NO IORG
Authors Posts by محه‌مه‌د چه‌لكي

محه‌مه‌د چه‌لكي

محه‌مه‌د چه‌لكي
293 POSTS 0 COMMENTS

4

محه‌مه‌د چه‌لكی
هه‌لبژارتنێن سه‌رۆكاتیا ئه‌مریكا (٢٠-١١-٢٠٢٠) و وێ هه‌ڵلایا مسته‌ر ترامپی ل سه‌ر ئه‌نجامان درۆستكری و هه‌تا وی ڕاده‌ی لایه‌نگرێن وی هێرشی ئاڤاهیێ كۆنگرێسی (كابیتۆل) كرن و كه‌لۆپه‌ل تێكدان، ئه‌و كریار و وێنه‌ بیرا مرۆڤی ل فه‌رهۆدێن عیراقیان ل دژی جوهیان (1941) و سه‌رهلدانێ ئینان ده‌ما سه‌رهلدایا ده‌ست ب فه‌رهود كرنا ده‌زگه‌هێن حوكمه‌تێ كرین (1991). وێنێن ژ واشنگتۆنێ به‌ر ب جیهانێڤه‌ فڕین، گرنگیا ئه‌مریكا وه‌ك سه‌ركێشا سیسته‌مێ دیمۆكراتی و لیبه‌رالیزمێ و پێگه‌هێ وی ل جیهانێ وه‌ك زلهێزه‌ك بێ به‌ڤڵ ئانی به‌ر گۆمان و گه‌نگه‌شێ ب تایبه‌ت ل وه‌ڵاتێن وه‌ك چین، رۆسیا، ئیران و یێن ژ سیسته‌مێ دیمۆكراتیێ دترسن.
پێ نه‌ڤێت هێرشا لایه‌نگرێن ترامپی و هه‌لۆیستێن وی وه‌ك تارماییه‌ك دێ سیبه‌را خوه‌ هه‌تا ده‌مه‌كێ درێژ ل كۆچكا سپی و سیاسه‌تا وێ كه‌ت، چ ل ئاستێ ناڤخوه‌یا ئه‌مریكا و چ ژ ده‌رڤه‌ی ئه‌مریكا. ل سه‌ر ئاستێ ناڤخوه‌ بۆ تیماركرنا وێ ده‌رزا ترامپی ئێخستیه‌ گه‌ودێ جڤاكێ ئه‌مریكا، سه‌رۆكێ هه‌لبژارتی جۆ بایدن پێدڤی ب ده‌مییه‌ و ل پێشیێ ڤه‌گه‌راندنا شكۆیێ بۆ ده‌زگه‌هێن حوكمی و جڤاكێ سڤیل و راگه‌هاندنێ، وه‌ك ئه‌م ته‌ڤ دزانین ترامپی گۆمانه‌ك مه‌زن ئێخسته‌ سه‌ر كارێ راگه‌هاندنێ و وه‌ك نه‌یار لێ دمه‌یزاند، ل هه‌ر وه‌ڵاتێ ئازادیا راگه‌هاندنێ نه‌ما یان به‌ربه‌ست بۆ بهێنه‌ دانان ل وی وه‌ڵاتی پرۆسه‌سا دیمۆكراتیێ ئیفلیج دبیت و رێكێ ده‌شت دكه‌ت بۆ په‌یدابوونا دیكتاتۆریێ.
ل سه‌ر ئاستێ سیاسه‌تا ده‌رڤه‌ ترامپی پێگیری ب تیتالێن دیبلۆماسیه‌تێ نه‌كرن و گه‌له‌ك یێ گێولی (مه‌زاجی) بوو هه‌تا دگه‌ل هه‌ڤپه‌یمانێن خوه‌ ل قۆڵپا ناتۆ و وه‌ڵاتێن رۆژئاڤا ب گشتی، ئه‌ڤه‌ ژی ڤه‌دگه‌ریت بۆ وێ سیاسه‌تا پۆپۆلیست و بنگه‌هێ بازراگانیا ترامپی. ئێك ژ پره‌نسیبێن ئه‌مریكا بۆ چاره‌سه‌ركرنا كێشان دگه‌ل وه‌ڵاتێن ده‌رڤه‌ یان ڤه‌كریتر بێژن یێن دژی ئه‌مریكا وه‌ك ئیران، چین، رۆسیا و كوریا باكور بكار ئینانا هێزا نه‌رم بوو لێ ل سه‌رده‌مێ ترامپی ئه‌ڤه‌ هاته‌ پشتگوهخستن و ئێكسه‌ر سیاسه‌تا روو ب روو بوونێ و گه‌فێن بكارئینانا هێزێ په‌یاده‌كر ب تایبه‌ت ل گه‌ل كوریا باكور و ئیرانێ. ئه‌ڤه‌ و گه‌له‌ك ئاریشین دن مسته‌ر ترامپی ل پاش خوه‌ هێلانه‌ بۆ رێڤه‌به‌ریا نوو ل واشنگتۆنێ، چاڤێن جیهانێ ته‌ڤ ل سه‌ر رێڤه‌به‌ریا نوونه‌ كانێ دێ چه‌وان سه‌ره‌ده‌ریێ د گه‌ل به‌رمایێ ترامپی كه‌ت. ئاماژێن ئارامكه‌ر ته‌نێ ئه‌وه‌ كو جو بایدن سیاسه‌تمه‌داره‌كێ نه‌رم و خودی ئه‌زموونه‌ و ل كۆچكا سپی و ده‌ك و دۆلابێن سیاسه‌تا ئه‌مریكا برێڤه‌ دبن نه‌ی نامۆیه‌ و به‌ری ببیته‌ به‌ربژێرێ سه‌رۆكاتیێ جێگرێ سه‌رۆك ئوبامای بوو و باش دزانیت چ ل جیهانێ دقه‌ومت و راست و چه‌پێن به‌رژه‌وه‌ندیێن ئه‌مریكا یێن دژبه‌را باش ناس دكه‌تن، هه‌ر چه‌نده‌ تارمایێ سیاسه‌تا كه‌شا ترامپی ل هنداڤی كۆچكا سپی سیبه‌را خوه‌ ب ساناهی به‌رناده‌ت لێ ئه‌مریكا ده‌وله‌ته‌ك خودان ده‌زگه‌هێن دیمۆكراتی و جڤاكه‌كێ سڤیلێ ئه‌كتیفه‌، له‌وا دهێته‌ چاڤه‌رێكرن ئه‌مریكا ب زووترین ده‌م دوباره‌ بزڤریته‌ سه‌ر هه‌مان رێچا پێشه‌نگیا به‌ره‌یێ دیمۆكرات بكه‌ت و لاپه‌ڕێ كه‌شه‌فرێتێ سه‌رده‌مێ ترامپی بۆ هه‌تا هه‌تایێ بگریت.

19

محمه‌د چه‌لكی
ل كه‌سه‌كی نه‌ڤه‌شارتیه‌ ئه‌ڤ ته‌خا بژاره‌یێن عیراقێ برێڤه‌ دبن، ته‌خه‌كا دز و گه‌نده‌لن و بۆ شكه‌ستنێن خوه‌ هه‌ر ده‌م ل پاساوه‌كێ دگه‌رهن دا جاددا عیراقێ هاویش بكه‌ن و به‌رده‌وامیێ بده‌نه‌ ده‌ستهه‌لاتداریا خوه‌، پاساوێن هه‌تا نوكه‌ شیایین پێ لغاڤێ روودانان ل گۆڕه‌ی خوه‌سته‌كێن خوه‌ ببه‌ن و ره‌وشێ د به‌رژه‌وه‌ندیا خوه‌ دا بهێلن دوو پاساوێن هه‌ره‌ دیارن: ئه‌وه‌ ژی پاساوا تائیفی و هه‌رێما كوردستانێیه‌! بۆ پاساوا مه‌ترسیا تائیفی ل ناڤ جاددا عیراقێ ب تایبه‌ت ل ده‌ف تائیفا شیعی بێ بها مایه‌ و هه‌موو پاساوێن بۆ ڤێ مه‌ترسیێ دهاتنه‌ پلان كرن دا ل ناڤ ره‌وشا نه‌بوونا خزمه‌تگوزاریان و هه‌لێن كاری و به‌لاڤه‌بوونا دیاردا دزی و گه‌نده‌لیێ ل ناڤ ته‌خا بژاره‌یێن ده‌ستهه‌لاتدار، ئه‌و پاساو ب به‌رئاڤدا چوون و ل چریا ئێكێ (2019) ل هه‌موو باژارێن تائیفا شیعه‌ لێ زۆرینه‌ و هه‌تا گه‌هه‌شتیه‌ به‌غدا رژیانه‌ سه‌ر جاددا و داخوازا نه‌هێلانا وێ ته‌خا بژاره‌ یا ده‌ستهه‌لاتدارا دز و گه‌نده‌ل كرن. ژ ئه‌نجامێن وێ سه‌رهلدانێ هلوه‌شیانا حوكمه‌تا عادل عه‌بدل مه‌هدی و هاتنا حوكمه‌تا ده‌مكییا مسته‌فا كازمی بۆ سه‌ر ته‌ختێ ده‌ستهه‌لاتداریێ كو كار بكه‌ت بۆ نه‌هێلانا دیاردا گه‌نده‌لی و دزیێ د حوكمڕانیێ دا و كار بكه‌ت بۆ هه‌لبژارتنێن پێشوه‌خت.
خراب بكارئینانا ده‌ستهه‌لاتێ و به‌لاڤه‌بوونا دیاردا گه‌نده‌لی و دزیێ بوویه‌ سه‌ده‌م كو ئابوورێ عیراقێ بهه‌لوه‌شیت و هه‌تا وی ڕاده‌ی بێی قه‌ركرنێ شیانێن دانا مووچه‌یێن فه‌رمانبه‌ران نه‌مینیت، ژ بلی ڤێ ته‌خا ده‌ستهه‌لاتدار عیراق كریه‌ چاهێرا خوه‌ژێك سافیكرنا هێزێن ده‌ره‌كی ئه‌مریكا و ئیرانێ ب تایبه‌ت و ئیرانێ هه‌می گه‌هوداڤێن ده‌ستهه‌لاتێ دده‌ستدانه‌ وه‌كو له‌شكرێ شه‌ترنجێ ل گۆڕه‌ی به‌رژه‌وه‌ندێن خوه‌ جهگۆركیێ پێ دكه‌تن. به‌رامبه‌ری ڤێ هه‌ژموونا ئیرانێ كو بریارا عیراقێ دزیه‌ مسته‌فا كازمی دێ چاوا كارت شه‌رێ دز و گه‌نده‌لان بكه‌ت وه‌كو هنده‌ك سه‌رچاڤێن هه‌واڵگیریێ دبێژن: ئه‌و پارێن گه‌نده‌لچیێن عیراقێ ره‌ڤاندینه‌ ده‌رڤه‌ی وه‌لاتی ژ 360 ملیار دۆلاران پترن.
حوكمه‌تا ده‌مكییا مسته‌فا كازمی ل سێریانا شه‌رێ گه‌نده‌لچیان سنگه‌پێ بوویه‌ و نكاریت ده‌ستێ خوه‌ درێژی باده‌كێن هه‌ستیارێن گه‌ندلیێ بكه‌تن و هندی دیاردا گه‌نده‌لیێ وه‌ك به‌نێ ژ ماستی كێشای بمینیت، كێشێن عیراقێ دێ ده‌به‌رده‌وام بن، ئه‌گه‌رێن ڕاوه‌ستیانا كازمی ل سێڕیانا گه‌نده‌لیێ ددیارن كو ئه‌ڤ ته‌خا بژاره‌ دپێكۆلا دامه‌زراندنا به‌ره‌یه‌كێ بهێزه‌ بۆ هه‌لبژارتنێن پێشوه‌خت كو بریاره‌ ل مه‌ها خزیرانێ بهێنه‌كرن (6/6/20121)، هه‌لبه‌ت ئه‌ڤ به‌ره‌یه‌ بۆ هندێیه‌ كو گه‌نده‌لان ژ پرسكرنێن قانوونی بپارێزیت و به‌رده‌وامیێ بده‌ن ڤی شێوێ حوكمداریێ، كو ب هه‌موو پیڤه‌رێن سیاسی فاشلترین شێوێ حوكمداریێیه‌.
عیراقا پشتی هه‌لبژارتنێن پێشوه‌خت دێ هه‌مان عیراقا به‌ری مسته‌فا كازمی بیت ئانكو عیراقه‌كا تائیفی و ژ كێشان تلۆڤه‌ و ب تمامی دێ كه‌ڤیته‌ بن هه‌ژموونا ئیرانێڤه‌. حوكمه‌تا هه‌رێما كوردستانێ دڤێت خوه‌ بۆ ڤێ قۆناغێ ئاماده‌ بكه‌ت و چ هیڤیان ل سه‌ر هاتنا پشكا بۆدجێ هه‌رێمێ ژ به‌غدا نه‌كه‌ت، به‌لكو ل چاره‌سه‌ریێن ناڤخوه‌ بگه‌رهت بۆ دابینكرنا بۆدجێ هه‌رێمێ.
ساله‌كا پری كێشمه‌كێش چاڤه‌رێی عیراقێیه‌ و دێ نێزیك بیت ژ هه‌لوه‌شیانێ ب تایبه‌ت ژ لایێ ئابووری و ئاسییشیڤه‌، ئه‌زموونا ڤان چه‌ند سالێن بووری دیار دكه‌ن كو هه‌ر گوهۆڕینه‌كا ل به‌غدا رووبده‌ت، كاریگه‌ریا خوه‌ خوه‌ ل هه‌رێمێ دكه‌ت.

21

محمه‌د چه‌لكی

هه‌تا به‌ری بدوهی (١٤-١٢-٢٠٢٠) حوكمه‌تێن ئێك ل په‌ی ئێكێن توركیا و ب تایبه‌ت حوكمه‌تا ئاكه‌پێ یا ئه‌ردوغانی گه‌له‌ك ب زیره‌كی و باش پێگه‌هێ جۆگرافیێ توركیا د هه‌موو یاریێن سیاسی دا بۆ به‌رژه‌وه‌ند توركیا بكار ئینایه‌، ئه‌گه‌رێن وێ ددیارن گرنگیا پێگه‌هێ توركیا یێ جۆگرافی كو دكه‌ڤیته‌ نابه‌ینا ئه‌ورۆپا و ئاسیا و كلیلا هاتنوچوونا ده‌ریایێ بۆ گه‌هه‌شتنا ئاڤێن گه‌رمێن رۆژهه‌ڵاتا ناڤین دده‌ست توركیا دانه‌ و زێده‌باری رۆلێ توركیا گێرای د شه‌ڕێ سار دا كو رێكێن ده‌ریایی ل رۆسیا و قۆلپا وارشۆ ته‌نگ كربوون و بێی ئۆكه‌یا توركیا (كو د هه‌مان ده‌م دا ئۆكه‌یا قۆلپا ناتۆ بوویه‌) رێ ب گه‌می یێن رۆسیا و قۆلپا وارشۆ نه‌ددان، ب ڤی ره‌نگی نه‌ڕاسته‌وخۆ عمبارگۆیه‌كا دژوار ل سه‌ر هاتنوچوونێن رۆسیا و قۆلپا وارشۆ هاتبوو دانان و بۆ ڤی پێگه‌هێ جۆگرافیێ گرنگ قۆلپا ناتۆ و به‌ره‌یا وه‌ڵاتێن دیمۆكرات چاڤێن خوه‌ ل نه‌قۆلیێن توركیا گرتبوون ب تایبه‌ت د بیاڤێ دیمۆكراتیێ، مافێن مرۆڤی و پرسگرێكا كوردی دا و هه‌ر تم ل دویڤ داخوازێن توركیا ته‌ڤگه‌ر دكر و توركیا مینا ده‌وله‌ته‌ك نازاندی سه‌ره‌ده‌ری دگه‌ل دهاته‌كرن.
ب هه‌لوه‌شیانا سۆڤیه‌تا به‌رێ و قۆلپا وارشۆ و سه‌ركه‌فتنا به‌ره‌یێ دیمۆكراتیك ل سه‌ر حوكمێ تۆتالیتاریا سۆڤیه‌تی و یێ رۆژهه‌ڵات ئه‌ورۆپا ئێدی پێگه‌هێ جۆگرافیێ توركیا ئه‌و ره‌نه‌ق و گرنگیا خوه‌ نه‌ما هه‌ر چه‌نده‌ بئێكجاری داوی ب گرنگیا پێگه‌هێ جۆگرافیێ توركیا نه‌هات، لێ هه‌ر هینگێ (١٩٩١) قۆلپا ناتۆ و به‌ره‌یێ دیمۆكراتیك ده‌ست ب ره‌خنه‌گرتنا توركیا كر.
ب تایبه‌ت ل سه‌ر بنپێكرنا مافێن مرۆڤی و شێوێ سه‌ره‌ده‌ریا وێ ل گه‌ل دۆزا كوردی، لێ سه‌رانێن حوكمدار ل توركیا نه‌شیان و هه‌تا نوكه‌ ژی نه‌شێن د ڤێ گورانكاریا ستارتیجییا قۆلپا ناتۆ بگه‌هن له‌وا هه‌ر ل سه‌ر ده‌هودووا به‌رێ له‌یزتن و دله‌یزن، ئه‌ڤه‌ ژ لایێ په‌یوه‌ندیێن نابه‌ینا توركیا و قۆلپا ناتۆ و ئێكه‌تیا ئه‌ورۆپی و ژ لایێ دیڤه‌ پێشكه‌فتنا ته‌كنیكی كو ئێدی نه‌ پێگه‌هێ جۆگرافی و نه‌ هه‌واڵگیریا كلاسیك بهایێ خوه‌ مایه‌ یا ل ڤی سه‌رده‌می گرنگ كو ب گلۆبالیزمێ دهێته‌ نیاسین بازاره‌ و بها و نرخێن مرۆڤینه‌ كو ئه‌ڤه‌ ژی خوه‌ د سیسته‌مێ دیمۆكراتیك دا به‌رجه‌سته‌ دكه‌ت ئانكو دیمۆكراتی و پێگیری ب پاراستنا بها و نرخێن مرۆڤینه‌ دووری پرسێن كولتۆری و ئتنی و ئۆلی.
سه‌رانێن حوكمدار ل توركیا هه‌ر مینا به‌رێ سه‌ره‌ده‌ری د گه‌ل كێشێن ناڤخوه‌ و یێن ده‌رڤه‌ كرن ب ڤێ چه‌ندێ ژی پێگه‌هێ توركیا د قۆلپا ناتۆ دا گرنگیا خوه‌ ژده‌ستدا و هه‌روه‌سا پرسا ئه‌ندامبوون د ئێكه‌تیا ئه‌ورۆپی دا (كو ئه‌ڤه‌ خه‌ونا مێژینه‌یا سه‌رانێن توركیایه‌) ئالۆزتر بوویه‌، ل سه‌ر ئاستێ ناڤخوه‌ توركیا ل سه‌رده‌مێ ئه‌ردۆغانی و حزبا ئاكه‌پێ ب فه‌رسه‌خان ژ پره‌نسیبێن ده‌وله‌تا مه‌ده‌نی و دیمۆكراتیك دووركه‌فتیه‌ و توركیا بوویه‌ زیندانه‌كا مه‌زن بۆ هه‌ر كه‌سێ ره‌خنه‌كێ ل سیسته‌می و ده‌وله‌تێ بگریت و ده‌وله‌ت كریه‌ ده‌وله‌ته‌كا پۆلیسی و هه‌ر بزاڤه‌كا دووری بۆچوونێن حوكمه‌تا ئه‌ردۆگانی ب تیرۆر و تێكده‌ر سه‌ره‌ده‌ریێ دگه‌ل دكه‌تن و ل سه‌ر ئاستێ ده‌رڤه‌ ژی ژ بلی پشته‌ڤانیا باسكێ ئیسلاما سیاسی و ب تایبه‌ت یێن سه‌ر ب ئخوانانێن مسرێڤه‌ كو ل پرانیا جیهانێ ب تیرۆرست هاتنه‌ نقاندن، خوه‌ تێقۆرتنا پرسگرێكا سووریێ ب وێ تدره‌كا دژی خوه‌سته‌كێن قۆپلا ناتۆ و ئاریشا ئاوره‌یان ب خوه‌را درۆست كرین و وه‌ك كارته‌ك فشارێ ل دژی قۆپلا ناتۆ و ئێكه‌تیا ئه‌ورۆپی بكار ئینای.
هه‌لبه‌ت خوه‌ تێقۆرتانا كێشا سووریێ ژ لایێ توركیا ڤه‌ پتر توركیا به‌ر رۆسیا بر و پرسا ئێخستنا باله‌فرا رۆسی (٢٤-١١-٢٠١٥) و پشته‌ڤانیا هه‌ڤپه‌یمانیا نێڤده‌وله‌تی بۆ لێدانا داعشێ ب سه‌رۆكاتیا ئه‌مریكا بۆ په‌یه‌دێ (حوكمه‌تا خۆسه‌را رۆژئاڤا) یا ئێكلاكه‌ر بوویه‌ كو توركیا به‌ر ب رۆسیا بچیت، هه‌لبه‌ت ئه‌ڤ خوه‌ نێزیككرنا توركیا بۆ رۆسیا هه‌ر بۆ هندێ بوویه‌ وه‌ك كارته‌ك فشارێ بكار بینیت بۆ پاشگه‌زكرنا قۆلپا ناتۆ و ب تایبه‌ت ئه‌مریكا ژ پشته‌ڤانیا بزاڤا كوردی ل رۆژئاڤا و ژبن برنا وێ ستاتۆیا كوردی ئه‌گه‌ر كێشا سوریێ بداوی بهێت، ببیته‌ ده‌وله‌ته‌ك دیفاكتۆ هه‌ر وه‌كو پشتی ده‌ركرنا هێزێن سه‌ددامی ژ كوه‌یتێ بۆ باشوورێ كوردستانێ هاتیه‌ درۆستكرن (بریارا ٦٨٨ و هێلا دژه‌فڕین كو هه‌تا نوكه‌ هه‌رێما كوردستانێ قانونیا خوه‌ ژ وێ بریارا ناڤنه‌ته‌وی وه‌ردگریت و حوكمه‌تێن داگیركه‌رێن كوردستانێ نه‌چار كرنه‌ كو سه‌ره‌ده‌ریێ دگه‌ل حوكمه‌تا هه‌رێما كوردستانێ بكه‌ن). توركیا ب هه‌مان عه‌قلیه‌تا شه‌رێ سار سه‌ره‌دری دگه‌ل كێشا سووریێ كر كو پێگه‌هێ وێ یێ جۆگرافی و كلیلا گه‌هه‌شتنا ئاڤێن گه‌رمێن رۆژهه‌ڵاتا ناڤین دده‌ستدانه‌ و ب خه‌بتاندنا وان ئالاڤان (پێگه‌هێ جۆگرافی و كلیلا گه‌هه‌شتنا ئاڤێن گه‌رم) دێ كاریت ئه‌مریكا و قۆلپا ناتۆ بۆ لایێ سیاسه‌تا خوه‌ بچه‌مینیت! ژ به‌ر هندێ هه‌موو بزاڤێن توركیا بۆ هندێ بوونه‌ دابكاریت مینا به‌رێ رۆل دبریاردانێن قۆلپا ناتۆ و گه‌هه‌شتنا ئه‌ندامبوونێ د ئێكه‌تیا ئه‌ورۆپی دا هه‌بت، لێ كرینا سیسته‌مێ S-400 یێ به‌رگریێ و بكارئینانا ئاوارێن سووریێ وه‌ك كارته‌ك فشارێ ب دروستی توركیا ژ پره‌نسیبێن قۆلپا ناتۆ بۆ هاتیه‌ دامه‌زراندن دوور كریه‌ و دڤێت نه‌هێته‌ ژبیركرن كو پێگه‌هێ جۆگرافی و سیاسه‌تا دوو فاقیێ و بكار ئینانا ئاواره‌یان وه‌ك كارته‌ك فشارێ ل سه‌رده‌مێ گلۆبالیزمێ دو عانێن سۆر ناهینیت.
سه‌پاندنا عمبارگۆیا ئه‌مریكی ل سه‌ر توركیا(١٤-١-٢٠٢٠) د ڤی ده‌میدا بێباركرنا توركیایه‌ ژ قازانجێن دگه‌هشتنه‌ توركیا ژ به‌ر ئه‌ندامبوونا وێ د قۆلپا ناتۆ دا و ده‌ركرنه‌كا هێدیه‌ ژ ئه‌ندامبوونا قۆلپا ناتۆ دا كو ئه‌ڤه‌ ب خوه‌ مه‌زنترین دربه‌ ب حوكمه‌تا توركیا دكه‌ڤیت پشتی خوساره‌تیا وێ د شه‌رێ ئێكێ یێ جیهانێ (١٩١٤-١٩١٨) دا، ئه‌گه‌ر توركیا ژ خه‌بتاندنا سیسته‌مێ مۆشه‌كیێن رۆسی S-400 ده‌ستبه‌ردای ببیت و ده‌ستان ژ بكار ئینانا ئاواره‌یێن سووری (ئاوه‌ره‌یان ب گشتی) وه‌ك كارته‌ك فشاری بینیت، به‌لكو ئه‌مریكا جاره‌كا دن سه‌رده‌ریێ دگه‌ل توركیا بكه‌تن وه‌ك ئه‌ندام د قۆلپا ناتۆ دا و ببیته‌ هاریكار بۆ ئه‌ندامبوونا توركیا د ئێكه‌تیا ئه‌ورۆپی دا چونكو پرسێن دیمۆكراتیك و مافێن مرۆڤی هه‌رده‌م وه‌ك كارته‌ك فشارێ ل دژی ده‌وله‌تێن نه‌قۆله‌ بكار دهێت. د داخویانیێن توركیا ده‌رباره‌ی عمبارگۆیا ئه‌مریكی وه‌سا دیار دبیت كو بیاڤێ ڤه‌گه‌ریانا توركیا ژ سیاسه‌تا دووفاقیێ به‌رهزره‌ چونكو ئه‌گه‌ر وه‌نه‌كه‌تن كێشا سووریێ و دووماهیا وێ دێ د به‌رژه‌وه‌ندیا كوردێن رۆژئاڤا دا بیت كو بۆ توركیا ئه‌ڤه‌ خوه‌كوشتنه‌ ب چ ره‌نگا ناهێته‌ په‌ژراندن. ل وێ باوه‌رێ مه‌ ئه‌گه‌ر كوردێن رۆژئاڤا ب حه‌كیمانه‌ سه‌ره‌دریێ ل گه‌ل ناكۆكیێن نابه‌ینا توركیا و رۆژئاڤا و ئه‌مریكا نه‌كه‌ت، دێ زیان پێ كه‌تیێن ئێكێ بن. ئه‌ڤ سه‌رده‌مه‌ نه‌ سه‌رده‌مێ سیاسه‌تا دووفاقی و بكار ئینانا پێگه‌هێ جۆگرافییه‌ به‌لكو خوه‌ گونجاندنه‌ دگه‌ل سیسته‌مێ گلۆبالیزمێ و بازارێ ئازاده‌ و تێدا هه‌موو مرۆڤ دووری جوداهیێن ئولی و ئتنی و روه‌شه‌نبیری پێكڤه‌ بژین. سیاسه‌تا دووفاقی و پێگه‌هێ جۆگرافی ژبلی زیانێ تشته‌كێ دن ل خودانی زێده‌ ناكه‌ت.

31

محەمەد چەلکی
عێراق و تورکیا ب درێژیا دیرۆکا ڤان سەد ساڵێن داویێ چ جارا دانێ وان د قازانەکێ دا نەکەلیە و د ناکۆکیێن بەردەوام دانە ب تایبەت پشتی ڤەدیتنا پەترۆلێ و گەشبوونا بزاڤا نیشتیمانیا کوردی. چەند بزاڤا نیشتیمانیا کوردی ل عێراقێ پێشەڤە دچوو و هندەک مافێن نیشتیمانی و نەتەوایەتی بدەستڤە دئینان، کێچ بەردبوونە بنن هنگلێن دەولەتا تورکی و هێجەت ل پەی هێجەتێ ل دژی عێراقێ وەک دەولەت دروست دکرن بهێجەتا دروستکرنا مەترسیێ ل سەر ئاساییشا نەتەوی و داخازا ڤەگەراندنا ویلایەتا موسل کو هەموو کوردستانا باشوور ڤەدگریت بۆ سەر ئاخا تورکیا، هەتا گەهەشتیە وی ڕادەی ڤەگەراندنا ویلایەتا موسل د میساقێ مللیێ تورکیا دا جهەک تایبەت دایە ڤێ پرسێ و د هەمان دەم دا ژی ئەڤ پرسە وەک چوکۆچەکی بەردەوام تورکیا ل بەرامبەر دەولەتا عێراقێ بلند دکەت.
وەک بەڵگەنامەیێن نهێنیێن دەولەتا عێراقێ ل سەردەمێ حوکمەتا بەعس دیاربووین ئێک ژ سەدەمێن سەرنەگرتنا رێککەفتنا ١١ ئادارا ١٩٧٠ێ د گەل سەرکرداتیا شۆرەشا ئەیلوولا مەزن، رازینەبوونا تورکیا ل سەر وێ رێککەفتنێ و هەلبەت هەردیسا پرسا ویلایەتا موسلێ و ئاڤێ بوویە. ل ڤێرە دیار دبیت کانێ تورکیا ب چ چاڤ بەرێخوە ددەتە پەیوەندیان دگەل حوکمەتا عێراقێ، ئانکو چەند حوکمەتا عێراقێ نێزیکبوونەکێ دگەل چارەسەرکرنا پرسا کوردی دبیت، حوکمەتا تورکیا دووبارە دەست ب خەبتاندنا کێشا ویلایەتا موسل و کێمکرنا پشکا عێراقێ د ئاڤا دیجلەی دا دکەت.
عێراقا پشتی سەددامی(٢٠٠٣) کو تێدا پێگەهێ کوردان هاتە گوهۆڕین و حوکمەتا هەرێما کوردستانێ وەک دەولەتەک دیفاکتۆ ل سەر ئاستێ عێراقێ و دەڤەرێ سەردەری دگەل هاتەکرن. ئەڤێ گوهۆرینا واتەدار د پێشکەفتنا دۆزا کوردی دا ل سەر ئاستێ دەڤەرێ تورکیا نەچارکر ب هەستییارانە سەرەدەریێ دگەل حوکمەتا هەرێما کوردستانێ بکەت، لێ د هەمان دەم دا ژی بزاڤێن ژناڤبرنا پێگەهێ هەرێمێ کر و هەتا ئەڤرۆ ژی بەردەوامە. ڤەخاندنا سەرۆکوەزیرێ عێراقێ یێ دەمکی مستەفا کازمی بۆ تورکیا(17-12-2020) د ڤی دەمی دا هەر دچیتە سەر وان بزاڤێن حوکمەتا تورکی بۆ خەندقاندنا ئەزموونا حوکمەتا هەرێما کوردستانێ. ڤەخاندنا کازمی بۆ تورکیا ل سەردەمەکیە کو شاندێ حوکمەتا هەرێما کوردستانێ بۆ چارەسەرکرنا تەڤ کێشێن هەلاویستی ل بەغدایە، د هەمان دەمدا ژی حوکمەتا عێراقێ د بارۆڤەکا کێشێن کوژەک دایە ژ بلی کریزا ئابووری کو گەهەشتیە وی ڕادەی ئێدی بێی قەرزکرنێ حوکمەتێ شیانێن دابینکرنا مۆچێ فەرمانبەر و پێشکێشکرنا خزمەتگوزاریان نینە ژبلی بەرفرهەبوونا هەژموونا ئیرانێ ومەترسیا هەلوەشیانا عێراقێ وەک دەولەت کو ب ڕاستی ل سەر هەڕفتێ هەلوەشیانێیە. عێراق وەک دەولەت د لاوازترین سەردەمێ خوە دا دبوورت، دیارە دکریزنادا دەلیڤە ل بەر هندەک رویدان و دەرهاویشتان ڤەدبن کو ئێدی کونترۆل کرنا روودانان ژ بەر دەست دەردکەڤیت، ئها عێراق د ڤێ قۆناغێ دایە و دەلیڤێ دەربازبوونا حوکمەتا هەرێما کوردستانێ د سەر هەموو کێشێن هەین دا ژ قۆناغا دیفاکتۆیێ بۆ بسەربەخۆیێ رێک دەشت دبیت.
هەلبەت تورکیا ڤێ ئێکێ باش دزانیت لەوا هێشتا جەلەبێ روودانا ژ بەر دەستێ وان دەرنەکەفتی هەروەکو پشتی کۆچا ملیۆنی(١٩٩١) و دەرکەفتنا بریارا ٦٨٨ د بەرژەوەندا کوردان دا ژ دەستێ تورکیا دەرکەفتی و نەشیای رێگریێ ل دەرچوونا وێ بریارا ناڤنەتەوی بگریت و ئەڤرۆ ب نەچاری سەرەدەریێ دگەل حوکمەتا هەرێما کوردستانێ بکەت. ل بەر رۆناهییا ڤەخاندنا سەرۆکوەزیرێ عێراقێ بۆ تورکیا و دەرهاویشتێن ژ وێ سەرەدانێ پەیدا دبن کو یەکەمین ئەوە حوکمەتا عێراقێ چ رێککەفتنان د گەل شاندێ هەرێمێ مۆهر ناکەت و چەند شاندێ هەرێمێ نەرمیێ نیشان بدەت حوکمەتا عێراقێ دێ کێرفێ خوەستەکێن خوە بلندتر لێکەتن هەتا وی ئاستی کو ب فەرمی حوکمەتا هەرێما کوردستانێ دەستان ژ بادەکێن سەروەریێ بەردەت و مینا پارێزگەهێن عێراقی سەردەری دگەل بهێتەکرن. د سەر هەموو کێشێن حوکمەتا هەرێما کوردستانێ هەین، ئەرێ هێزێن سیاسی و جڤاکی و نەتەویێن کوردستانێ دێ دئامادە بن بۆ وێ داگێرانێ و خەباتا سەدساڵیا کوردان ژ پێخەمەتی مۆچە و هندەک پۆستان، بهەروە پێشکێشی داگیرکەرێن کوردستانێ بکەن؟
١٩-١٢-٢٠٢٠

13

محه‌مه‌د چه‌لكی
سیاسه‌ت هونه‌رێ برێڤه‌برنێیه‌ د هه‌مان ده‌م دا ژی ده‌ربرینه‌كا چڕه‌ ژ ئاستێ ئابوورا هه‌ر وه‌ڵاته‌كی، دا مرۆڤ باش د سیاسه‌تا هه‌ر وه‌ڵاته‌كی بگه‌هت، فه‌ره‌ ل یاریا كاره‌كته‌رێن سیاسی مێزه‌ بكه‌ت و سه‌ره‌ده‌ریا وان بۆ كێشێن ناڤخوه‌یی و ده‌رڤه‌ و ناسینا پێگه‌هێ وه‌ڵاتێ خوه‌ د نه‌خشێ جوگرافی و سیاسیێ ده‌ڤه‌رێ و جیهانێ دا بزانت و قه‌درێ هه‌لكه‌فتا جۆگرافیا وه‌ڵاتێ خوه‌ بزانت.
ل رۆژهه‌ڵاتا ناڤین هه‌لبه‌ت ئه‌گه‌ر توركیا بهێته‌ هه‌ژمارتن ژ وه‌ڵاتێن رۆژهه‌ڵاتا ناڤین یه‌كه‌مین وه‌ڵاته‌ كو پێگه‌هێ جۆگرافیێ وه‌ڵاتێ خوه‌ ب زانه‌بوون وه‌ك كارته‌ك فشارێ به‌رامبه‌ری سیاسه‌تا گلۆبالیزمێ(به‌ری هینگێ ژی ل ده‌مێ شه‌رێ سار) بكاردئینیت، ئه‌ڤ یاریا حوكمه‌تا توركیا دكه‌ت هه‌تا نوكه‌ هه‌ر سه‌ركه‌فتن بده‌ستڤه‌ ئینایه‌ و یێ ب باشی ئه‌ڤ كارته‌ دایه‌ خه‌بتاندن حوكمه‌تا ئه‌ردۆغانیه‌ ب تایبه‌ت د كێشا سووریێ دا كو ئاوارێن سووری وه‌ك پاریه‌ك هنگڤینی كه‌فته‌ د ده‌ستێن ئه‌ردۆغانی دا و ب وێ یاریا خوه‌ هه‌تا (١٠- ١١).١٢. ٢٠٢٠ كاری رێكه‌كفتنه‌كێ دگه‌ل ئێكه‌تیا ئه‌ورۆپا مۆهر بكه‌تن و كوژمه‌كێ مه‌زن یێ پاران ژ ئه‌ورۆپیان بچه‌قینیت و هه‌رده‌ما ڤیا ئاستێ خوه‌سته‌كێن خوه‌ بلندتر بكه‌تن و كارتا ئاواره‌یان بلند دكه‌تن زێده‌باری نه‌هێلا ستاتۆیا رۆژئاڤایێ كوردستانێ وه‌كو هه‌رێما كوردستانێ ببیته‌ چارچۆڤه‌ك دانپێنای هه‌رچه‌نده‌ حوكمه‌تا په‌یه‌دێ د ڤی بیاڤی دا ژی هه‌تا ڕاده‌كی گونه‌هباره‌ ژبه‌ر نه‌ زه‌ڵالیا هه‌لویستێ وان به‌رامبه‌ری حوكمه‌تا به‌شار ئه‌سه‌دی و روسیا و نه‌ رێكخستنا ناڤمالا كوردی ل رۆژئاڤا كو جهێ هه‌موو لایه‌نێن سیاسی بكه‌تن. بۆ توركیا ئه‌ڤه‌ مه‌زنترین سه‌ركه‌فتن بوویه‌ و چاره‌نڤیسێ حوكمه‌تا په‌یه‌دێ هێلایه‌ لبه‌ر بارۆڤا چاره‌سه‌ریا كێشا سووریێ.
قۆلپا ناتۆ و ئێكه‌تیا ئه‌ورۆپی گه‌له‌ك بێهنا خوه‌ ل نه‌قۆلیێن ئه‌ردۆغانی و حوكمه‌تا توركی فرهه‌ كریه‌ و ته‌نی بۆ هندێ بوویه‌ كو رێكێ ل گه‌هه‌شتنا رۆسیا بگرن بۆ ئاڤێن گه‌رم و رۆژهه‌ڵاتا ناڤین چونكو هه‌رده‌ما رۆسیا گه‌هه‌شته‌ سه‌ر ئاڤێن گه‌رم و رۆژهه‌ڵاتا ناڤین هینگێ پارسه‌نگا هێزێ دێ هێته‌ گوهۆرین و گه‌هه‌شتنا ووزێ بۆ ئه‌ورۆپا دێ كه‌ڤیته‌ د مه‌ترسیێ دا و ژ به‌ر چه‌ندین ئه‌گه‌رێن دن یێن ستراتیجی لێ ده‌ما سه‌رپێچی و نه‌قۆله‌یی بگه‌هنه‌ پرسێن نهێنی و ستراتیجیێن له‌شكری، هینگێ هه‌موو ئانكوێن دن گۆری ستراتیجیێ دبن، له‌وا ب ئێك ده‌نگ و د ئێك ده‌مدا ئێكه‌تیا ئه‌ورۆپی و ئه‌مریكا كارتا سۆر بۆ ئه‌ردۆانی بلندكرن و گۆتنێ هه‌تا ڤێرێ به‌س لێ دیسا ژی بیاڤه‌كێ یاریێ بۆ ئه‌ردۆغانی هێلایه‌ ئه‌و ژی ئێكه‌تیا ئه‌ورۆپی هه‌تا هه‌یڤا ئادارا ٢٠٢١ێ ده‌م دایه‌ ئه‌ردۆغانی كو ده‌ستان ژ نه‌قۆله‌یێن خوه‌ به‌رده‌ت و بكه‌ڤیته‌ دانوستاندان ل گه‌ل ئێكه‌تیا ئه‌ورۆپی و یونانێ بۆ ته‌ڤ پرسێن هه‌لاویستی، ئه‌گه‌ر هه‌ر به‌رده‌وام بوو هینگێ دێ عمبارگۆیا ئابووری به‌رامبه‌ری توركیا دێ ئێته‌ ڕاگه‌هاندن، توركیا باش دزانیت كو ئابوورێ وێ چه‌ند یێ گیرۆده‌یێ ئابوورێ ئه‌ورۆپایه‌ و نكاریت خوه‌ ل به‌ر عمبارگۆیا ئه‌ورۆپی بگریت، ژ بلی عمبارگۆیا ئه‌مریكی و به‌حس هه‌یه‌ كو توركیا ژ به‌ر سیسته‌مێ مۆشه‌كێن رۆسی S- 400 كو نوكه‌ توركیا دایه‌ خه‌بتاندن، بكه‌ڤیته‌ د لیستا كاتس دا ئه‌ڤ لیسته‌ یا ته‌رخانكریه‌ بۆ دیاركرنا دوژمنێن ئه‌مریكا و هه‌رده‌ما وه‌ڵاته‌ك كه‌ڤته‌ د ڤێ لیستێ دا ئێدی ئه‌مریكا وه‌ك دوژمن سه‌ره‌ده‌ریێ ل گه‌ل كه‌تن.
ب سایا یاریكرنا ئه‌ردۆغانی ب گه‌له‌ك جه‌مسه‌ران د ئێك ده‌م دا نوكه‌ ئه‌و یاری وه‌كو تۆكه‌كا ره‌ش ل گه‌رده‌نا وی ئالیایه‌ و نه‌چاره‌ هه‌لویسته‌كی بتنێ بهه‌لبژێریت و هه‌ر ئێك ژ وان هه‌لویستان دێ بیته‌ سه‌ده‌مێ گوهه‌رینا گه‌له‌ك تشتێن ستراتیجی كو ئاییندێ توركیا و رۆژهه‌ڵاتا ناڤین دێ دیار بیت.
ئه‌ڤ كارتا سۆرا ئێكه‌تیا ئه‌ورۆپی و ئه‌مریكا به‌رامبه‌ری ئه‌ردۆغانی بلندكری داویێ ب یاریێن ئه‌ردۆغانی دئینیت و ته‌ڤ كارتێن فشارێن ئه‌ردۆغانی دسۆژیت زڤستانه‌كا گه‌رم ل پێشییا ئه‌ردۆغانیه‌ و نێزیكبوونا ئاڤابوونا ستێرا وییه‌ وه‌ك سیاسی و ته‌ڤ هه‌ڤالبه‌ندێن وی یێن خوه‌ ب سیاسه‌تا ویڤه‌ گرێداین. دڤێت ژبیرنه‌كه‌ین كو گه‌لێن توركیا ژمێژه‌ كارتا سۆرا خوه‌ به‌رامبه‌ری حوكمه‌تا ئاكه‌پێ و هه‌ڤالبه‌ندێن وی بلندكریه‌ و هه‌لبژارتنێن شاره‌داریان باشترین نموونه‌یه‌ كو حزبا ئه‌ردۆغانی هه‌موو باژێرێن مه‌زن ژ ده‌ستدان.

23

محه‌مه‌د چه‌لكی
ناهێت ماندالكرن كو هه‌رێما كوردستانێ د كۆمه‌كا قه‌یرانان دا ب تایبه‌ت یا ئابووری و متمانێ د گه‌ل حوكمه‌تا ناڤه‌ندی ل به‌غدا دبوورت لێ ئه‌ڤ قه‌یرانه‌ ب تایبه‌ت یا ئابووری مرۆڤ بێی دودلی دكارت بێژ د ده‌مكینه‌، چونكو قه‌یران چ د سیاسی بن یا ئابووری ب نه‌فه‌س درێژی و هویربینیا ره‌وشێ چاره‌ بۆ دهێنه‌ دیتن، لێ كێشا مه‌ یا سه‌ره‌كی ل كوردستانێ ل گه‌ل به‌غدا یا متمانێ یه‌ و چاره‌سه‌ریا وێ ب گوهۆڕینا عه‌قلێ سیاسی و جڤاكیێ عیراقێ ڤه‌ هه‌یه‌ و حه‌تا ئه‌ڤ عه‌قلیه‌ته‌ مابیت كێشێن مه‌ ل گه‌ل ناڤه‌ندێ رێكا چاره‌سه‌ریێ ڤه‌نابیت.
بۆ سه‌رده‌ریا حوكمه‌تا هه‌رێما كوردستانێ ل گه‌ل ڤان هه‌ردوو قه‌یرانان (ئابووری و متمانا دگه‌ل حوكمه‌تا عیراقێ) دوو رێكێن جودا هه‌نه‌ و ب یه‌ك پاكێچ ناهێنه‌ چاره‌سه‌ركرن وه‌ك پارتێن ئوپۆزسیۆنێ بانگه‌شێ دكه‌ن و هه‌وێن وان ل به‌غدا بۆ دروستكرنا فشارێ ل سه‌ر حوكمه‌تا هه‌رێمێ بۆ ڕاده‌ستكرنا ته‌ڤ باده‌كێن هه‌ستیار (ئابوور و سه‌روه‌ری) به‌رامبه‌ری بۆدجێ هه‌رێما كوردستان كو ئه‌ركێ ده‌وله‌تا فیدڕاله‌ بێی بكه‌ته‌ كێشه‌ك سیاسی و فشارێ بۆ هه‌رێما كوردستانێ بهنێریت (ئه‌ڤه‌ د ده‌ستووریدا پاراستیه‌).
مخابن پارتێن ئوپۆزسیۆنێن هه‌رێما كوردستانێ دا خوه‌ ل به‌ر شۆڤه‌نیستێن عه‌ره‌ب ب هه‌ردو باسكێن سوننه‌ و شیعه‌ ڤه‌ شرین بكه‌ن پرۆژێ قانوونه‌ك دایه‌ په‌رله‌مانی كو مۆچێ فه‌رمانبه‌رێن هه‌رێما كوردستانێ ژ بۆدجێ هه‌رێمێ جودا بكه‌ن، هه‌ر چه‌نده‌ ژ لایێ قانوونیڤه‌ ئه‌ڤه‌ پرسه‌ك نه‌كرده‌یه‌ لێ وێ چه‌ندێ دیار دكه‌ت كو ئوپۆزسیۆنا هه‌رێما كوردستانێ چه‌ند ژ پرسێن نه‌ته‌وی دوورن و یاریێ ب ئاگری دكه‌ن و مه‌ترسیێ ل سه‌ر هه‌بوونا ڤی قه‌وارێ دبێژنێ حوكمه‌تا هه‌رێما كوردستانێ دروست دكه‌ن. نه‌به‌رچاڤ رۆنیا ئوپۆزسیۆنا كوردستانێ بۆ ره‌وشا ئه‌ڤرۆ یا عێراقێ روبروی ڤێ كێشێ كریه‌ و ل سه‌ر حوكمه‌تا هه‌رێما كوردستانێ ئه‌ڤێ ره‌وشێ ل به‌رچاڤ بگریت و سه‌ره‌ده‌ریێ ل گه‌ل بكه‌ت، ره‌وشا عێراقێ ب ڤی ره‌نگیه‌ و مرۆڤ حه‌سوودیێ پێ نابه‌ت:
ئابوورێ عیراقێ یێ هه‌رفتییه‌ و كه‌فتیه‌ بن بارێ قه‌رزكرنێ، ژ به‌ر وێ گه‌نده‌لیا به‌ڵاڤ چ ئاسۆیێن چاره‌سه‌ربوونا قه‌یرانا ئابووری ددیار نینن و دێ گه‌له‌ك ڤه‌كێشیت ژ بلی پشبه‌ستنا ئابوورێ عیراقێ ب بازارێ په‌ترۆلێڤه‌ و بازارێ په‌ترۆلێ ژی نه‌یێ جێگیره‌ و پێلداره‌. ژ لایێ ناڤخوه‌ییڤه‌ عیڕاق هێشتا ژ قووناغا شه‌رێ ناڤخوه‌یی ده‌رباز نه‌بوویه‌ و زێده‌باری ناكۆكیێن به‌ڵاڤێن ناڤ پێكه‌هاته‌یا شیعه‌ و مه‌ترسیا شه‌رێ ناڤخوه‌یێ وێ پێكهاته‌یێ ئه‌ڤرۆ ژ هه‌رده‌می پتر نێزیك بوویه‌. دوبه‌ره‌كیا ناڤ باسكێ شیعه‌ حوكمه‌تا كازمی ئیفلیج كریه‌ و نكارت ڕاشكاوانه‌ دژاتیا چ لایه‌نێن وان بكه‌تن ئانكو حوكمه‌تا عیراقێ د ته‌نگاڤترین سه‌رده‌مێ خوه‌ دا دژیتن كو لایه‌كی گڤاشتنێن ئه‌مریكا بۆ كرۆپه‌كرنا كۆمكێن چه‌كدارێن شیعه‌یێن تۆندڕه‌و و ل لایێ دی ترسا وی ژ كۆمكێن چه‌كدارێن شیعه‌ ب تایبه‌ت یێن ویلایه‌ت فه‌قیهپارێز (ئیرانی پارێز)ڤه‌ كو د رێكخستی و چه‌كدارن، ئه‌ڤه‌ ئه‌گه‌ره‌ ته‌ڤ هۆكارن حوكمه‌تا عیراقێ ب ناڤ حوكمه‌ت مایه‌ د ڤێ هاوكێشێ دا ئه‌گه‌ر حوكمه‌تا هه‌رێما كوردستانێ له‌زێ ل هنارتنا شاندێ خوه‌ نه‌كه‌تن و كارتێن فشارا خوه‌ ل دژی حوكمه‌تا كازمی بده‌ت خه‌نتاندن باوه‌ر دكه‌م حوكمه‌تا كازمی دێ داگێرانێ بۆ حوكمه‌تا هه‌رێما كوردستانێ كه‌ت.
هه‌موو ئاماژێن ناڤخوه‌یا عیراقێ وێ دده‌ن دیاركرن كو حوكمه‌تا كازمی بێی كوردان ئێدی خوه‌ ل به‌ر فشارێن ناڤخوه‌یا باسكێ شیعه‌ ناگریتن، شه‌رێ ناڤخوه‌یێ باسكێ شیعه‌ رۆژ بۆ رۆژێ یێ نێزیكتر لێ دهێت و یێ دبیته‌ ڕاستی، هه‌لبه‌ت ئه‌ڤا ل ناڤ باسكێ شیعه‌ روو دده‌ت بفیتا ئیرانێیه‌ كو دخازیت عێراقێ وه‌ك مێرگا شه‌رێ خوه‌ دگه‌ل ئه‌مریكا بكار بینیت. هه‌لبه‌ت ئه‌مریكا ڤێ رێكێ ناده‌ت ئیرانێ و هه‌ڤالبه‌ندێن وێ له‌وا ده‌لیڤه‌ك زێرینه‌ كو حوكمه‌تا هه‌رێما كوردستانێ كارتێن فشارا خوه‌ ل دژی حوكمه‌تا كازمی بده‌ته‌كاری. ژ ئه‌گه‌رێن وان كێشێن مه‌ ژێ گۆتی یێ نه‌چاره‌ داگێرانێ بۆ حوكمه‌تا هه‌رێما كوردستانێ بكه‌ت، هه‌لبه‌ت ژ به‌ر هه‌لبژارتنێن بهێت چونكو كازمی ل به‌ره‌ خوه‌ بۆ هه‌لبژارتنێن بهێت كاندید بكه‌ت و دزانیت بێی كوردان نكاریت بگه‌هیته‌ سه‌ر ته‌ختێ ده‌ستهه‌ڵاتداریێ.

29

محه‌مه‌د چه‌لكی
عیراق یا د قۆنه‌غه‌كا هه‌ستیار دا دچیت و شه‌ره‌نیخا به‌رژه‌وه‌ندێن زلهێزێن جیهانی و یێن جیرانا ب تایبه‌ت یێن توركی و ئیرانێ، بوویه‌ سه‌ده‌م لایه‌نێن سیاسیێن عیراقی و پێكهاته‌یێن وێ ب سه‌ر وان جه‌مسه‌ران دا پارڤه‌ ببن و هه‌ر پێكهاته‌یه‌ك د دووربینا به‌رژه‌وه‌ندیێن خوه‌ ڕا ل گشت پرۆسێ دمه‌یزینیت و چ هێلێن گشتی یێن پێكهاته‌یێن عیراقی نێزیكی هه‌ڤ بكه‌ت دیار نینن و مینا هه‌ڤدژ و ڕكابه‌ر خوه‌ دده‌ن دیاركرن، به‌ریه‌ك كه‌فتنا ڤان دژه‌ به‌رژه‌وه‌ندان عیراق ژ هه‌ر ده‌مه‌كی پته‌ به‌ر لێكترازان و شه‌رێ ناڤخوه‌ دبه‌ت.
ئه‌ڤ ره‌وشا نوكه‌ یا عیراق تێدا ده‌رباز دبیت به‌رهه‌مێ سیاسه‌تا ئه‌مریكایه‌ كو ل ده‌مێ رۆخاندنا رژێما سه‌ددامی چ پرۆژێن ستراتیجی نه‌بوون و گێله‌شۆكی تێدا هه‌بوو، ل ده‌ستپێكێ هه‌ر ئێك ژ توركیا و ئیرانێ گه‌له‌ك ترسیان و چ بزاڤێن دیار ل دژی گوهۆڕینا عیراقێ نه‌كرن و چاڤدێریا سیاسه‌تا ئه‌مریكا دكرن كانێ دێ ب كیش ره‌هه‌ندیڤه‌ چیت، ب تایبه‌ت بۆ دۆزا كوردستانێ و پارڤه‌كرنا عیراقێ كو هینگێ ده‌نگۆیه‌ك هه‌بوو عیراق بهێته‌ پارڤه‌كرن و تێدا جهێ ده‌وله‌ته‌كا كوردی هه‌بیت، لێ پشتی هینگێ دیاربوو كو چ پرۆژێن ب وی ره‌نگی نه‌بوون و ته‌نێ مژارێن راگه‌هه‌ندنێ بوون.
گێله‌شۆكیا سیاسه‌تا ئه‌مریكا ل عیراقێ جورعه‌ت دا هه‌ر ئێك ژ توركیا و ئیرانێ ب هویربینی ده‌ست د كاروبارێن عیراقێ دا بكه‌ت ب وی ره‌نگی كو به‌رژه‌وه‌ندێن وان بهێنه‌ پاراستن ب تایبه‌ت ئیرانێ كو هێشتا برینا شكه‌ستنا وێ د شه‌رێ د گه‌ل عیراقێ (١٩٨٠-١٩٨٨) دا ساڕێژ نه‌ببوو و ده‌ست ب تۆلڤه‌كرنێ كر و گلۆلكا تۆلڤه‌كرنا ئیرانێ هێشتا یا سه‌ر نشیڤه‌ و عیراق ب دروستی كرییه‌ دبن سهانه‌تا خوه‌ڤه‌ و بوویه‌ گه‌فه‌كا مجد ل سه‌ر به‌رژه‌وه‌ندێ ئه‌مریكا ل عیراقێ و ل ده‌ڤه‌را رۆژهه‌ڵاتا ناڤین ب گشتی. شه‌رنیخا به‌رژه‌وه‌ندا ل سه‌ر عیراقێ و مه‌ترسیا ژ ده‌ست ده‌ركه‌فتنا وێ ل بن سهانه‌تا ئه‌مریكا سیاسه‌تمه‌دارێن ئه‌مریكا ل ٢٠٠٩ێ ئینانه‌ سه‌ر وێ باوه‌رێ كو فه‌ره‌ عیراق بهێته‌ پارڤه‌كرن بۆ سێ هه‌رێما، هه‌رێما كوردستان، هه‌رێما سوننا و هه‌رێما شیعه‌یان، خودانێ ڤێ بیرۆكێ جۆ بایدن بوو كو هینگێ سیناتۆر و پاشی بوو جێگرێ سه‌رۆك ئۆبامای و نوكه‌ بڕاوه‌یێ سه‌رۆكاتیا ئه‌مریكایه‌ و ل (٢٠-٠١-٢٠٢١) دێ بیته‌ سه‌رۆكێ ئه‌مریكا.
پارڤه‌كرنا كرنا عیراقێ بۆ سێ هه‌رێما پرۆژێ حوكمه‌تا ئه‌مریكایه‌ و بۆ ڤێ چه‌ندێ دیاره‌ گه‌له‌ك كار یێ هاتیه‌ كرن، هه‌ر چه‌نده‌ ڕاسته‌وخۆ ئه‌ڤه‌ نه‌هاتیه‌ كرن لێ به‌رهه‌مێ وێ سیاسه‌تێ هه‌ر ئێك ژ توركیا و ئیرانێ وه‌سا هاتینه‌ گڤاشتن و ئابوورێ هه‌ردوو ده‌وله‌تان یێ ل سه‌ر هلوه‌شیانێ و ژ بلی پرسێن سیاسی كو جڤاكێن وان به‌ر ب لێكترازانێ برنه‌ ژ خوه‌ بۆ توركیا جۆ بایدنی هه‌ر زووی هۆشداری دانه‌ كو ده‌ستان ژ لێگه‌ریانا گازێ و ب كار ئینانا پرسا ئاواره‌یان بۆ مه‌ره‌مێن سیاسی به‌رده‌ت و بۆ ئیرانێ ژی گۆتیه‌ دێ سیاسه‌تا مسته‌ر ترامپی یا به‌رده‌وام بیت هه‌تا ئیران ل سه‌ر كوریا خوه‌ درونیت!
چانتكێ مسته‌ر جۆ بایدنی یێ مشته‌ ژ بژارده‌یان بۆ چاره‌سه‌ركرنا پرسێن رۆژهه‌ڵاتا ناڤین یێن بنیڤه‌رۆ ماین و ب تایبه‌ت ل عیراقێ ئه‌گه‌ر ئه‌مریكا ب ڕاستی یا رژد بیت و عیراقێ ژ بن سهانه‌تا ئیرانێ بكێشیته‌ ده‌رڤه‌، دێ سنووره‌كی بۆ هێزێن سه‌ر ب ئێرانێڤه‌ دانیت و ئه‌گه‌ر ئه‌ڤ پێنگاڤه‌ هاته‌ هاڤێتن، عیراق دێ ڤه‌گه‌ریته‌ سه‌رده‌مێ ده‌ستپێكا رۆخاندنا رژێما سه‌ددامی و رێك دێ ده‌شت بیت بۆ چه‌سپاندنا پرۆژێ ب هه‌رێم كرنا عیراقێ، مجدیا ئه‌مریكا بۆ سه‌پاندنا سهانه‌تا خوه‌ ل عیراقێ و رۆژهه‌لاتا ناڤین دێ هه‌ر ئێك ژ توركیا و ئیرانێ ل سنوورێن وان سنگه‌ پێ كه‌تن.
ب هه‌رێم كرنا عیراقێ پرۆژێ ئه‌مریكایه‌ و ئه‌ڤ پرۆژه‌یه‌ د به‌رژه‌وه‌ندا حوكمه‌تا هه‌رێما كوردستانێ دایه‌، ل سه‌ر لایه‌نێن سیاسیێن هه‌رێمێ و ب تایبه‌ت حوكمه‌تا هه‌رێمێ خوه‌ بۆ وان پێشهاته‌یان ئاماده‌ بكه‌ت و ده‌م هاتیه‌ لایه‌نێن سیاسی ناكۆكیێن ناڤخوه‌ بده‌نه‌ ئاله‌كی و بئێك ئه‌جندا بكه‌ڤنه‌ كاری و بۆ هه‌ر پێسهاته‌كێ سینارۆیه‌كێ نیشتامانی و نه‌ته‌وی یێ ئاماده‌ بیت.

3

محه‌مه‌د چه‌لكی
رزگاركرنا عیراقێ ژ دكتاتۆریا سه‌ددامی و حزبا به‌عس (9/4/2003) وه‌رچه‌رخانه‌ك دیرۆكی بوو بۆ ته‌ڤایا گه‌لێن عیراقێ ب تایبه‌ت بۆ گه‌لێ كورد و پێكهاته‌یا شیعه‌، چونكو هه‌ر دوو پێكهاته‌یان گه‌له‌ك ئازار و ده‌رده‌ سه‌ری ژ ده‌ستێ رژێمێن ئێك ل دویف ئێكێن عیراقێ دیتبوون. عیراقا نووی ل سه‌ر بنواشێ دیمۆكراتی و سیاسه‌تا پێككرنێ (ته‌وافوق) هاتیه‌ دامه‌زراند ئانكو چ بریارێن چاره‌نڤیس ساز بێی ل به‌ر چاڤگرتنا به‌رژه‌وه‌ندیێن ته‌ڤ پێكهاته‌یان ناهێنه‌دان. سیاسه‌تا پێكرنێ هه‌تا ڕاده‌كی پرۆسه‌سا دیمۆكراتیێ ئیفلیج دكه‌ت، لێ بۆ ره‌وشا ده‌وله‌ته‌كا وه‌كو عیراقێ سیاسه‌تا پێككرنێ گه‌له‌ك یا گرنگه‌، چونكو ده‌وله‌تا عیراقێ ل سه‌ر بنواشه‌كێ پێدڤیاتیا جڤاكی نه‌هاتیه‌ دامه‌زراندن و پرۆسه‌سا ده‌وله‌تێ د قۆناغێن خوه‌ یێن ئاسایی دا ده‌باز نه‌بوویه‌ به‌لكو ب بریاره‌كا ده‌وله‌ته‌كا داگیركه‌ر هاتیه‌ دامه‌زراندن (1921) و به‌رژه‌وه‌ندیێن پێكهاته‌یێن وێ ل به‌رچاڤ نه‌هاتیه‌ گرتن، زێده‌باری نه‌بوونا كولتۆرێ هه‌ڤپه‌ژراندن و دیمۆكراتیێ و رێز ل به‌رژه‌وندیێن پێكهاته‌یێن دن وه‌ك پێدڤی ناهێته‌ گرتن، ئه‌گه‌ر پرس ببیته‌ هه‌لبژراتن، له‌وا سیاسه‌تا پێككرنێ بۆ ره‌واشا عیراقێ گه‌له‌ك یا گرنگه‌، چونكو هینگێ زۆرینه‌ دێ كارت هه‌ر بریاره‌كێ ل ناڤگینێن ده‌وله‌تێ ب زۆرینا ده‌نگان ده‌رباز كه‌ت.
ئه‌ڤا ل رۆژا 12ـ11ـ 2020 په‌رله‌مانێ عیراقێ كری، ئانكو په‌سه‌ندكرنا قانوونا قه‌رزكرنێ بێی دیاركرنا پشكا كوردان پێشلكرنا قانوون و سیاسه‌تا پێكرنێ یه‌، ئه‌وا حوكمه‌تا عیراقا فیدرال ل سه‌ر هاتیه‌ دامه‌زراندن و هه‌روه‌سا ئاماژێن مه‌ترسیدارن بۆ پاشه‌رۆژا عیراقا فیدرال و پاراستنا به‌رژه‌وه‌ندیێن پێكاهه‌ته‌یێن نه‌عه‌ره‌ب ل عیراقێ، چونكو هه‌كه‌ ب دیمۆكراتیا زۆرینه‌ و كێمینه‌ بریار و قانوون بهێنه‌دان هینگێ بێی پێكهاته‌یێن دن دێ هه‌موو قانوونێن د به‌رژه‌وه‌ندیا پێكهاته‌یێن دن دا هاتینه‌دان، ب ساناهی دێ هێنه‌ هلوه‌شاندن و دێ زڤرینه‌ سه‌رده‌مێ عیراقا سه‌نتراڵ، چونكو هه‌ردو پێكهاته‌یێن سونه‌ و شیعه‌ ڤه‌كری دبێژن و گڤاشتنێن فراكسیۆنێن وان ل په‌رله‌مانێ عیراقێ بۆ كونترۆلكرنا خالێن سنووری و ڤه‌گه‌راندنا داهاتێن ناڤخوه‌یی بۆ وه‌زاره‌تا دارایا عیراقێ پێنگاڤێن ژدلن و به‌رده‌وام ل سه‌ر ڤێ چه‌ندێ كار دكه‌ن، ژ بلی فراكسیۆنێن سونه‌ و شیعه‌یان، جاده‌یا عیراقێ ژی گڤاشتنان ل سیاسیان دكه‌ن بۆ ڤه‌گه‌راندنا سه‌نترالكرنا عیراقێ.
به‌رامبه‌ری عه‌قلیه‌تا سه‌نترالیا عیراقێ هه‌تا نوكه‌ سیاسه‌تمه‌دارێن كورد و ب تایبه‌ت فراكسیۆنێن كوردی ل په‌رله‌مانێ عیراقێ دبێ هه‌لویستن و به‌لكو گازنده‌یان ژ حوكمه‌تا هه‌رێمێ دكه‌ن بۆ گه‌هه‌شتنا رێكه‌فتنان كارئاسانیا بكه‌ن، زێده‌باری نه‌ ئێك هه‌لویستیێ هه‌موو لڤینان ب حزبی دكه‌ن كو ئه‌ڤه‌ ب خوه‌ رێكێ خوه‌ش دكه‌تن بۆ فراكسیۆنێن سونه‌ و شیعه‌ بۆ په‌سه‌ندكرنا هه‌ر قانوونه‌كا بخوازن.
بێباركرنا كوردان ژ پشكا قانوونا قه‌رزكرنێ پێنگاڤه‌كه‌ بۆ ڤه‌گه‌راندنا سه‌نترالكرنا عیراقێ و به‌ری ڤێ پێنگاڤێ فراكسیۆنێن سونه‌ و شیعه‌ و جاده‌یا عیراقێ ئه‌ڤ داخوازه‌ كربوون و ب گه‌را سه‌رۆكوه‌زیر مسته‌فا كازمی بۆ هه‌رێما كوردستانێ (9ـ10ـ 12/2020) ئه‌و داخواز به‌ر بپراكتیزه‌كرنێ برن، چونكو كازمی د ڤێ سه‌ره‌دانا خوه‌ دا نه‌ وه‌ك هه‌رێمه‌كا فیدرال سه‌ره‌دانكر به‌لكو وه‌ك پارێزگه‌ و هه‌روه‌سا نیازێن دامه‌زراندنا حزبه‌كا عیراقی بۆ هه‌وه‌دارێن خوه‌ دیاركرن، ئه‌ڤه‌ ته‌ڤ وێ ئیماژێ دده‌ن كو پاشه‌رۆژه‌كا مه‌ترسیدار ل پێشیا مه‌یه‌ و ئه‌ڤجا ده‌م هاتیه‌ فراكسیۆنێن كوردی ل په‌رله‌مانێ عیراقێ و حوكمه‌تا هه‌رێما كوردستانێ ب رژدی ل سه‌ر ڤان پرسان براوه‌ستیت و گازنده‌ و دیدێن حزبایه‌تی دووری كێشێن مه‌ ل گه‌ل حوكمه‌تا عیراقێ بده‌ن ئاله‌كی و وه‌ك یه‌ك تیم كار بكه‌ن.

9

محه‌مه‌د چه‌لكی

چ هه‌لبژارتنێن سه‌رۆكاتیێ ل جیهانێ هندی هه‌لبژارتنێن سه‌رۆكاتیێ ل ویلایه‌تێن ئێكگرتی یێن ئه‌مریكا ناكه‌ڤنه‌ به‌ر ڤه‌كۆلین و پێشبینی و گێنگه‌شه‌كرنێ، هه‌لبه‌ت ئه‌ڤێ چه‌ندێ په‌یوه‌ندی یا هه‌ی ب رۆلێ ئه‌مریكا ل سه‌ر ئاستێ جیهانێ كو زلهێزه‌كا بێ به‌ڤڵه‌ و هه‌ر گوهۆڕینه‌كا بكه‌ڤیته‌ د سه‌رۆكاتیا وێ دا باندۆرێ ل هه‌ر گه‌هه‌كا ژیانێ ل سه‌رانسه‌ری جیهانێ دهێلیت.
لێ هه‌لبژارتنێن ڤێ جارێ كو ئه‌ڤرۆ (٣-١١-٢٠٢٠) یه‌، نه‌ وه‌كو چ هه‌لبژارتنێن دنه‌ و چه‌ندین باده‌كێن سیاسی و ستراتیجی و ته‌ندروستی و ئابووری ل سه‌ر ئاستێ جیهانێ چاڤه‌رێ بووین كا دێ ل ئه‌ڤرۆ وه‌ڵاتیێن ئه‌مریكی چ بریارێ ده‌ن، هه‌ر هه‌لبژارتنه‌كا وان دێ سیمایێ بزاڤێن چاره‌سه‌ریا وان باده‌كان دیار كه‌تن ئانكو كلیلا گوهۆڕینان ل ئه‌مریكا د ده‌ستێن وه‌ڵاتیان دایه‌ و ئه‌و بریارده‌رێن سه‌ره‌كینه‌ نه‌ك وه‌ك وه‌ڵاتێن مه‌ بریار بده‌ستێ كه‌سه‌كیدایه‌ و دبیت ئه‌و كه‌س ژی یێ نیڤ ته‌له‌دین و كیندل بیت!
پرۆگرامێ هه‌ر به‌ربژێره‌كی بۆ كێش و ئاریشێن وه‌ڵاتی و چاوانیا پاراستنا به‌رژه‌وه‌ندیێن وه‌ڵاتیان بریارده‌ره‌، له‌وا هه‌ر به‌ربژێره‌ك بزاڤێ دكه‌تن خوه‌ نێزیكی وه‌ڵاتیان و خوه‌سته‌كێن وان بكه‌تن هه‌ر ئه‌ڤه‌یه‌ ژی سه‌رمایێ پێشكه‌فتنا ئه‌مریكا ل سه‌ر ئاستێ جیهانێ و بوویه‌ وه‌ڵاتێ خه‌ونان!
هه‌تا نوكه‌ ئه‌مریكا زلهێزه‌كا بێ به‌ڤڵه‌ راسته‌ چین یا بزاڤێ دكه‌تن به‌ڕكێ ل بن پیێن ئه‌مریكا دره‌بێخیت ب تایبه‌ت د بیاڤێ ئابووری دا وه‌ك دهێته‌ زانین ئابوور بریارده‌رێ سیاسه‌تێیه‌، لێ هێشتا گه‌له‌كا مای كو چین ببیته‌ شوینگرێ ئابوورێ ئه‌مریكا و د ڤی بیاڤی دا ئه‌مریكا به‌رده‌وام ئیشك و كێشه‌یان بۆ ئابوورێ چینێ دروست دكه‌تن و لغاڤێ ئابوورێ چینێ د ده‌ستێ ته‌كنۆلژیا ئه‌مریكا دایه‌ له‌وا ئه‌وێن خه‌ونا ب وێ ئێكێ دبینن كو رۆلێ ئه‌مریكا دێ به‌ر ب ئاڤابوونێ چیت و هه‌لویستێن نه‌یاره‌تیا ئه‌مریكا ڕادگه‌هینن و به‌رێخوه‌ دانه‌ چین و روسیا گه‌له‌ك دشاشن چونكو ئه‌مریكا وه‌ڵاته‌ك دیمۆكرات و ئابووره‌كێ ئازاد برێڤه‌ دبیت و هه‌ر ده‌ما ئاریشه‌ك په‌یدا ببیت هێدی و ل سه‌ر خوه‌ لێكۆلینێن زانستی و شرۆڤه‌یێن دووری سۆز و حه‌زا دكه‌ن بۆ گه‌هه‌شتنا چاره‌سه‌ریان و هه‌ر ئه‌ڤه‌ بوویه‌ سه‌ده‌م كو خوه‌ ل به‌ر هۆڕه‌بایێن كریزێن ئابووری و جڤاكی بگریت كو ئه‌ڤ یه‌كه‌ نه‌ ل چینێ و نه‌ ژی ل رۆسیا به‌رچاڤ ناكه‌ڤیت.
ئه‌ڤرۆ وه‌ڵاتیێن ئه‌مریكا دێ بریارێ ل سه‌ر سیمایێ سیاسه‌تا جیهانا چار سالێن دی ده‌ن و هه‌ر ده‌وله‌ته‌كێ ل جیهانێ بۆ سه‌ره‌ده‌ریا وی سیمای چه‌ندین سیناریۆ ئاماده‌كرنه‌ ب تایبه‌ت چین، رۆسیا، ئیران و توركیا چونكو پرۆگرامێ مسته‌ر ترامپی ژ بلی یێ ناڤخوه‌ كو شیایه‌ بێكاریێ ب رێژه‌ك به‌رچاڤ نه‌هێلیت كو ئه‌ڤه‌ بۆ وه‌ڵاتیێن ئه‌مریكا ژ گشت پرسێن دن گرنگتره‌ زێده‌ باری پرانیا سۆزێن داینه‌ وه‌ڵاتیان ل هه‌لبژراتنێن به‌رێ (٢٠١٦) جێبه‌جێ كرنه‌ ل سه‌ر ئاستێ سیاسه‌تا ده‌رڤه‌ ب زه‌لالی سه‌ره‌ده‌ری د گه‌ل هه‌ر كێشه‌كێ كریه‌ كو سه‌رۆكێ به‌رێ یێ ئه‌مریكا مسته‌ر ئۆبامای سستیه‌ك ئێخستبوویێ و رۆلێ هێزێن هه‌رێمی زێده‌كربوو و ئه‌و سستی ژی بوو سه‌ده‌م كو توركیا و ئیران پێن خوه‌ ژ به‌ڕكا خوه‌ زێده‌تر درێژ بكه‌ن و رۆژهه‌ڵاتا ناڤین بكه‌نه‌ چاهێرا شه‌رێ هه‌ر دوو باسكێن ئیسلاما سیاسی (سوننه‌ و شیعه‌) ب ڤێ یه‌كێ ژی تیرۆرا باسكێن ئیسلاما سیاسی خۆرتبوو و سه‌ر تیشكێن وێ جیهان ڤه‌گرت و هه‌تا نوكه‌ ژی به‌رده‌وام كریارێن تیرۆرێ دكه‌ن ل پشت هه‌ر كریاره‌كا تیرۆرێ یان توركیا یان ئیران ل پشته‌. سیاسه‌تا مسته‌ر تره‌مپی هه‌ر ل ده‌ستپێكێ ل دژی هه‌بوونا هێزێن هه‌رێمی هه‌لویست دیاركر و ل پێشیێ خوه‌ ژ رێككه‌فتا ئه‌تۆمیا د گه‌ل ئیرانێ (٢٠١٥) هه‌لوه‌شاند و عمبارگۆیا ئابووری ل دژی مه‌لایێن ئیرانێ ڕاگه‌هاند و ب وێ عمبارگۆیێ بێهن ل ئیرانێ مالقكریه‌ و رژێما وێ ئینایه‌ به‌ر فه‌تسینێ و كێرفێ داگێرانێن ئیرانێ وه‌ك ئاشێ عیسێ ده‌لال ل كاره‌. ژ خوه‌ گڤاشتنێن سه‌ر ئابوورێ چینێ بۆ هه‌ر كه‌سی دیارن.
ئه‌گه‌ر ئیرۆ وه‌ڵاتیێن ئه‌مریكا مسته‌ر تره‌مپ دووباره‌ هه‌لبژارتن دێ سیامایێ شه‌ره‌ێ سار نابه‌ینا ئه‌مریكا و رۆژئاڤا ل لایه‌كی و چین و رۆسیا ل لایێ دی دیار بیت و ده‌ڤه‌را رۆژهه‌ڵاتا ناڤین دێ بیته‌ چاهێرا خوه‌ ژێك سافیكرنا هه‌ر دوو به‌ره‌یان و یا دیاره‌ ده‌ڤه‌ر دێ به‌رێخوه‌ ده‌ته‌ ئه‌مریكا و رۆلێ توركیا ـ ئیران و رۆسیا دێ هێته‌ كرۆپه‌كرن، به‌ری ئه‌ڤ سینارۆیه‌ ببیته‌ ڕاستی ئه‌مریكا بزاڤێن ساركرنا كێشا فله‌ستینیان كریه‌ كو ب باده‌كا چاخی (صفقه‌ القرن) ناڤكریه‌، ب موهركرنا پرۆسا ئاشتیێ ل نابه‌ینا ئیمارات، به‌حرێن، سودان و به‌ری هینگێ ژی ل نابه‌ینا مسر و ئوردنێ كێشا فله‌ستینی ژ كێشا عه‌ره‌بان كره‌ كێشا فله‌ستینی و ئیسرائیلیان ب نه‌مانا پشته‌ڤانێن وه‌ك مسر و ده‌وله‌تێن كه‌نداڤێ فارسی فله‌ستینی دێ نه‌چار بن ب وێ ئێكێ رازی ببن یا ئه‌مریكا بۆ وان دیار دكه‌تن، قیژه‌ قیژ و هاوراێن بازرگانێن كێشا فله‌ستینی ئێدی كه‌س ب بانگێن وان نڤێژێ ناكه‌ت ب تایبه‌ت توركیا و ئیران ژی یێن كه‌فتینه‌ به‌ر چویڤێ عمبارگۆیا مسته‌ر تره‌مپی و رۆلێ وان یێ هاتیه‌ كرۆپه‌كرن و ده‌ستێن وان یێن ب سه‌رێ وانڤه‌ كو چویڤێ ئه‌مریكا ب سه‌ری نه‌كه‌ڤیت.
دووباره‌ هه‌لبژارتنا مسته‌ر تره‌مپی دره‌به‌كێ كوشنده‌یه‌ بۆ سیاسه‌تا ئابووریا چینێ و رۆلێ رۆسیا كو پۆتینی ئه‌ڤه‌ چه‌ندین ساله‌ بزاڤێ دكه‌ت رۆلێ ئێكه‌تیا سۆڤیه‌تا جاران بزڤرینیت و سیاسه‌تا ئۆبامای ئه‌و حه‌زێن پۆتینی نێزیكی ڕاستیێ كربوون لێ تره‌مپی پێهنه‌ك لێدا و ب دووباره‌ هه‌لبژارتنا وی دێ هه‌می خه‌ونێن پۆتینی كه‌ته‌ بلقێن سه‌ر ئاڤێ. پێشبینی دهێته‌ كرن تره‌مپ دێ رۆلێ ناتۆ و بازرگانیا جیهانی بگه‌ر ئێخیت و سنووره‌كی بۆ نه‌قلیێن چینێ، رۆسیا، توركیا و ئیرانێ دانیت و رۆژا باسكێن ئیسلاما سیاسی(سوننه‌ ـ شیعه‌) دێ به‌ره‌ف ئاڤابوونێ چیت چونكو سه‌ره‌كانیێن پشته‌ڤانیێ بۆ نامینن.
لێ ئه‌گه‌ر مسته‌ر بایدن هاته‌ هه‌لبژارتن دێ هنده‌ك گوهۆرینێن سڤك د سیاسه‌تا ده‌رڤه‌ دا هێنه‌كرن، لێ دیسا نه‌ ب وی ئاستی كو سیمایێ شه‌رێ سار دیار نه‌بیت چونكو به‌رژه‌وه‌ندێن ئه‌مریكا و به‌ره‌یێ رۆژئاڤا وێ دخوازیت كو چین و روسیا نه‌بنه‌ خودنێن ته‌كنۆلۆژیا پێشكه‌فتی و هه‌ر بمینن ل بازنا به‌رژه‌وه‌ندیێن ئه‌مریكا و ده‌رنه‌كه‌ڤن، توركیا دێ نه‌چار بیت دوباره‌ به‌رێخوه‌ بده‌ته‌ رۆژئاڤا و داگێرانێن بژان دێ كه‌ت دا كو ژ ناتۆ و ئێكه‌تیا ئه‌ورۆپی دویر نه‌كه‌ڤیت چونكو به‌رژه‌وه‌ندێن دوور ده‌رازێن توركیا وێ دخوازیت هه‌ر بمینیت ل به‌ره‌یێ رۆژئاڤا و قۆلپا ناتۆ.
ب هه‌لبژارتنا بایدنی ئیرانێ سیناریۆیێ ئاماده‌كری ئه‌و ژی داگێران و موهركرنا رێككه‌فته‌كا دنا ئه‌تۆمیه‌ و دێ خۆ ژ كێشێن ده‌ڤه‌رێ ڤه‌كێشیت چونكو ئه‌گه‌ر وه‌نه‌كه‌تن ب درێژبوونا ماوێ عمبارگۆیێ دێ ئابوورێ وێ هه‌له‌وه‌شیت و هه‌رده‌ما ئابوور هه‌لوه‌شیا ئوتۆماتیك دێ رژێما مه‌لایان به‌ر ب هه‌لوشیانێ چیت، له‌وا نه‌چاره‌ تاسێ ژه‌هرێ ژ ده‌ستێ ئه‌مریكا ڤه‌خۆت دا رژێما خوه‌ ژ هه‌لوه‌شیانێ رزگار بكه‌ت.
ب كرۆپه‌بوونا رۆلێ هه‌ر ئێك ژ توركیا و ئیرانێ دێ باندۆرا خوه‌ ل كێشێن ناڤخوه‌یێن ده‌ڤه‌رێ ژی هێلێیت و ژ وانا عیراقه‌. عێراق ب ناڤ مایه‌ ده‌وله‌ت و ل سه‌ر هه‌ردو باسكێن ئیسلاما سیاسی پارڤه‌ بوویه‌ و ب كرۆپه‌كرنا رۆلێ هه‌ردو باسكان ژ لایێ ئه‌مریكاڤه‌ ئاسۆیه‌كا نوی بۆ گه‌لێن عیراقێ بڕێڤه‌یه‌ و بۆ ڤێ قۆناغێ ئه‌مریكا مسته‌فا كازمی به‌رهه‌ڤكریه‌ و یێ به‌رده‌وام شه‌رێ هه‌ردو باسكان دكه‌تن ل بن ناڤێ لغاڤكرنا كۆمكێن چه‌كدار و ترس ئێخستیه‌ دلێ بازرگانێن شه‌رێ تائیفی و رۆژا وان یا ئاڤا دبیت.
ئاییندێ هه‌رێما كوردستانی گرێدایه‌ ب سه‌ركه‌فتنا پرۆژێ ئه‌مریكا ل عێراقێ كو كازمی نوێنه‌راتیا به‌رژه‌وه‌ندیێن وێ دكه‌ت. ژ سه‌ركرداتیا هه‌رێمێ دهێته‌ خواستن خوه‌ ژ هه‌ردو باسكێن ئیسلاما سیاسی دوور بێخیت و نه‌بیته‌ رێگر د چه‌سپاندنا پرۆژێ ئه‌مریكا ل عێراقێ و شاشیا ریفراندۆمێ دوباره‌ نه‌كه‌ت.
هه‌ر چاوا بیت ل ئه‌ڤرۆكه‌ وه‌ڵاتیێن ئه‌مریكا دێ سیمایێ سیسته‌مێ جیهانێ كو پتر به‌ر شه‌ڕێ سار ڤه‌ دچیت دێ دیاركه‌ن ل ڤێ هه‌لبژارتنێ چ مسته‌ر ترامپ بڕاوه‌ بیت یان مسته‌ر بایدن چ ژ وێ مه‌سه‌لێ ناگوهۆڕیت و هه‌ر ده‌وله‌ته‌كێ ل گۆڕه‌ی وی سیمای سینارۆیێن خوه‌ ئاماده‌كرنه‌، ئه‌رێ گه‌لۆ حوكمه‌تا هه‌رێما كوردستانێ ژی سینارۆیه‌ك هه‌یه‌؟ هیڤیخوازم هه‌بیت.

5

محه‌مه‌د چه‌لكی
تیرۆركرنا مامۆساتیێ فه‌ره‌نسی سماوێل باتی (١٦-١٠) ب ده‌ستێ تیرۆرستێن هزر توندڕه‌وا ئیسلامی په‌رده‌ ل سه‌ر روویێ ره‌شێ باسكێ ئیسلاما سیاسی هه‌لدا كو حه‌تا به‌ری هینگێ هه‌می كریارێن تیرۆرا باسكێ ئیسلاما سیاسی دكرن ب جیهاد ناڤ دكرن! تو هزر كه‌ هێرشا تیرۆرستێن قاعیدێ بۆ بورجێن نیویوركێ (١١-٠٩-٢٠١) ب غه‌زوا نیۆیۆرك و تیرۆرستێن قاعیدێ ب جیهادی ناڤكرن، هه‌تا به‌ری ده‌مه‌كی ژی هه‌می ته‌رۆریستێن باسكێ ئیسلاما سیاسی ب جیهادی ناڤ دكه‌ن، لێ كریارا سه‌ربرینا مامۆستا ساموێل باتی و كریرا تیرۆرستیا كه‌نیسا نیسێ (٢٩-١٠) و سه‌ره‌ده‌ریا حوكمه‌تا فه‌ره‌نسا د گه‌ل باده‌كێ تیرۆرا ئیسلامی پشته‌ڤانێن تیرۆرا ئیسلاما سیاسی هه‌موو ترساندن و بۆ جارا ئێكێ یه‌ ده‌وله‌تێن وه‌ك توركیا، قه‌ته‌ر و سعوودیا گه‌له‌ك ب توندی ئه‌و كریار شه‌رمه‌زاركرن؟
ئیسلاما سیاسی هه‌تا نوكه‌ شیایه‌ یاریێ ب سۆزا مرۆڤێن بوسلمان بكه‌ت و بۆ مه‌ره‌مێن خوه‌ یێن سیاسی بكاربینیت و یێ ئه‌ڤ یاریه‌ ب جوانی بۆ به‌رژه‌وه‌ندیێن خوه‌ بكار ئینیای توركیایه‌ و كاریه‌ وه‌ك كارته‌ك فشارێ ل دژی رۆژئاڤا و روسیا بكار بینیت، نه‌خاسمه‌ پشتی شوره‌شێن بهارا عه‌ره‌بی ده‌ستپێكری و مسر وه‌ك ده‌وله‌ته‌كا خودان بادۆر ل رۆژهه‌ڵاتا ناڤین رۆلێ خوه‌ ژ ده‌ستدای، رێك بۆ توركیا ده‌شت بوو كو وی رۆلی بگێریت ب تایبه‌ت پشته‌ڤانیكرنا باسكێ ئیسلاما سیاسی ب هه‌موو باسكێن وێ یێن توندڕه‌و و نه‌رم ڤه‌ ب تایبه‌ت ل سوریا و پاشی ل سه‌رانسه‌ری جیهانا ئیسلامی. ب ڤێ پشته‌ڤانیا به‌رده‌وام چ ل ئه‌ورۆپا و چ ل رۆژهه‌ڵاتا ناڤین هه‌موو باسكێن ئیسلاما سیاسی ب جۆش كه‌ت. سه‌ره‌ده‌ریا نه‌رما حوكمه‌تێن ئه‌ورۆپا چ ل گه‌ل حوكمه‌تا توركیا و چ دگه‌ل رێكخراوێن ئیسلامی ب سه‌ده‌مێ بالاده‌ستیا هزرا ئازاد و رێزگرتن ل بنه‌مایێن پێكڤه‌ژیانێ و سیاسه‌تا خوه‌گونجاندنێ ل گه‌ل جڤاكێن ئه‌ورۆپی بوونه‌ سه‌ده‌م باسكێ ئیسلاما سیاسی ل ئه‌ورۆپا بڤه‌ژیت و ره‌ڤه‌ندا ئیسلامی بۆ مه‌ره‌مێن خوه‌ یێن سیاسی بكار بینیت. وه‌ك مه‌ به‌ری نوكه‌ گۆتی توركیا ره‌ڤه‌ندا ئیسلامی و هه‌ر وه‌سا پرسا ئاواره‌یێن ژ وه‌ڵاتێن ئیسلامی قه‌ستا ئه‌ورۆپا دكه‌ن بۆ مه‌ره‌مێن خوه‌ یێن سیاسی بكار دئینیت.
ئازادیا هزرێ ل ئه‌ورۆپا و ل رۆژئاڤا ب گشتی ژ پیرۆزیێن جڤكاینه‌ و ب قانوون هاتیه‌ پاراستن، ته‌نێ بریندار كرن و به‌رژێركرنا ئێكسه‌را كه‌سه‌كێ ساخ نه‌بیت وه‌ك دن هه‌ر تشتێ بكه‌ی كو زیانێ راسته‌وخۆ نه‌گه‌هینیته‌ كه‌سه‌كی تو ئازادی، ئازادی بۆ هه‌ر كه‌سی هه‌یه‌ ب مه‌رجێ زیان نه‌گه‌هاندنا كه‌سه‌كێ دن. ئه‌ڤ كولتۆره‌، كولتۆرێ ئازادیا هزرێ و هه‌ڤپه‌ژراندن و پێكڤه‌ژیان سێكۆچكێن پیرۆزن. هه‌رده‌ما ئه‌ج سێكۆچكه‌ كه‌فتنه‌ به‌ر مه‌ترسییه‌كێ جڤاك ته‌ڤ پێكڤه‌ به‌رامبه‌ری هه‌لویستێ وه‌ردگریت و ئه‌ڤا نوكه‌ فه‌ره‌نسا وه‌ك جڤاك و حوكمه‌ت توش بووی مه‌ره‌ما من تیرۆرا باسكێ ئیسلاما سیاسیه‌ جڤكێ فه‌ره‌نسی و هه‌روه‌سا ئه‌ورۆپی ژی بئێك ده‌نگ لێ خوه‌دی ده‌ركه‌فتنه‌، هه‌ر ڤێ ئێكگرتنێ وه‌كریه‌ كو باسكێ ئیسلاما سیاسی بكه‌ڤیته‌ سه‌ر چۆكێن خوه‌ و هه‌ڤخه‌می و پشته‌ڤانیا خوه‌ بۆ ده‌وله‌تا فه‌ره‌نسا و گه‌لێ فه‌ره‌نسی دیار بكه‌ن و بۆ جارا ئێكێیه‌ كریارێن ته‌رۆریستێن باسكێ ئیسلاما سیاسی ب تیرۆرست ناڤكرن و نه‌گۆتن موجاهید. هه‌لبه‌ت ئه‌ڤه‌ پشتی وێ هه‌وا فه‌ره‌نسا ل دژی كۆم و رێكخراوێن ئیسلامی ل سه‌رانسه‌ری فه‌ره‌نسا ده‌ستپێكری و ده‌رگه‌هێن وان گرتین ب ڤێ كریارێ حوكمه‌تا فره‌نسا ترس و له‌رزه‌كا مه‌زن ئێخسته‌ دلێ باسكێ ئیسلاما سیاسی و باوه‌ر دكه‌م ئه‌و بیاڤێ به‌ری نوكه‌ بۆ وی باسكی هه‌ی هاته‌ گرتن و ل سه‌رانسه‌ری ئه‌ورۆپا هه‌وا ل دژی كۆم و مزگه‌فتێن تیرۆرست لێ دجڤن ده‌ستپێكریه‌ و زیان پێكه‌فتیێ یه‌كه‌م ژی حوكمه‌تا ئه‌ردۆغانیه‌ و ده‌لیڤێن یاریا ئه‌ردۆغانی دهێنه‌ گرتن و چویڤێ ده‌رركرنا وێ ژ ناتۆ و ئێكه‌تیا ئه‌ورۆپی و عمبارگۆیا ئابووری بۆ داوه‌شاندنێ رۆژ بۆ رۆژێ یێ نێزیكی سه‌رێ ئه‌ردۆغانی دبیت.

website security
WP Facebook Auto Publish Powered By : XYZScripts.com