل به‌رچاڤ وه‌رگرین:
ئه‌لمانیا ده‌وله‌ته‌ك خودان ئابوره‌ك گه‌له‌ك ب هێزه‌، په‌رله‌مانتارێن فدرال ل 22ى چریا مه‌زنا 2016ێ ده‌نگ ل سه‌ر بودجا ئه‌لمانیا یا سالا 2017 دا، ب كوژمێ 329,1 ملیار یورۆ. گۆره‌یى مێدیا ئه‌لمانى، د ڤێ سالێ دا، 14 ملیار یورۆیا ژ بۆدجێ زێده‌كریه‌‌. ل سالا 2017 داكسێ ئه‌لمانیا 12,97 خال نڤیسین، ئه‌ڤه‌ژى بلندترین خالن پشكێن ئه‌لمانى، دماوێ 30 سالان دا گه‌هشتیبیتێ. گوره‌ى مالپه‌رێ ئامارێن فیدڕال ل ئه‌لمانیا ژمارا دانشتوویێن ئه‌لمانیا 82 ملیۆن و 457 هزارن. ل سالا 2017 نێزیكى 800 هزار په‌نابه‌ران قه‌ستا ئه‌لمانیا كرن، واته‌ ڕێژا 0،97% به‌رامبه‌ر گشت دانشتوویێن ڤى وه‌لاتى. ل 24ى ئیلوونا ئه‌ڤ ساله‌ هه‌لبژارتنێن گشتى ل ئه‌لمانیا هاتن ئه‌نجامدان. بابه‌تێ سه‌ره‌ده‌ریا ل گه‌ل په‌ناهبه‌ران و ئاریشێن یاسایى و جڤاكى و ئابوورى بابه‌تى، بابه‌تێ سه‌ره‌كى بوو و كارتێكرنا مه‌زن هه‌بوو د دابه‌شبوونا ده‌نگان ل سه‌ر پارتێن سیاسى ل ڤى وه‌لاتى. ئه‌نجام: سیسته‌مێ پارتیان ل ئه‌لمانیا تێكچوو، ئه‌ڤه‌ سێ هه‌یڤ د سه‌ر هه‌لبژارتناندا بوورین و هێشتا پارتێن سیاسى نه‌شێن حكومه‌تێ پێكبینن و ئه‌ڤڕۆ ژى دیار نینه‌،‌ پارتێن ئه‌لمان دێ چاوا حوكمه‌تێ پێك ئینن.
گۆره‌یى ده‌سته‌ى ئامارى هه‌رێمى كوردستان ژمارا دانشتوێن هه‌رێما كوردستان 5 ملیۆن و 765 هه‌زار كه‌سن. ئاواره‌ و په‌ناهبه‌رێن كوردستانێ جاران نێزیكى دو ملیۆن مڕۆڤان بوون و نوكه‌ یه‌ك ملیۆن و نیڤ ملیۆن مڕۆڤ. ڕێژا ئاوا‌ره‌ و په‌نابه‌ران ل هه‌رێما كوردستانێ گه‌هشت 34,69 / 26,01% به‌رامبه‌ر گشت دانشویێن هه‌رێما كوردستانێ (هه‌مان ڕێژه‌ ل 2017 ل ئه‌لمانیا 0,97%). ئه‌ڤه‌ د ده‌مه‌كیدا، كو حوكمه‌تا عیراقێ نان و ده‌رمان ژى ژ هه‌رێما كوردستانێ دبڕیت. حوكمه‌ت و خه‌لكێ كوردستانێ پاریێ نانێ خوه‌ ل گه‌ل په‌نابه‌ر و ئاوارێن خوه‌ دابه‌شكر… ب باوه‌ریا نڤیسه‌رێ گۆتارێ سه‌ره‌ده‌ریا ملله‌ت و حوكمه‌تا كوردستانێ دگه‌ل ڤان ئاریشان، نه‌ته‌نێ سه‌ركه‌فتیبوو، به‌لكو نموونه‌ى بوو د سه‌ركه‌فتنێ دا. ئاریشه‌یێن بۆ حكه‌مه‌تا كوردستانێ هاتین پێش، هه‌ریه‌ك ژ وان ب سه‌رێ خوه‌، تێرا هه‌ڕفاندنا سیسته‌مێ ژیانا وه‌لاتان دكه‌ت.
د خالا په‌یداكرنا ده‌لیڤێن كاردا، سه‌ربۆڕ خوه‌یادكه‌ن، ئه‌و سیسته‌مێن حوكمه‌ته‌ك ئه‌ركێ خوه‌ بكه‌ت داناكار ل شوینا په‌یداكرنا ده‌لیڤێن كار، سیسته‌مێن سه‌ركه‌فتى نه‌بوون و ئه‌ڤ‌ حالێ حوكمه‌تا هه‌رێما كوردستانێ یه‌. مڕۆڤ دكارت بێژت؛ گه‌نده‌لى ل كوردستانێ ڕه‌هایه‌، ئه‌گه‌ر چى گه‌له‌ك زۆره‌ د ناڤ كاودانێن ئاریشه‌یێن ده‌ره‌كى و شه‌ڕه‌كى دژوار دا حوكمه‌ته‌ك چه‌په‌ره‌كێ شه‌ڕى ل ناڤخوه‌‌ ژى ڤه‌كه‌ت، لێ دڤێت بێت گۆتن: حوكمه‌تا كوردستانێ قه‌ت سه‌ركه‌فتى نه‌بوو د ڤێ بیاڤێ دا.
گازنده‌ پتر ل پارتى دیمۆكراتى كوردستان دهێن كرن‌، به‌لێ بو نموونه‌: ‌دڤیابووا گۆڕان و سه‌روك په‌رله‌مانێ ژ گۆڕان، ل گه‌ل فڕاكسیۆنێن هه‌مى پارتان، گه‌نده‌لیا مووچێن بلند ل په‌رله‌مانى و سیسته‌مێ خانه‌نیشینیا كه‌سنه‌دیتى و كه‌س نه‌بهیستى، یا ئه‌ندام په‌رله‌مانان، ب دووماهیك ئینابایه‌‌. هه‌روه‌سا گه‌نده‌لیا بندیوار و دو مه‌چه‌یان ل وه‌زاره‌تا پێشمه‌رگه‌ و وه‌زاره‌تا دارایى ژ لایه‌ن گۆڕان ڤه‌، ل وه‌زاره‌تا ساخله‌مى و وه‌زاره‌تا ئاڤه‌دانكرنێ ژ لایه‌ن یه‌كیتیڤه‌ ،ل وه‌زاره‌تا كاروبارێن كۆمه‌لایه‌تى و وه‌زاره‌تا كاره‌بێ ژ لایه‌ن یه‌كگرتووى ئیسلامیڤه‌… هه‌روه‌سا سه‌باره‌ت وه‌زاره‌تا چاندنێ و كومه‌لا ئیسلامى و گشت وه‌زارتێن دى و پارتێن ئه‌و وه‌زاره‌ت د ده‌ستادا، دڤیا بووا هیچ نه‌بیت، ڤان پارت و ڤان وه‌زیرا گه‌نده‌لیا بندیوار و دووموچه‌ییێ ل وه‌زارتێن خوه‌ بنبڕكربایه‌، نه‌ك ته‌نێ پارتێن وان ل سه‌ر ده‌زگه‌هێن راگه‌هاندنێ بێژن و بێ هیچ كریار.
كێ دڤێت حوكمه‌تا هه‌رێمێ بهه‌ڕفینیت؟
ئه‌ڤڕۆ كوردستان بوویه‌ دوو هه‌لویست سه‌باره‌ت به‌رده‌وامى، یان هه‌ڕفاندنا، حوكمه‌تا هه‌رێما كوردستانێ: چه‌په‌رێ د ڕۆژا ڕیفراندۆمێ دا گۆتى: “به‌لێ بۆ سه‌رخوه‌بوونا ده‌وله‌تا كوردستانێ” و چه‌په‌رێ ب “دژى ڕێفراندۆم و ده‌وله‌تبوونێ”. چه‌په‌رێ به‌لێ بۆ سه‌رخوه‌بوونا كوردستانێ پشته‌ڤانێ سه‌رئێخستنا حوكمه‌تا هه‌رێما كوردستانێیه‌، چه‌په‌رێ دژى ڕێفراندۆم و ده‌وله‌تبوونێ لێدگه‌ریت ئاریشا په‌یدابكه‌ت و ڤێ حوكمه‌تێ بهه‌ڕفینیت. ئه‌ڤ چه‌په‌ر ب تایبه‌ت ژ لایه‌ن هه‌ردو ده‌وله‌تێن دژى هه‌بوونا هه‌رێما كوردستانێ، واته‌ ئیران و عیراق، دهێت پشته‌ڤانیكرن.
چه‌په‌ره‌ك نوو خه‌ریكه‌ په‌یدادبیت؛ چه‌په‌ره‌كه‌ دگه‌ل مانا حوكمه‌تا هه‌رێما كوردستانێدایه‌، لێ ب مه‌رج. ئه‌ڤ چه‌په‌ر ژى ب بار و په‌یوه‌ندیێن هه‌رێمى و ئیسلامیڤه‌ گرێدایه‌. هه‌لویستا یه‌كگرتووى ئیسلامى دڤێت د چارچووڤا بارێ گشتییێ ئیخوان موسلمیناڤه‌ و بارێ ئه‌ردۆگان و ئیخوناڤه‌ ل تركیا بێت خواندن، و ئه‌ڤ ژى بابه‌ته‌ك ب رهوڕیشاله‌، پێتڤى هه‌یه‌ ب گۆتاره‌ك سه‌ربخووه‌، كو سوباهى دێ هێت به‌لاڤكرن.

58

محه‌مه‌د عامر دێرشه‌وى
(ئه‌كادیمى د ڕۆژهه‌لاتناسى و زانستێن سیاسی دا)
ته‌رازیا سه‌ركه‌فتنا حوكمه‌تان د په‌یداكرنا ئێمناهیێ دایه‌ و د په‌یداكرنا ده‌لیڤێن كارى دایه‌،‌ بۆ هه‌ڤوه‌لاتیان، ب ڕه‌نگه‌ك عادلانه‌، هه‌روه‌سا شێوێ سه‌ره‌ده‌ریا حوكمه‌تان به‌رامبه‌ر ئاریشێن نوو، ئه‌وێن دهێن پێش، ته‌رازیه‌ك گرنگه‌ بۆ میزانكرنا سه‌ركه‌فتن و شكه‌ستنا حوكمه‌تان. گرنگترین ئاریشێن هاتین پێشیا كابینا نوكه‌ یا حوكمه‌تا كوردستانێ ئه‌ڤه‌ بوون:
1) بڕینا بودجه‌ و مووچه‌یێن كوردستانیان ژ لایێ حوكمه‌تا به‌غداڤه‌.
2) شه‌ڕێ داعش و هه‌ولا عیراقیان بۆ ڕێگرتنا ژ گه‌هشتنا چه‌كى بۆ پێشمه‌رگه‌یێ كوردستانێ،
3) د ناڤبه‌را 36 تا 40% ته‌مه‌تى دانشتوویێن كوردستانێ ئاواره‌ و په‌نابه‌ران.
4) داكه‌تنا بهایێ په‌ترۆلێ ل سه‌ر ئاستێ جیهانى.
5) هه‌ولێن ده‌ره‌كى و ناڤخوه‌یى بۆ تێكدانا بارێ ئێمناهى و پیكڤه‌ژیانێ ل كوردستانێ.
ڤان ئاریشه‌یان هه‌میا پێكڤه‌ و د یه‌ك ده‌می دا ب سه‌ر حوكمه‌ت و ملله‌تێ هه‌رێما كوردستانێدا گرت، د به‌رسڤا ئه‌رێ حوكمه‌ت و ملله‌تێ كوردستانێ سه‌ركه‌فتى بوون د سه‌ره‌ده‌ریا خوه‌دا، یان نه‌، دڤێت ئه‌ڤ خال هه‌مى بێن ته‌رازیكرن. وه‌كو نموونه‌ دێ خالا سه‌ره‌ده‌ریا حوكمه‌ت و هه‌ڤوه‌لاتیێن كوردستانێ ل گه‌ل ئاوه‌ر و په‌نابه‌ران ل به‌رچاڤ وه‌رگرین:
ئه‌لمانیا ده‌وله‌ته‌ك خودان ئابوره‌ك گه‌له‌ك ب هێزه‌، په‌رله‌مانتارێن فدرال ل 22ى چریا مه‌زنا 2016ێ ده‌نگ ل سه‌ر بودجا ئه‌لمانیا یا سالا 2017 دا، ب كوژمێ 329,1 ملیار یورۆ. گۆره‌یى مێدیا ئه‌لمانى، د ڤێ سالێ دا، 14 ملیار یورۆیا ژ بۆدجێ زێده‌كریه‌‌. ل سالا 2017 داكسێ ئه‌لمانیا 12,97 خال نڤیسین، ئه‌ڤه‌ژى بلندترین خالن پشكێن ئه‌لمانى، دماوێ 30 سالان دا گه‌هشتیبیتێ. گوره‌ى مالپه‌رێ ئامارێن فیدڕال ل ئه‌لمانیا ژمارا دانشتوویێن ئه‌لمانیا 82 ملیۆن و 457 هزارن. ل سالا 2017 نێزیكى 800 هزار په‌نابه‌ران قه‌ستا ئه‌لمانیا كرن، واته‌ ڕێژا 0،97% به‌رامبه‌ر گشت دانشتوویێن ڤى وه‌لاتى. ل 24ى ئیلوونا ئه‌ڤ ساله‌ هه‌لبژارتنێن گشتى ل ئه‌لمانیا هاتن ئه‌نجامدان. بابه‌تێ سه‌ره‌ده‌ریا ل گه‌ل په‌ناهبه‌ران و ئاریشێن یاسایى و جڤاكى و ئابوورى بابه‌تى، بابه‌تێ سه‌ره‌كى بوو و كارتێكرنا مه‌زن هه‌بوو د دابه‌شبوونا ده‌نگان ل سه‌ر پارتێن سیاسى ل ڤى وه‌لاتى. ئه‌نجام: سیسته‌مێ پارتیان ل ئه‌لمانیا تێكچوو، ئه‌ڤه‌ سێ هه‌یڤ د سه‌ر هه‌لبژارتناندا بوورین و هێشتا پارتێن سیاسى نه‌شێن حكومه‌تێ پێكبینن و ئه‌ڤڕۆ ژى دیار نینه‌،‌ پارتێن ئه‌لمان دێ چاوا حوكمه‌تێ پێك ئینن.
گۆره‌یى ده‌سته‌ى ئامارى هه‌رێمى كوردستان ژمارا دانشتوێن هه‌رێما كوردستان 5 ملیۆن و 765 هه‌زار كه‌سن. ئاواره‌ و په‌ناهبه‌رێن كوردستانێ جاران نێزیكى دو ملیۆن مڕۆڤان بوون و نوكه‌ یه‌ك ملیۆن و نیڤ ملیۆن مڕۆڤ. ڕێژا ئاوا‌ره‌ و په‌نابه‌ران ل هه‌رێما كوردستانێ گه‌هشت 34,69 / 26,01% به‌رامبه‌ر گشت دانشویێن هه‌رێما كوردستانێ (هه‌مان ڕێژه‌ ل 2017 ل ئه‌لمانیا 0,97%). ئه‌ڤه‌ د ده‌مه‌كیدا، كو حوكمه‌تا عیراقێ نان و ده‌رمان ژى ژ هه‌رێما كوردستانێ دبڕیت. حوكمه‌ت و خه‌لكێ كوردستانێ پاریێ نانێ خوه‌ ل گه‌ل په‌نابه‌ر و ئاوارێن خوه‌ دابه‌شكر… ب باوه‌ریا نڤیسه‌رێ گۆتارێ سه‌ره‌ده‌ریا ملله‌ت و حوكمه‌تا كوردستانێ دگه‌ل ڤان ئاریشان، نه‌ته‌نێ سه‌ركه‌فتیبوو، به‌لكو نموونه‌ى بوو د سه‌ركه‌فتنێ دا. ئاریشه‌یێن بۆ حكه‌مه‌تا كوردستانێ هاتین پێش، هه‌ریه‌ك ژ وان ب سه‌رێ خوه‌، تێرا هه‌ڕفاندنا سیسته‌مێ ژیانا وه‌لاتان دكه‌ت.
د خالا په‌یداكرنا ده‌لیڤێن كاردا، سه‌ربۆڕ خوه‌یادكه‌ن، ئه‌و سیسته‌مێن حوكمه‌ته‌ك ئه‌ركێ خوه‌ بكه‌ت داناكار ل شوینا په‌یداكرنا ده‌لیڤێن كار، سیسته‌مێن سه‌ركه‌فتى نه‌بوون و ئه‌ڤ‌ حالێ حوكمه‌تا هه‌رێما كوردستانێ یه‌. مڕۆڤ دكارت بێژت؛ گه‌نده‌لى ل كوردستانێ ڕه‌هایه‌، ئه‌گه‌ر چى گه‌له‌ك زۆره‌ د ناڤ كاودانێن ئاریشه‌یێن ده‌ره‌كى و شه‌ڕه‌كى دژوار دا حوكمه‌ته‌ك چه‌په‌ره‌كێ شه‌ڕى ل ناڤخوه‌‌ ژى ڤه‌كه‌ت، لێ دڤێت بێت گۆتن: حوكمه‌تا كوردستانێ قه‌ت سه‌ركه‌فتى نه‌بوو د ڤێ بیاڤێ دا.
گازنده‌ پتر ل پارتى دیمۆكراتى كوردستان دهێن كرن‌، به‌لێ بو نموونه‌: ‌دڤیابووا گۆڕان و سه‌روك په‌رله‌مانێ ژ گۆڕان، ل گه‌ل فڕاكسیۆنێن هه‌مى پارتان، گه‌نده‌لیا مووچێن بلند ل په‌رله‌مانى و سیسته‌مێ خانه‌نیشینیا كه‌سنه‌دیتى و كه‌س نه‌بهیستى، یا ئه‌ندام په‌رله‌مانان، ب دووماهیك ئینابایه‌‌. هه‌روه‌سا گه‌نده‌لیا بندیوار و دو مه‌چه‌یان ل وه‌زاره‌تا پێشمه‌رگه‌ و وه‌زاره‌تا دارایى ژ لایه‌ن گۆڕان ڤه‌، ل وه‌زاره‌تا ساخله‌مى و وه‌زاره‌تا ئاڤه‌دانكرنێ ژ لایه‌ن یه‌كیتیڤه‌ ،ل وه‌زاره‌تا كاروبارێن كۆمه‌لایه‌تى و وه‌زاره‌تا كاره‌بێ ژ لایه‌ن یه‌كگرتووى ئیسلامیڤه‌… هه‌روه‌سا سه‌باره‌ت وه‌زاره‌تا چاندنێ و كومه‌لا ئیسلامى و گشت وه‌زارتێن دى و پارتێن ئه‌و وه‌زاره‌ت د ده‌ستادا، دڤیا بووا هیچ نه‌بیت، ڤان پارت و ڤان وه‌زیرا گه‌نده‌لیا بندیوار و دووموچه‌ییێ ل وه‌زارتێن خوه‌ بنبڕكربایه‌، نه‌ك ته‌نێ پارتێن وان ل سه‌ر ده‌زگه‌هێن راگه‌هاندنێ بێژن و بێ هیچ كریار.
كێ دڤێت حوكمه‌تا هه‌رێمێ بهه‌ڕفینیت؟
ئه‌ڤڕۆ كوردستان بوویه‌ دوو هه‌لویست سه‌باره‌ت به‌رده‌وامى، یان هه‌ڕفاندنا، حوكمه‌تا هه‌رێما كوردستانێ: چه‌په‌رێ د ڕۆژا ڕیفراندۆمێ دا گۆتى: “به‌لێ بۆ سه‌رخوه‌بوونا ده‌وله‌تا كوردستانێ” و چه‌په‌رێ ب “دژى ڕێفراندۆم و ده‌وله‌تبوونێ”. چه‌په‌رێ به‌لێ بۆ سه‌رخوه‌بوونا كوردستانێ پشته‌ڤانێ سه‌رئێخستنا حوكمه‌تا هه‌رێما كوردستانێیه‌، چه‌په‌رێ دژى ڕێفراندۆم و ده‌وله‌تبوونێ لێدگه‌ریت ئاریشا په‌یدابكه‌ت و ڤێ حوكمه‌تێ بهه‌ڕفینیت. ئه‌ڤ چه‌په‌ر ب تایبه‌ت ژ لایه‌ن هه‌ردو ده‌وله‌تێن دژى هه‌بوونا هه‌رێما كوردستانێ، واته‌ ئیران و عیراق، دهێت پشته‌ڤانیكرن.
چه‌په‌ره‌ك نوو خه‌ریكه‌ په‌یدادبیت؛ چه‌په‌ره‌كه‌ دگه‌ل مانا حوكمه‌تا هه‌رێما كوردستانێدایه‌، لێ ب مه‌رج. ئه‌ڤ چه‌په‌ر ژى ب بار و په‌یوه‌ندیێن هه‌رێمى و ئیسلامیڤه‌ گرێدایه‌. هه‌لویستا یه‌كگرتووى ئیسلامى دڤێت د چارچووڤا بارێ گشتییێ ئیخوان موسلمیناڤه‌ و بارێ ئه‌ردۆگان و ئیخوناڤه‌ ل تركیا بێت خواندن، و ئه‌ڤ ژى بابه‌ته‌ك ب رهوڕیشاله‌، پێتڤى هه‌یه‌ ب گۆتاره‌ك سه‌ربخووه‌، كو سوباهى دێ هێت به‌لاڤكرن.

69

چارشه‌مبیا بۆرى، شه‌شى كانوونێ خودانێن موه‌لیدێن ئه‌هلى (یێن تایبه‌ت) بۆ دابینكرنا كاره‌بێ ل سلێمانیێ ده‌ست ب مانگرتنێ كر: بهایێ ئه‌مپێرا كاره‌با موه‌لیدێن ئه‌هلى بۆ ئێك ده‌مژمێرى ل سلێمانیێ 45 دیناره‌، وان دڤێت بهایێ ئه‌مپێر/ده‌مژێرى، ببیت 49 دینار، ل پارێزگه‌ها دهۆكێ بهایێ ئه‌مپیرێ/ ده‌مژمێر 43 دیناره‌. ئه‌ڤه‌ ژى دێ بهایێ یه‌ك ئه‌مپێرێ كاره‌با ئه‌هلى، ل یه‌ك هه‌یڤێ دا، كه‌ته‌ 35,280 دینار، ئه‌گه‌ر موه‌لیده‌ ڕۆژانه‌ 24 ده‌مژمێرا كاره‌بێ دابه‌ش بكه‌ن. ئه‌گه‌ر ڕۆژانه‌ ته‌نها 12 ده‌مژمێرا كاره‌بێ دابه‌ش بكه‌ن‌، بهایێ یه‌ك ئه‌مپێرى بۆ هه‌یڤه‌كێ دێ كه‌ت: 17,640. واته‌ بهایێ چار ئه‌مپێر/ ڕۆژانه‌ 24 ده‌مژمێر، بۆ هه‌یڤه‌كێ: 141,120 دینار، بهایێ چار ئه‌مپێر/ ڕۆژانه‌ 12 ده‌مژمێر، بۆ هه‌یڤه‌كێ: 70,560 دینار.
بوزانین: بهایێ یه‌ك ئه‌مپێر/ یه‌ك ده‌مژمێر كاره‌با گشتى 3,75 دیناره‌، واته‌ كێمتر ژ چار دینارا.
چارا باشتر:
چارا باشتر ئه‌وه‌، رێڤه‌به‌ریا گشتى یا دابه‌شكرنا كاره‌بێ ل سلێمانیێ، كاره‌با گشتى ژ به‌هرا پارێزگه‌ها خوه‌، بگه‌هینت موه‌لیدێن كاره‌بێ یێن ئه‌هلى. ئه‌ڤ كاره‌ ژى، كاره‌ك گه‌له‌ك ساناهییه‌ بۆ رێڤه‌به‌ریا دابه‌شكرنا كاره‌بێ، چونكى كاره‌با گشتى، یا 24 ده‌مژمێرى، ل هه‌مى تاخێن باژارى هه‌یه‌، وه‌كو كاره‌با بۆ نه‌خۆشخانه‌ و سه‌نته‌رێن دابه‌شكرنا ئاڤێ دچیت. واته‌ ته‌نها چه‌ند سه‌د مه‌تر كابل پێویستن‌ و به‌لكو ژى محه‌ویله‌ك كاره‌بێ، بۆ كونترولا ڕێژا كاره‌با دگه‌هیت موه‌لیدێن ئه‌هلى. ئه‌وجا خودانێن موه‌لیدا، به‌رامبه‌ر مزده‌كێ ده‌ستنیشانكرى، ڕابن ب دابه‌شكرنا كاره‌با گشتى ل سه‌ر به‌شداران ب ئه‌مپێرا.
ئه‌ڤ چه‌نده‌ دێ بیت بارسڤیه‌ك گه‌له‌ك باش ل سه‌ر هه‌ڤوه‌لاتیێن سلێمانیێ، نه‌خاسمه‌ هه‌ڤوه‌لاتیێن كێم ده‌رئامه‌د، چونكى بهایێ ئه‌مپێر/ده‌مژمێر یێ كاره‌با گشتى 3,75 دیاناره‌، واته‌ بهایێ یه‌ك ئه‌مپێرا كاره‌با گشتى ل هه‌یڤێ دا دكه‌ت: 2,700 دینار. ئه‌گه‌ر كاره‌با گشتى ب رێكا خودانێن موه‌لیدا بێت دابه‌شكرن، بهایێ چار ئه‌مپێر/ ڕۆژانه‌ 24 ده‌مژمێر بۆ ئێك هه‌یڤێ دێ كه‌ت: 10,800 دینار، بهایێ چار ئه‌مپێر/ ڕۆژانه‌ 12 ده‌مژمێر بۆ ئێك هه‌یڤێ دێ كه‌ت: 5,400 دینار. و ب ڤى ره‌نگى دێ ئاریشا ڕۆناهى و پڕانیا ئامیره‌تێن كاره‌بێ یێن مالێ دێ چاره‌بیت.
ئاریشا ئاڤگه‌رمكرنێ؟
چونكو به‌شه‌ك گرنگ ژ كاره‌با گشتى دێ ب رێیا موه‌لیدێن ئه‌هلى هێت دابه‌شكرن، ده‌مژمێرێن كاره‌با گشتى بۆ مالا دێ كێمتربن، و كاره‌با گشتى ب خوه‌ كێمه‌، چونكى حوكمه‌ت و وه‌زاره‌تا كاره‌بێ نه‌شێت تێهنێ (وزه‌) بۆ كارگه‌هێن كاره‌بێ دابین بكه‌ت. پڕانیا گیزه‌رێن ئاڤگه‌رمكرنێ پێۆیستن ب زێده‌تر ژ 12 ئه‌مپێران‌. واته‌ چارا ئاریشا ئاڤگه‌رمكرنێ ما، لێ ئاڤگه‌رمكرنێ ژى دو چاره‌ هه‌نه‌:
1) سه‌ره‌رایى دابه‌شكرنا كاره‌با گشتى بۆ رۆناهیێ، لێ دیسا دێ هه‌ر چه‌ند ده‌مژمێرێن كاره‌با گشتى، د ده‌ستێ رێڤه‌به‌ریا دابه‌شكرنا كه‌هه‌ره‌بێ دا، مینن، كو راسته‌وخو دابه‌ش بكه‌ت. ڤى ده‌مى دێ گیزه‌ر كه‌ڤن كار و ئاڤا گه‌رم ل مالان دێ هه‌بیت.
2) ئه‌گه‌ر كاره‌با گشتى هه‌ر دیسا تێرا گیزه‌ر و ئاڤگه‌رمكرنێ نه‌كر، ئه‌ڤه‌ هه‌ڤوه‌لاتى دشێت ل شوینا چار ئه‌مێرا، 16 ئه‌مپێرا بكێشیت. بهایێ 16 ئه‌مپێر/ ڕۆژانه‌ 24 ده‌مژمێر دكه‌ت: 43000 دینار.
ئاریشا خودان سپلێتا:
ل ڤێره‌ دێ ئاریشا خودان سپلێتا ئێت پێش، چونكى دبیت، كاره‌با گشتى هه‌ر بیه‌ك جارى نه‌مینیت. چارا خودان سپلێتا بلا بمینیت ب خه‌ما خودێ و وه‌زاره‌تا كاره‌بێ ڤه‌. هه‌ر ده‌ما كاره‌با گشتى دروست بى، بلا كاره‌ب ب رێكا موه‌لیدا هه‌ر قه‌ت و قه‌ت نه‌هێت دابه‌شكرن. سالانێن درێژن‌ وه‌زاره‌تا كاره‌بێ دبێژیت: ئه‌م هزره‌كێ ل دابینكرن و دابه‌شكرنا كاره‌بێ دكه‌ین.
بێگۆمان ئه‌ڤه‌ باشترین چاره‌یه‌ بۆ دابه‌شكرنا كاره‌بێ ل باژارێ سلێمانیێ. ژینگه‌هـ نایێت پیسكرن، گه‌نده‌لى دێ شێت تا ڕاده‌یه‌ك باش هێت كونترۆلكرن، بهایێ گازوایلێ ب ره‌نگه‌ك گشتى دێ كێمتر بیت و پاره‌یه‌ك، ب ڕییا رێڤه‌به‌ریا دابه‌شكرنا كاره‌بێ ل سلێمانیێ، دێ كه‌ڤیت ده‌ستێ وه‌زاره‌تا كاره‌بێ دا و ئه‌ڤ وه‌زاره‌ت دێ شێت تزبیا بۆ كارمه‌ندێن ڕیڤه‌به‌ریێن دابه‌شكرنا كاره‌بێ ل سلێمانیێ و ل دهوكێ ژى دابین كه‌ت و پارێ پشتى كرینا تزبیا دێ بۆ دابینكرنا تێهنێ بیت، كو كارگه‌هێن كاره‌بێ بشێن كاره‌بێ زێده‌تر دابین بكه‌ن. ڤى ده‌مى وه‌زاره‌تا كاره‌بێ دشێت هزره‌كێ ل سه‌ر گرانكرنه‌كا مه‌عقول بكه‌ت بۆ بهایێ ئه‌مپێر/ ده‌مژێر، یان وه‌كو دبێژنێ كیلوات/ده‌مژمێر.

website security
WP Facebook Auto Publish Powered By : XYZScripts.com