NO IORG
Authors Posts by د. نه‌سره‌دین ئیبراهیم گولی

د. نه‌سره‌دین ئیبراهیم گولی

د. نه‌سره‌دین ئیبراهیم گولی
98 POSTS 0 COMMENTS

20

نه‌یا ڤه‌شارتیه‌ ژ سه‌رده‌مێ قۆتالبوونا خوه‌ ژ بنده‌ستێن هۆزێن هۆڤ و نه‌ته‌وه‌یێن وه‌كى مه‌غۆل و ته‌ته‌ر و یێن دیتر، و دامه‌زراندنا ڤى وه‌لاتى و گه‌له‌ك ژ ڕاسپاردێن پێترێ مه‌زن، ڤى وه‌لاتى ڕۆله‌كێ دیار و به‌رچاڤ د بیاڤێن سیاسى و كه‌لتوورى و جڤاكى و زانستى و ئابوورییا ده‌ڤه‌رێ و جیهانێ دا گێڕایه‌. د قۆناغێن جودایێن دیرۆكى و سیاسى دا، هنده‌ك جاران پاشكه‌فتن و ڕاوستیان ب سه‌ردا هاتیه‌، لێ پشتى ڤلادیمیر پۆتین هاتیه‌ د گۆڕه‌پانا سیاسیا ده‌ستهه‌لاتداریا وێ دا، ئاستێ پێشكه‌فتنا وێ بلندتر بوویه‌، هه‌رچه‌نده‌ كه‌ دیارده‌یێن گه‌نده‌لیێ هه‌ر یێن ماین و ژ جاران گه‌له‌ك كێمتره‌، هه‌ر چه‌نده‌ ژى دانعه‌مرێن وى وه‌لاتى گازندا ژ گه‌له‌ك لایه‌نێن سیاسه‌تا وى دكه‌ن و دبیتن پشكه‌ك ژ وێ گازندێ ژى بۆ سروشتێ وان و ئه‌زموونا ڕاهاتن دگه‌ل سیسته‌مێ كۆمۆنیزم و سۆشیالیزمێ بیتن و هێشتان تایا وێ ئه‌و به‌رنه‌داینه‌، به‌لێ پا به‌رۆڤاژى وان نڤشێ نوو ب هاتنا وى یێن بووینه‌ خۆدانێ جیهانه‌ك دیتر، یاكۆ بابۆكالێن وان به‌رى هینگى ژێ هاتبوونه‌ بێ به‌هركرن.
ڕاسته‌ وه‌لاته‌كه‌ دوور نینه‌ ژ دیكتاتۆریه‌تێ، و به‌لگۆ ژى بۆ ڤێ گۆتنێ ئه‌وه‌ كه‌ ڕێڤه‌برنا وه‌لاته‌كێ هند مه‌زن و نێزیكى (17) مه‌لیۆن كیلۆمترێن چارگۆشه‌، و بزاڤا ب ڕۆسیكرنا زمان و كه‌لتوور و ئاخ و جۆگرافیایایا نێزیكى سه‌دان نه‌ته‌وه‌یێن جودا، و هه‌بوونا هه‌ڤڕكییه‌كا بێ وێنه‌ ل گه‌ل وه‌لاتێن ده‌رودۆرى خوه‌ كو نێزیكى پانزده‌ وه‌لات دبن و ژ وان ژى مه‌زنتر ل گه‌ل ئه‌مریكا و ئه‌ورۆپایێ و گه‌له‌كێن دیترن، به‌لێ پا دیسانێ پرستیژ و به‌رژه‌وه‌ندییا نیشتمانى و وه‌لاتێ وان پشكه‌كه‌ ژ ستراكتوور و پێكهاته‌یا سایكۆلۆژى و كه‌ساتیا تاكێ وى وه‌لاتى ب هه‌مى ته‌خ و چین و نه‌ته‌وه‌ و ئایین و ئالیێن سیاسى، سه‌ربارى هندى َململانێیه‌كا مه‌زن د ناڤبه‌را وان دا دهێته‌ دیتن. به‌لێ پا هه‌ر هه‌ڤنیشتمانیه‌كێ ڕۆسى، ل گه‌ل هندێ شانازیه‌ك مه‌زن ب وه‌لات و شه‌هیدێن وه‌لاتێ خوه‌ هه‌ى و تنێ هژمارا وان ل جه‌نگێ جیهانیێ دوهه‌م نێزیكى سیه مه‌لیۆن مرۆڤان بوویه‌، گاڤا سه‌ره‌ده‌ریێ دگه‌ل هه‌ر هه‌لوێسته‌كێ ئێكه‌م و دووماهی تشت به‌رژه‌وه‌ندیا ئابووریا وه‌لاتێ خوه‌یه‌.
ئه‌وێن ل وه‌لاتێن وه‌كى وان تێكلییا مرۆڤان كربیتن د ڤێ گۆتنێ دگه‌هیتن. هه‌كه‌ ڕۆسیه‌ك بزانیت و بشێت سه‌نته‌كى بۆ وه‌لاتێ خوه‌ ژ كه‌سه‌كێ بیانى ڤه‌ڕه‌سینیتن، و وى كارى نه‌كه‌ت، دبیت هه‌مى ئه‌وێ شه‌ڤێ خه‌و ب چاڤێن وى نه‌كه‌ڤیت. هه‌كه‌ر تو پرسیارا جهه‌كى بكه‌ى و ئه‌و جه ڕێكا چه‌ند پێهنگاڤان و نێزیك ژى بیت، دبیت، ڕۆسى هه‌بیت به‌رێ ته‌ بده‌نه‌ هندێ بچیه‌ میترۆى یان ته‌كسیه‌كێ بگرى دا بگه‌هییه‌ وى جهى.
سالانه‌ ئه‌و وه‌لات بۆ بلندكرنا ئاستێ ئابووریا خوه‌ نێزیكى سه‌د هزار قوتابیێن بیانى وه‌ردگریت. باشه‌ هه‌كه‌ هه‌ر ئێك ژ وان ده‌ه هزار دۆلاران خه‌رج بكه‌ت دێ چه‌ند پاره‌ كۆم بیت؟ دبیتن زێده‌ڕۆیى نه‌بیت به‌لێ پا دوور نینه‌ تو كیلۆیه‌كا باجانكا ببیه‌ به‌ر ده‌رگه‌هێ مه‌زنترین به‌رپرسه‌كێ وى وه‌لاتى و ژ ته‌ وه‌رنه‌گریتن، چونكى وێ ب ده‌ستكه‌فته‌ك بۆ وه‌لاتێ ژ دزانیت ژ كه‌سه‌كێ بیانى.
وه‌كى زۆربه‌یا ئه‌ورۆپیان، خه‌لكه‌كێ گه‌له‌ك مڕیتۆ و گرتى و ب شۆل و مژوولن، به‌لێ بۆ هندێ بشێن مفاى بگه‌هیننه‌ وه‌لاتێ خوه‌ دێ تێكلیا بیانیه‌كى كه‌ن و دبیتن هه‌ر ڕێكه‌كێ ل به‌ر ته‌ ده‌ینن. گه‌له‌ك ڕه‌نگێن ژ ڤان ساخله‌تان ل نك وان و ئه‌ورۆپى و وه‌لاتێن دیتر بهێته‌ دیتن. ئه‌رێ ئه‌م ژى وه‌سانه‌؟ هه‌كه‌ به‌رسڤ “به‌لێ” یه‌، كا مه‌ چ كرییه‌ و ئه‌م چ دكه‌ین، و هه‌كه‌ر ژى به‌رسڤ “نه‌” بیتن، بۆچى؟ بۆچى ئه‌م قه‌ره‌بۆ ناكه‌ین؟
ئه‌ڤرۆكه‌ و پشتى ب هێزبوونا هزرا ڕیفراندوما سه‌ربخوه‌یا كوردستانێ، دشێت و یا بزاڤێ دكه‌ت باشترین مفاى ژ ڤى ساخله‌تێ تاكى و سیاسیێ وى وه‌لاتى وه‌ربگریت و سه‌ربارى هه‌بوونا هه‌ڤڕكییه‌كا مه‌زن د ناڤبه‌را وى وه‌لاتى و جیهانێ دا، به‌لێ د پرۆژه‌یێن بازرگانى و وه‌به‌رهینانێ وان بێ به‌هر نه‌كه‌ت.
خه‌لكێ نه‌فتا مه‌ دبر و دكره‌ گۆلله‌ و بۆمبێن كێمیاوى و بسه‌ر مه‌ دا دباراندن و ئه‌م ئه‌نفال و ده‌ربه‌ده‌ر دكرین و تیق تیق ژى بمه‌ دكه‌نین، بلا ڕۆسى ژى بهێن و ماوه‌یه‌كى وێ ببه‌ن و هیچ نه‌بیت پێش وێ په‌ترۆلێ دێ پارییه‌كێ نانى ژى ده‌نه‌ مه‌ و به‌لكۆ ژى دلێ وان بۆ مه‌بسۆژیتن و پشتگیرییا سه‌ربخۆبوونا وه‌لاته‌كى بۆ مه‌ بكه‌ن، هه‌ر چه‌ند گه‌له‌ك یا بزه‌حمه‌ته‌ به‌لێ پا بلا كورد وان ژى بجه‌ڕبینن.
ڕۆسیایێ ژ گه‌له‌ك كه‌ڤن و سه‌رده‌مێ پێترى و هه‌تاكۆ ستالینى خه‌ونێن مه‌زن یێن بۆ داگیركرنا جیهانێ و مفاوه‌رگرتن ژ جیهانێ یا د سه‌رى دا هه‌ى و ئاماده‌نه‌ وه‌كى هنگى و گه‌له‌ك جاران و كا چه‌وا دگه‌ل هیتله‌رى كر بۆ ڤێ ده‌ستكه‌فتێ هه‌ر تشته‌كى بكه‌ن. د هه‌ڤكێشه‌یێن سیاسى دا یا باش ئه‌وه‌ كوردستان مفاى ژ ڤان جۆره‌ ده‌لیڤه‌یان وه‌ربگریتن و نه‌خاسمه‌ هنده‌ك جاران هنده‌ك جهێن سیاسى نه‌ ل دووڤ به‌رژه‌وه‌ندیێن مه‌یه‌ یان جهێن باوه‌ریێ نین و نابیتن تنێ پشتا مه‌ پێ گه‌رم و دلێ مه‌ پێ خۆش بیت.
دیاره‌ هنده‌ك جاران به‌رژه‌وه‌ندیێن گشتى و مه‌زن و نیشتمانى وه‌سا دخوازن، مرۆڤ هنده‌ك ڕه‌فتاران بكه‌تن و هه‌لویستان ده‌رببڕیتن كه‌ ل قۆناغ و ده‌مێن ئاسایى دا وى كارى و وێ ڕه‌فتارێ نه‌كه‌تن. ئه‌ڤه‌ پشكه‌كه‌ ژ فه‌لسه‌فه‌یا پراگماتیزمێ، و بۆ ژیانا هه‌ڤچه‌رخ فه‌ره‌. هه‌مى كه‌س و لایه‌ن ڤى كارى دكه‌ن. هه‌كه‌ر مرۆڤێن مه‌زن بشێن (غرۆرا) خوه‌ بۆ ئارمانجێن مه‌زن بكه‌نه‌ قۆربانى حنێره‌ك مه‌زنه‌. ئه‌ڤه‌ نه‌كێماسییه‌ به‌لكۆ شانازیه‌ بۆ وى كه‌سى.
حوكمه‌تا هه‌رێمێ سه‌ره‌ڕاى گه‌له‌ك ئاسته‌نگێن ژ ده‌رڤه‌ى ده‌ستهه‌لاتا خوه‌ ل سه‌ر ئاستێ جیهانى، و یێن ده‌ستكرد و ساخته‌ لناڤخۆ، بزاڤێن باش د ڤى ئاراسته‌ى دا هه‌بووینه‌، و پێنگاڤێن سه‌ركه‌فیتانه‌ یێن هاڤێتین، به‌لێ پا ژبه‌ركۆ جیهان یا بوویه‌ ململانێیه‌كا ڕه‌نگاوڕه‌نگ، و خه‌لك هه‌ر گاڤه‌كێ ڕه‌نگه‌كه‌، پێدڤیه‌ ئه‌م سه‌ربارى نه‌بوونا باوه‌ریێ ب ڤێ جیهانێ و سیاسه‌تا بێ ده‌یك و باب و نه‌دلۆڤان و زۆردار، چاڤه‌ڕێى ئه‌نجامان بین، دمینیت كا دێ باش بن یان ژى نه‌، تنێ ل ئاینده‌ى دێ دیار بیتن. لێ نه‌یا ڤه‌شارتییه‌ حوكمه‌تا هه‌رێما كوردستانێ بۆ به‌رژه‌وه‌ندیا هه‌ڤنیشتمانیان، خۆ ل هه‌ر ڕێكه‌كێ دده‌ت و ل هه‌ر تشته‌كى دجه‌ڕبینیتن. به‌لێ پا گه‌له‌كان پێكلۆل كریه‌ و دكه‌ن دا بهایێ وان بزاڤان كێم بكه‌ن و لبه‌ر خه‌لكێ ته‌حل و ڕه‌ش نیشان بده‌ن. لێ، وه‌ك ده‌روونناس دبینن و پێشنیار دكه‌ن، گه‌شبینى باشترین هێڤێن، و ده‌م بسانه‌هیترین ده‌رمانه‌، بێهنته‌نگى بهێزترین كۆژه‌كه‌. *بسپۆرێ زانستێن پێداگۆگى و په‌روه‌رده‌یى/فاكۆلتییا په‌روه‌رده‌/ زانینگه‌ها زاخۆ

20

(فه‌لسه‌فا ئایینى و سایكۆلۆژیا كه‌ساتیا عه‌ره‌بى)
ڕۆژیگرتن وه‌ك ئێك ژ سه‌دان جۆرێن (عیباده‌ت) و كریار و ڕه‌فتارێن تاكێ موسلمانێ عه‌رب، و هه‌مى جۆرێن دیترێن ڕه‌فتارێن هه‌ڤشێوه‌ى وێ ڕاستیه‌كێ ده‌ردئێخن، و نیشاندده‌ن محه‌مه‌دێ ئه‌مین (س) چه‌ند كه‌سه‌ك زانا، د هه‌مان ده‌م شه‌هره‌زایێ سروشتێ جڤاكا بیابانى و سایكۆلۆژیایا تاكێ عه‌ره‌بى بوویه‌. وى ب ده‌یناندنا ڤان جۆره‌ كریاران یا ڤیاى ژبلى دروستكرنا پابه‌ندیه‌كا ئایینى و جڤاكى، ئاڤاكرنا كه‌ساتیه‌كێ هێمن و ئارام و بێهنفره‌ ژ وان مرۆڤێن بێهن ته‌نگ دروست بكه‌ت. وى ڤیا چاكسازیه‌ك مه‌زن و گوهۆڕینه‌ك هه‌میشه‌یى دڤى كه‌ساتیێ به‌ڵاڕۆیش دا په‌یدا بكه‌ت. دیاره‌ وى په‌یامبه‌رى دڤیا بۆ كێمكرنا بارێ گرانێ ژیانێ و ژیارا ئابوورى ڕۆژیگرتنێ بكه‌ته‌ ده‌رگه‌هه‌ك كارتێكه‌ر. به‌لێ پا ژبیرا مه‌ نه‌چیتن كه‌ساتیێ برسى و شه‌ڕۆكه‌یێ بیابانى ئه‌و چه‌ند هزار سال بى بۆ تێركرنا زكێ خوه‌ و مالبات و ئویجاخێ پێدڤى ب تالان و كۆشتن و فه‌رهۆتێ هه‌بى. وى په‌یامبه‌رى یا ڤیاى ئه‌گه‌ر بناسه‌ك و ئه‌گه‌ره‌ك ژى بۆ نه‌هێلان یان هیچ نه‌بیت، كێمكرنا وێ دیاردێ ژى هه‌بیتن بكاربینیت. وى باشترین ڕێك بۆ وێ چه‌ندێ ڕۆژیگرتن ددیت. چونكى دزانى ده‌مى َمرۆڤ ب ڕۆژى و برسى بیت هێز و گێولێ شه‌ڕى و كۆشتنێ نامینیتن یان كێمتر لێدهێت. ل سه‌ر ڤى بنه‌ماى دشیا ڕۆژیگرتن ببیته‌ ده‌رگه‌هێ چاره‌سه‌ریه‌كا گۆنجاى بۆ ئێك ژ كه‌ڤنترین و پیسترین و خویناویترین دیارده‌ و ڕه‌فتارێن عه‌ره‌بێن بیابانى، و تێگه‌هێ (شه‌هرۆلحه‌رام) و بابه‌تێن گرێداى پێڤه‌ مه‌زنترین گه‌واهى و به‌لگه‌یه‌ بۆ ڤێ گۆتنێ.
ب گۆتنه‌ك دیتر ڕۆژیگرتن، وه‌ك كریارێن دیترێن ئایینێ نوویێ عه‌ره‌بان، مفا و بنه‌مایێن ئابوورى و جڤاكى و سیاسى و له‌شكرى ل پشتێ بین. ئێك ژ وان بنه‌مایێن سه‌ره‌كى، ئه‌و بى تۆڤێ (قه‌ناعه‌تێ)، یان ئه‌وا بابۆكالێن مه‌ كوردان دبێژن: “ده‌ستێ ته‌نا ل سه‌ر زكێ برسى”، د دل و ده‌روونێ وان دا چاند. دیاره‌ ب ڤێ چه‌ندێ محه‌مه‌دێ ئه‌مین (س) وه‌ك كه‌سه‌كێ زانا د بیاڤێ سایكۆلۆژیایا مرۆڤاتیێ دا ب گشتى و عه‌ره‌بان ب تایبه‌تى، گرنگییه‌ك مه‌زن ب ئارامى و ئاسووده‌یى و ئاسایێشا سایكۆلۆژییا تاكى و جڤاكى ددا. د دیتنا وى دا (قه‌ناعه‌ت) هه‌بوون ئێك ژ مه‌زنترین ده‌رگه‌هێن دابینكرنا وێ ئاسووده‌یا ده‌روونى یه‌.
هه‌ر چه‌نده‌ كه‌ عه‌ره‌بان، وه‌كى گه‌له‌ك لایه‌نێن دیترێن ئایینى هه‌تا ڕاده‌یه‌كێ خه‌مسارى د وێ دا هه‌بى، به‌لێ بێگۆمان وان ژى ئه‌و ب باشترین و ب سانه‌هیترین ده‌رگه‌ه بۆ دیناندنا سنووره‌كێ پیلایى بۆ حه‌زێن بێسنوورێن خوه‌ د كۆشتن و تالانكرنا هۆز و كه‌سێن دیتر دزانى و د ماوێ ژیانا په‌یامبه‌رى دا گه‌له‌ك به‌رچاڤ وه‌ردگرت. به‌لێ پشتى كۆچكرنا وى، جاره‌ك دیتر ئه‌و دیاردا كرێت ده‌ستپێكر و ڤێ جارێ به‌رۆڤاژى جارێن پێشتر و دژى ئایین و ویستا ئیسلامى و په‌یامبه‌رێ خوه‌، ڕه‌نگه‌كێ ئایینى ژى تێدا سه‌رهلدا و ڕه‌فتارێن كرێتتر تێدا په‌یدا بین و پترتر لێهاتن و سنوورێن وێ خرابتر و ئه‌و كار ڕوویه‌كێ پیرۆز بخۆڤه‌ گرت.
ل ده‌مێ ئه‌ز قوتابیێ زانینگه‌ها حكومى په‌روه‌رده‌یا مۆسكۆ، من هژماره‌كا جۆراوجۆرا قوتابیێن عه‌ره‌ب ژ وه‌لاتێن جودایێن عه‌رب ددیتن و تێبینى كر: باشه‌ نڤشێ عه‌ره‌بان و ساخله‌تێن وان یێن فیزیكى و سه‌روچاڤ و ڕه‌نگ و ڕوویى َوان یێ به‌رنیاسه‌، به‌لێ بۆچى ئه‌وێن ده‌ڤه‌رێن سووریێ و دیمه‌شق و هنده‌ك جهێن ده‌وروبه‌رێ وێ وه‌كى وان نینه‌ و مرۆڤێ وێ جوانتره‌؟ هه‌ر هنگى قوتابیه‌كێ عه‌ره‌ب به‌رسڤا من دا: ده‌مێ ل سه‌رده‌مێ ئه‌مه‌وییان عه‌ره‌بان وه‌لاتێ ئه‌ندۆلۆس (ئسپانیایا نۆكه‌) داگیر (فه‌تح !) كرى، هژماره‌كا مه‌زن ژ كچ و ژنان ژ وى جهى ئینان و گرتن و ڕه‌ڤاندن و ل وه‌لاتێ شامێ ب سه‌ر زه‌لام و خه‌لك و له‌شكرێ خوه‌ دابه‌شكرن.
باشه‌ ئه‌ڤه‌ ل كیرا ئیسلاما پیرۆز دا هه‌یه‌؟ كه‌نگى تشته‌ك وه‌سا هاتیه‌ گۆتن؟ و گه‌له‌ك پرسیارێن وه‌كى ڤان تشته‌كێ نه‌خۆش ئاشكرا دكه‌ن و هه‌تا نۆكه‌ ژى ئه‌م به‌رمایكێن وێ دبینین، و هه‌تا به‌رى ئێك دو سالان ژى ئه‌و كار دگه‌ل مه‌ كورد و كوردستانیان هاته‌ كرن و دبیتن ئه‌گه‌ر ب قه‌هره‌مانیا پێشمه‌رگه‌ى و فه‌رمانده‌هیا سه‌رۆك بارزانى نه‌بایه‌ نۆكه‌ دا سه‌دان هزار كه‌س ژ ژن و خووشك و كچێن مه‌ هه‌میان هه‌مان چاره‌نڤیسا وان ژنێن ئه‌نده‌لۆسى هه‌بیت.
به‌رۆڤاژى ئیسلامێ، هنده‌ك كه‌س و لایه‌ن و ئه‌كادیمى و ده‌ستهه‌لاتدار و سیاسه‌تڤان و شاه، و به‌رى هه‌میان ژى زه‌لامێن ئایینى، ئایینێ ئیسلامێ یێ كریه‌ “قاچكێ ده‌ڤێ خوه‌”، و به‌رده‌وام ل بن گوهێن تاكێن عه‌ره‌بێن ڕه‌به‌ن دخوینن كۆ فلان نه‌ته‌وه‌ و وه‌لات و ئایین ونه‌ژاد و ناڤچه‌ و ده‌ڤه‌ر دوژمنێن ته‌نه‌. دژى ته‌ نه‌. دژى ئاینێ ته‌ نه‌، و … هتد. ئه‌ڤ چه‌نده‌ و ب درێژاهیا هزار سالێن بۆرى دا هند یا دووباره‌ بووى كه‌ هێدى ل نك وى تاكى یا بوویه‌ ڕاستى. باشه‌ عه‌ره‌به‌كێ (ئێخسیر !) ل گۆنده‌كێ وه‌لاتێ مه‌غریب و یان توونس و یان بیابانێن هشكێن لیبى یان ئه‌لجه‌زایر یان مۆریتانیا یان … هتد، ژ كیرێ دزانیتن كورد ئیسرائیلى یان مه‌جووسى یان كافرن یان نینن، یان بۆچى دێ كه‌ربێن خوه‌ ژ كوردان ڤه‌كه‌تن، هه‌كه‌ر نه‌ كه‌سه‌كى ئه‌ڤ كاره‌ كربیتن و پف كربیته‌ بن گۆهێن وى؟ باشه‌ ئه‌و كه‌س و مرۆڤێ ساده‌ ل باژێڕه‌كێ وه‌لاته‌ك عه‌ره‌بى، نه‌ هه‌ر ئه‌و مۆسلمانه‌ یێ په‌یامبه‌رێ وى محه‌مه‌د (س) و وه‌كى یێ گه‌له‌ك ژ كوردانه‌، و ژ ڕه‌فتارێن جوان و مرۆڤدۆستى و ڕاستیێ و دلۆڤانیێ پێڤه‌تر نه‌كرییه‌ و نه‌گۆتیه‌، یێ كۆ بخۆ جوانترین نموونێ مرۆڤاتیى َو شانازیێ شارستانیه‌تێ یه‌؟
جهێ داخێ یه‌ ل وه‌لاتێن عه‌ربى ب سه‌دان هزار په‌رتووكێن هه‌مه‌ جۆر چاپ و به‌لاڤ دبن و تژى وان وه‌لاتان (و هه‌تاكۆ وه‌لاتێ مه‌) نه‌، و كه‌س چاڤدێرى و لێپێچینێ دگه‌ل به‌لاڤكه‌ر و نڤیسه‌رێن وان ناكه‌تن، و گه‌له‌ك ژ وان ژى ژ لایه‌نێ كه‌سێن ئه‌كادیمى و ئایینى ڤه‌ دهێنه‌ نڤێسین، و تێدا ب به‌رده‌وامى تێگه‌ه و ده‌سته‌واژه‌یێن فلان وه‌لات و نه‌ته‌وه‌ و ئایین و … هتد، دوژمنێن عه‌ره‌بانه‌ و مه‌ترسینه‌ بۆ سه‌ر وان و ئایین و وه‌لاتێن وان و … هتد.
ب ڤى ڕه‌نگى وان ژێده‌رێن ده‌مارگیر كاره‌ك كرییه‌ ئه‌و تاكێن پاقژ و ساده‌ و عه‌ره‌بێن ده‌ستپه‌روه‌ردێن ئایینه‌كێ مرۆڤدۆست بگه‌هیته‌ ئاسته‌كى هه‌مى خه‌لك و نه‌ته‌وه‌ و وه‌لات و ئایین و مرۆڤێن دیتر ل به‌ر وان ببنه‌ “گۆرگ و هرچ”، و ئه‌و تاكێن عه‌ره‌ب ژى ل وان كرینه‌”ئاڤ و ئاگر”، و هه‌تا كو ب سه‌دان و هزاران ژ وان عه‌ره‌بان و ل بن ناڤێن وه‌كى “جیهاد” و “به‌رگریكرن” و … هتد، ژ وه‌لاتێن عه‌ره‌بى گۆڕ ببنه‌ جهێن دیتر و تاوانێن مه‌زن دكه‌ن.
ئه‌و ژێده‌ر ل شوونا نیشادان و گۆتن و بیرئینانا خوه‌ و وان ژ هندێ مرۆڤ هه‌مى پێكڤه‌ و وه‌كى ئێكن و هه‌مى كۆڕێن ده‌یبابه‌كى و مالباته‌كێنه‌، نه‌كۆ هنده‌ك نه‌ گۆرگ و هرچ و كافر و دوژمنن، و تێنگه‌هشتن و تێگه‌هاندنا ڕه‌نگێ ڕاستێ ململانێ و هه‌ڤڕكییا مرۆڤان و ژیانێ ب گشتى، وه‌ك دیارده‌یه‌ك سروشتى و ده‌یناندنا ڕێیێن دروست و زانستیانه‌ بۆ چاره‌سه‌ركرن و سه‌ره‌ده‌ریكرن د گه‌ل ژیانێ و ڤى كاودانى، ب هزاران گه‌نجێن خوه‌ به‌سه‌ردا دبه‌ن و ب ناڤێ ئیسلامێ دخاپینن و دده‌نه‌ كوشتن و ژ كیستێ كه‌س و كارێن وان دكه‌ن. دیاره‌ تاوانێن داعشێ دووماهیك پیلانا وان بى و سه‌رنه‌گرت و چ بۆهسته‌ك ژى نه‌چۆ سه‌ر ئاخا (وه‌ته‌ن عه‌ره‌بى)، به‌لكۆ ژى كورد و كوردستان، ئه‌و نه‌ته‌وه‌ و جهێ هزاران ساله‌ خزمه‌تا وان و كه‌لتوورێ وان كرى، و ئه‌و ب برایێ مه‌زن دزانى، ژى ژ خۆڤه‌كرن.
فه‌ره‌ ئه‌و لایه‌ن و ئه‌كادیمى و ده‌ستهه‌لات و كه‌س و ده‌زگه‌هێن فه‌رمى و نه‌فه‌رمى یێن ئایینى ئه‌زموونا داعشێ بۆ خۆ بكه‌نه‌ وانه‌یه‌ك مه‌زن و هه‌میشه‌یى. بلا هێدى ده‌ست ژ كه‌رب و كینه‌ و ده‌مارگیرى و هشكباوه‌ریێ به‌رده‌ن و نه‌بنه‌ سه‌ده‌ما ژده‌ستدانا گه‌نجێن عه‌ره‌ب و ئاخا خوه‌. هێدى ب به‌لاڤكرنا زانیاریێن شاش و تژى دره‌و وان گه‌نجان دین و هار نه‌كه‌ن. به‌سه‌! به‌ڵا خوه‌ ژ وان گه‌نج و وى نه‌ته‌وه‌ى ڤه‌كه‌ن و ڤه‌بن! هه‌وه‌ ژ بلى مالوێراینێ چ مفا و تشته‌ك نه‌گاهانده‌ وان و جیهانێ.
بلا ڕۆژیگرتن وانه‌یه‌ك بیت و ئه‌و بزانن (قه‌ناعه‌ت) مه‌زنترین زه‌نگینیه‌ بۆ هه‌ر مرۆڤه‌كى. ئه‌و خه‌لیفه‌یێن ل به‌غدایێ و جهێن دیتر هزاران هزار پاره‌ و ژن و خانى و كۆچك و تشت هه‌ى كیڤه‌ چوون؟ چى ل گه‌ل خوه‌ بر؟ بۆ چى نموونه‌یێ عه‌ره‌بان یى َچاڤلێكرنێ ئه‌و خوینڕێژ بن، نه‌ك په‌یامبه‌ر و جامێرێن دیتر، كه‌ د ناخ و ده‌روون و مێنتالیته‌ و هزرا وان دا (قه‌ناعه‌ت) جوانترین تشت و ساخله‌ت بى؟ بۆچى ئه‌و عه‌ره‌ب بیرا خوه‌ ل وان ڕۆژان نائینن بابوكالێن وان ژ وه‌لاته‌كێ هه‌ژار و بیابانه‌كێ هشك و تۆز و ئاخى َپێڤه‌تر جهه‌ك نه‌بى لێ بژین و سه‌خمه‌راتى وى عه‌ردێ هه‌ژار، وه‌كى “تێژكێن كتك و پشیكا” هه‌تا ئێڤارى َو سال ب سال و هنده‌ك جاران بۆ حێشتره‌كێ سه‌دان سالان بسه‌روچاڤێن ئێكڤه‌ بین؟ ئه‌وان پشتى سه‌دان سالان داگیركرنێ نۆكه‌ زێده‌ترى چه‌ندین وه‌لات و چه‌ندین ملیۆن كیلۆمترێن چارگۆشه‌ یێن هه‌ین و جهێن زه‌نگین و ب مفایێن گه‌هشتینه‌ وان؟ فه‌لسه‌فه‌یا ده‌یناندنا ڕۆژیگرتنێ هه‌كه‌ نه‌ بۆ هندێ بیتن پا بۆ چیه‌؟ بۆچى ئه‌و خۆ تێناگه‌هینن و ناهێلن گه‌نج و لاوێن عه‌ربان ل شوونا كار و كاسبییه‌كا پاقژ و (حه‌لال) ل گۆند و باژێڕان، وان ل جهێن جودایێن جیهانێ دده‌نه‌ كوشتن و ناهێلن وه‌كى مرۆڤێن ئاسایى و ل سه‌ر ڕێبازا په‌یامبه‌رێ خوه‌ بژین؟ ئه‌وان هه‌روه‌سا هزاران گه‌نجێن كورد و نه‌ته‌وه‌یێن دیترێن موسلمان ب ڤى ناڤى خاپاندن و گۆرى مه‌ژیێ خوه‌ یێ ڕه‌ش و پیسكرن.

14

بابه‌تێ باوره‌ى بخۆبوونێ ئێكه‌ ژ وان بابه‌تێن كارتێكرنه‌ك مه‌زن ل سه‌ر ژیانا هه‌ر تاكه‌كى دكه‌تن. ڕاسته‌ باوره‌ى بخۆبوون نه‌ پارییه‌كێ نانى یه‌ كه‌سه‌ك بده‌ته‌ مرۆڤى و كه‌سه‌ك دیتر، به‌لێ پا گه‌له‌ك مرۆڤ دشێن وێ ل نك كه‌س یان كه‌سانه‌كێ دروست بكه‌تن، ب تایبه‌ت هه‌كه‌ بناس و ئه‌گه‌رێن جڤاكى و په‌روه‌رده‌یى ل پشتا نه‌بوونا وێ ل و د ناڤ ده‌روونێ كه‌سه‌كى دا بیت و لاوازییا باوره‌ى بخۆبوونێ ل نك وى كه‌سى نه‌ ژ ئه‌گه‌رێن بۆ ماوه‌یى بیت. بۆ نموونه‌ خواندنا گه‌له‌ك جۆرێن ژێده‌رێن زانستێن سایكۆلۆژى و جڤاكى وێ لاوازیا باوره‌ى بخۆبوونێ ل نك وى كه‌سى ب هێز دكه‌ن.
ل جڤاكێ كورده‌وارى، به‌رۆڤاژى گه‌له‌ك كه‌لتوور و فه‌رهه‌نگێ وه‌لاتێن دیتر، لایه‌نێ په‌روه‌رده‌یا شاش و نه‌دروست (سه‌قه‌ت) ئێكه‌ ژ گرنگترین و مه‌زنترین بناسێن وێ لاوازیێ. ده‌مێ خویشك و برا یان باب یان ده‌یك یان كه‌سه‌ك ل ده‌ڤێ مرۆڤى ( ئانكۆ د ناڤ ده‌ڤێ زارۆ یان كچ یان كۆڕێ خوه‌ دده‌ت)، گاڤا ئاخفت وى پاشڤه‌ لێدده‌ن و ب ڕه‌نگه‌كى نه‌هێلن ب دلێ خوه‌ ب ئاخڤیتن یان ده‌ربڕینێ ژ تشته‌ك یان هزره‌كا خوه‌ بكه‌ت، ببنه‌ ئه‌وێن هه‌وار دكه‌ن:” ها ! كێزێ خوه‌ ئینانده‌ ڕێزێ”، و ئاخفتنێن ب ڤى ڕه‌نگى كارتێكرنێ ل سه‌ر دیتن و هزر و كه‌ساتى و بنیاتێ وى زارۆى دكه‌ت و دبیت د هه‌لوێستێن دیتر و جهه‌ك جودا ژى هه‌مان هزر ل نك په‌یدا ببیت و ئاستێ باوره‌ى بخۆ بوون ل نك لاواز ببیت. گه‌له‌ك نموونه‌یێن وه‌كى وێ ئێكه‌ ژ كۆژه‌كێن باوره‌ى بخۆبوونێ ل نك تاكێ كوردستانێ و دیارده‌یه‌ك به‌ربه‌لاڤ و زه‌حفه‌ و ته‌نانه‌ت د ناڤ ئاستێن بلندێن جڤاكى و ئابوورى دا. ل سه‌ر ئاستێ نه‌ته‌وه‌یى و جڤاكى ژى ب هه‌مان شێوه‌یه‌ و ئاستێ باوه‌رى بخۆبوونا نه‌ته‌وه‌یى ل نك وى نه‌ته‌وه‌ى و جڤاكێ دكه‌ڤیته‌ بن كارتێكرنا ڕه‌فتار و گۆتار و چاوانیا سه‌ره‌ده‌رییا نه‌ته‌وه‌ و كه‌لتوور و فه‌رهه‌نگ و جڤاكێن دیتر، نه‌خاسمه‌ ئه‌وێن دوژمن و نه‌یار. مه‌ كوردستانیان مه‌زنترین و ئالۆزترین و كه‌ڤنترین ئاریشه‌یا ژ ڤى جۆرى هه‌ى، كو ڤه‌گێڕانا وێ د ڤێ گۆتارێ دێ وێ گه‌له‌ك درێژ كه‌ت و ژ بابه‌تى دوور كه‌ڤیت.
هه‌لبه‌ت ئه‌گه‌رێن دیرۆكى و سیاسى و ئایینى یێن شاش و بێ بنه‌ما ژى ل پشتا ڤى بابه‌تى یێن هه‌ین. لێ ل ڤێرێ ده‌لیڤه‌ بۆ شرۆڤه‌یا ڤان هه‌مى لایه‌نان نینه‌. لێ ئه‌وا فه‌ره‌ بهێته‌ گۆتن هه‌ر مرۆڤه‌ك، وه‌ك زه‌رده‌شت پیامبه‌رێ مه‌زنێ ئاریاییان پێشى (4200) ساڵان دبێژیتن:”ئافرینه‌ر و (خالقێ) چاره‌نڤیسا خۆیه‌”، ئه‌ڤه‌ یاسایه‌ك باش و بهێزه‌ بۆ چاره‌سه‌ركرنا ڤێ لاوازیێ ل نك وان مرۆڤان یێن بده‌ست لاوازیا باوره‌ى بخۆبوونێ دنالینن. ڕاسته‌ ئه‌و چاره‌سه‌ریه‌ تشته‌ك ڕێژه‌ییه‌ به‌لێ پا هنده‌ك ژ وێ ده‌ستكه‌فتێ ژى هه‌ر نه‌ یا خرابه‌.
ئه‌ڤ گۆتنه‌ نۆكه‌، د چه‌رخێ (21) دا د گه‌له‌ك ژ تیۆر و بیردۆزێ، كه‌ساتیێ و ده‌روونناسیێ دا، د بیروباوه‌رێن زانایێن وه‌كى دیل كارنێگى، كارل ڕۆجێرز، ماسلۆ، ڤیكتۆر فرانكل، و … هتد، و هه‌تاكۆ كه‌سه‌كێ وه‌كى ئیبراهیم فه‌قێ یێ مسرى، و گه‌له‌كێن دیتر دا ژى ب ئاشكرایى دهێته‌ دیتن.
گه‌له‌ك جاران كه‌سه‌ك وه‌سا هزر دكه‌تن چونكى وى/وێ باوه‌رنامه‌ یان ترۆمبێل یان كۆمپانیا یان خانى یان پاره‌ نینه‌، نه‌شێتن بگه‌هیته‌ فلان تشتى یان فلان تشتى نزانیت، به‌لێ پا ئه‌ز ئێكم و گه‌له‌ك ژ هه‌وه‌ ژى وه‌سانه‌، به‌لكۆ شڤان یان جۆتیاره‌ك یان مرۆڤه‌ك ساده‌تر ژ مه‌ گه‌له‌ك تشتان دزانن و ئه‌م وان تشتان نزانین. دبیتن ئه‌و به‌خته‌وه‌ریا ئه‌و شڤان یان جۆتیار یان مرۆڤێ ساده‌ یان ژن و بچویكێن هه‌ر ئێك ژ وانا تێدا، مه‌زنترین به‌رپرس و یان ژى زه‌نگینترین مرۆڤ ل باژێڕ و وه‌لاتێ ته‌ و ژن و بچووكێن وان تێدا نه‌بیت و ئه‌و خه‌ونا ب هندى َڤه‌ ببینن دا بگه‌هنه‌ به‌خته‌وه‌ریێ و وێ شادى یا شڤانه‌ك و مالباتا وى تێدا. دبیت گه‌له‌ك كه‌س ڤێ گۆتنێ باوه‌ر ناكه‌ن به‌لێ پا هوون دشێن ڤێ په‌رسیارێ ژ وان كه‌سان بكه‌ن به‌لێ ب مه‌رجه‌كێ ئه‌و د به‌رسڤدانێ دگه‌ل ته‌ د ڕاست بن.
هه‌كه‌ مرۆڤ خوه‌ بنیاسیت و شانازیێ بخۆ و گه‌له‌ك ژ وان تشت و زانیارى و شیان و ده‌ستكه‌فتێن خوه‌ بكه‌ت ئاستێ باوره‌ى بخۆبوونێ ل نك وى بلندتر دبیتن. به‌لێ ئه‌ڤه‌ نه‌ ب ڕامانا دفن بلندیێ دهێت. ئانكۆ كه‌سه‌ك ب وى چاڤى ته‌ماشه‌ى وان تشتان بكه‌ت و خوه‌ پێ مه‌زن بیتن. هه‌ر مرۆڤه‌ فه‌ره‌ بزانیت وى و وان هنده‌ك تشتێن هه‌ین خه‌لكا دیتر ئه‌و تشت نینه‌ و خۆزیكا بۆ وى تشتى دخوازن، تنێ ئه‌و مرۆڤ بخۆ ب وى تشتى دحه‌سن و پێدزانن.
كه‌ساتیا كوردستانیان، به‌رۆڤاژى یا ئه‌م د خوه‌ دگه‌هین، جهى َداخێ و مخابنیێ یه‌ ژ نیشانێن ڕه‌شبینیێ یه‌ ل نك خه‌لكێ مه‌، به‌روڤاژى ئه‌وا خه‌لك ژ مه‌ دئاخڤیتن و ب شاشى و ژ به‌خیلی ڤه‌ و بۆ كه‌رب ڤه‌دگێڕیت، ئێكه‌ ژ سه‌ركه‌فتیترین مرۆڤێن خودان ئاسته‌كێ بلندێ باوره‌ى بخۆبوونێ ل ته‌ڤایا جیهانێ، و ئه‌ڤه‌ ژى ب مه‌رجه‌كى ئه‌م بخۆ بین و كه‌س مایێ خوه‌ د مه‌ نه‌كه‌ت. ئه‌ڤه‌ ئه‌و ئارمانجه‌ یا كو سه‌ركردێن وه‌كى جه‌نابێ بارزانى بزاڤێ دكه‌ت دا بۆ هه‌مان مه‌به‌ست بده‌ست خه‌لكێ ڤێ كوردستانێ ڤه‌ بینیت. ئه‌و دبینیت هه‌كه‌ ده‌لیڤێ ڤێ سه‌رخۆبوونێ بۆ تاكێن كوردستانى هه‌بیت ئه‌و تاك، به‌رۆڤاژى ئه‌و ڕه‌شبینییا، بۆ هزاران سالان هه‌یه‌، مه‌ ژ خودێ خوه‌ و خه‌لكێ ژ خۆدێ مه‌ بۆ مه‌ چێكرى و د مه‌ژى و بیردانكا مه‌ دا چاندى و جێگیر كرى، دێ گه‌له‌ك داهینانان كه‌ت یێن كو خه‌لكا دیتر ب هه‌بوون و دیتن و بهیستنا وان دێ ل مه‌ مینیته‌ حێبه‌تى. به‌لگه‌ ژى بۆ ڤێ گۆتنێ ئه‌و ئیمپراتۆریه‌تا بابۆكالێن مه‌ ل قۆناغه‌كا وه‌كى چه‌ند سه‌د سالان پێشى زایینێ ئاڤاكرى و ئاسته‌كێ باشێ ئابوورى و جڤاكى و كه‌لتوورى و سایكۆلۆژى بۆ تاكێن میدیایى دروستكرى. له‌وما ل چه‌ند هیڤیێن بهێت دێ تو ب بلندترین ئاستێ باوره‌ى بخۆبوونێ بڕیارێ ل سه‌ر داهاتوویه‌كا گه‌ش ده‌ى و نیشا خه‌لكێ ده‌ى تو ژ هه‌مى لایه‌كیڤه‌ ژ كه‌س و چ نه‌ته‌وه‌ و وه‌لاته‌كى كێمتر نینى ب مه‌رجه‌كى هه‌كه‌ سه‌ربخۆ بى و ل بن ده‌ستێ زۆردار و سته‌مكاران نه‌بى.

11

د بیاڤێ سایكۆلۆژیا په‌روه‌رد و فێربوونێ دا، بیردۆزا كو زانایێ به‌رنیاس ژوولیان ڕۆتێرى (Julian Bernard Rotter, 1916- 2014 ) ده‌یناندى و ب ئێك ژ تیۆرێن بچووك و سه‌رده‌میانه‌ دهێته‌ هژمارتن و ل سالا (1966) ب ناڤێ ڤه‌كۆلینه‌ك زانستى ل ژمارا (80) گۆڤارا ( psychological monographs ) به‌لاڤكرى. ب گشتى ئه‌ڤ تیۆره‌ ئاماژه‌ى ب هندێ دكه‌ت كه‌ سه‌نته‌ر و جه و ئاراسته‌یا كۆنترۆلكرنێ ( locus of control ) ڕۆله‌ك گرنگ د ژیانا مرۆڤى و شێوازێ هزركرن و دیتنا وى بۆ ژیانێ دا یێ هه‌ى. ب دیتنا وى زاناى ئه‌ڤ باوه‌ره‌ د بنه‌ڕه‌تدا دابه‌شى سه‌ر دو جۆر و شێوازان دبیت: جۆرێ ناڤخۆیى (internal locus ) ئه‌و جۆره‌ یێ تێدا خودانێ وێ هزردكه‌ت كه‌ هه‌مى ڕه‌فتار و كار و كریار و ئه‌نجامێن وان به‌رهه‌مێ كار و بزاڤ و هزركرن و لڤین و مه‌ژیێ مرۆڤى بخۆنه‌، نه‌ك یێن كه‌س و لایه‌ن و جه و تشت و ئه‌گه‌ره‌ك دیتر. به‌روڤاژى هنده‌ك مرۆڤێن هه‌ین خۆدان جۆرێ هزركرنا ده‌ره‌كینیه‌ ( external locus ) و ئه‌ڤ جۆره‌ مرۆڤه‌ ئه‌ون یێن هزردكه‌ن هه‌ر تشته‌كێ بسه‌رێ وان دهێتن یان ڕه‌فتار و ئه‌نجام و سه‌ركه‌فتن یان سه‌رنه‌كه‌فتنا وان به‌رهه‌مێ كارتێكرنا هنده‌ك ڕه‌فتار و فاكته‌رێن ده‌ره‌كینه‌ و وى چ ده‌ستهه‌لات بسه‌ر وان دا نینه‌ و نه‌شێتن كارتێكرنێ ل سه‌ر وان فاكته‌ران بكه‌ت، بۆ نموونه‌ شانس یان خه‌لك یان كاودانێن دیتر یان به‌خت و هه‌ر تشته‌ك ژ ڤان بابه‌تان.
نڤیسه‌رێ ڤێ گۆتارێ بۆ زانینا جۆرێ ڤێ شێوازێ هزركرنا تاكێ كوردستانى، ڤه‌كۆلینه‌ك زانستى ل سه‌ر بنه‌مایێ وێ بیردۆزێ ئه‌نجام دا. دیاره‌ ژى ئه‌م گه‌له‌ك جاران گازنده‌ى ژ قوتابیێن خوه‌ دكه‌ین و گله‌ییا مه‌ ژ ئاستێ وان یێ زانستى و گه‌له‌ك ژ شێوازێن ڕه‌فتارێن وان یێن په‌روه‌رده‌یى هه‌مى پێدزانن. هه‌ر چه‌نده‌ پێدڤیه‌ ئه‌م به‌رى هندێ ڤان گازندا ژ وان بكه‌ین بزانین گه‌له‌ك تشت و ڕه‌فتار و لایه‌نێن كه‌لتوورى و فه‌رهه‌نگى ل جڤاكێ مه‌ ئێكن ژ وان ئاسته‌نگێن مه‌زن د ڕێكا هزركرنا قوتابیێن مه‌.
ئه‌و ڤه‌كۆلین ب ناڤۆنیشانێ جهێ كۆنترۆلكرنێ ل نك قوتابیان ل قوتابخانه‌یێن ئاماده‌یى ل ده‌ڤه‌را زاخۆ هاته‌ ئه‌نجامدان و مه‌به‌ست ژێ زانینا ئاراسته‌یا كۆنترۆلكرنێ بى د هزر و مێنتالیته‌ و (ئه‌قلیه‌تێ) و كه‌ساتییا وان دا و چاوانیا وێ ئاراستێ، سه‌مپلێ ڤه‌كۆلینێ (376) قوتابى بین و بۆ ڤێ مه‌به‌ستێ ڤه‌كۆله‌رى پیڤه‌ره‌ك ئاماده‌كر كه‌ پێكدهات ژ (26) بڕگه‌یان، پشتى ده‌رئینانا ساخله‌تێن وێ یێن سایكۆمێتریك (ڕاستى و دروستى، و نه‌گهۆڕى) و بكارئینانا فۆرموولێن ئامارى، گه‌هشته‌ ڤان ئه‌نجامێن ئه‌رێنى و ژ وان ئه‌نجامان ژى ئه‌و بى كه‌ زۆربه‌یا قوتابیان خۆدانێ جهێ كۆنترۆلكرنا ژ جۆرێ ناڤخۆیینه‌.
دیاره‌ قوتابى پشكه‌كه‌ ژ جڤاكێ كوردستانى، یێ كو ب ڕه‌نگه‌ك نه‌رێنى هاتیه‌ پێناسه‌كرن و شكاندن. ئه‌و ژى پشكه‌كه‌ ژ كه‌لتووره‌كێ هه‌ڕفتى یێ كو خه‌لكێ و نه‌ته‌وه‌یێن دیتر بۆ مه‌ چارچووڤه‌یێ وێ دروستكرى و ئه‌م نه‌چار كرین وه‌سا هزر بكه‌ین. هه‌تاكو گه‌له‌ك ئیماژه‌ و نیشان و هزرێن نه‌رێنى و نگێتیڤانه‌ یێن مه‌ بخوه‌ ژ خودێ خوه‌ و كه‌ساتیا كوردستانیان، د هه‌مى ته‌خ و چین و ئاست و ڕه‌نگێن دیتر، هه‌ى و به‌رهه‌مه‌كێ ڕزیێ هینگى و یێ سه‌ربۆره‌كا دیرۆكى و كه‌لتوورى و ئایینى و په‌روه‌رده‌یى و جڤاكییه‌، ئه‌ڤ كه‌ساتییه‌ خودان هنده‌ك جۆرێن پێكهاتانه‌ كه‌ وى ژ هه‌ژى گه‌له‌ك ده‌ستكه‌فت و تشت و مافان نیشان دده‌ن، لێ هه‌مى ئه‌و ده‌ستكه‌فت و مافێن ژ وى هاتینه‌ ستاندن. هه‌مى وان بناسان سه‌ربۆره‌ك ته‌حل و دژوار و شه‌قله‌شكێن ده‌ست و پێ ل مه‌ كرینه‌ د زكێ مه‌ دا و ئه‌م یێن زنجیر كرین و نه‌هێلاین ئه‌م ببینه‌ خودانێ گه‌له‌ك تشتان. هه‌مى ده‌مه‌كى خه‌لكى ب ناڤێن جودا یێن كه‌لتوورى و فه‌رهه‌نگى و زمانه‌ڤانى و ئایینى و جڤاكى ئه‌م یێن شكاندین و ئه‌م وه‌سا یێن فێركرین و تێگه‌هاندین خه‌لك و زمان و نه‌ته‌وه‌ و كه‌س و جڤاكێن دیترێن هه‌ین ژ مه‌ باشتر و پاقژتر و پیرۆزترن، هێدى هێدى ئه‌ڤ هزر و باوه‌ره‌ و گۆتگۆتكه‌ د ئه‌جێندا و ده‌زگه‌هێن جڤاكى و ڕاگه‌هاندن و ئایینى و په‌روه‌رده‌یى و فێركرنى دا، ب ڕۆژانه‌ مانشێتێن پرۆپاگنده‌یێن نه‌رێنى بین ئاراسته‌ى ناخ و ده‌روون و هزر و مه‌ژى و مێنتالیته‌یا كه‌ساتییا كوردستانیان دهاتنه‌كرن، ئه‌ڤ كه‌ساتیه‌ لاڕێ و ڤاژێله‌ كر و گه‌له‌ك شاشى پێهاتنه‌كرن و تێدا هاتنه‌ بنیاتنان و ژ وان ژى مرۆڤه‌كێ شكه‌ستى و د نزمترین ئاستێ باوه‌ریبخۆ بوونێ، و ب ماف و نه‌ته‌وه‌ و زمان و كه‌لتوور و فه‌رهه‌نگ و بها و ئالا و شیان و ویست و داخوازى و حه‌ز و ئاره‌زوو و ڤیان و فێربوون و په‌روه‌رده‌یێن خوه‌ ژى. به‌لێ پا وه‌كى دبێژن”هه‌یڤ هه‌تاهه‌تایه‌ ل پشت عه‌وران نامینیتن”، بۆرینا ده‌مى گه‌له‌ك ژ ڤان شاشییان دێ لاده‌تن. نموونه‌ ژى ئه‌ڤ ڤه‌كۆلینه‌یه‌ كه‌ نیشان دده‌ت تاكێ كوردستانى، ئه‌و تاكه‌ یێ كو زه‌رده‌شتێ شه‌هید، پیامبه‌رێ میدیایى و كه‌ڤنارێ كوردان و ئاریان ل نێزیكى چار هزار سالان به‌رى نوكه‌، ل بن گوهێن مرۆڤاتیێ و كوردان خواندى و نیشان داى كه‌ مرۆڤ خودان و نڤیسه‌رێ چاره‌نڤیسا خوه‌ یه‌، ئه‌ڤرۆ هێدى یا ڕۆهن دبیت كو كوردستانى هه‌ژى گه‌له‌ك تشتان و مافانه‌، ئێك ژ وان ژى ده‌وله‌تبوونه‌، چونكو وى تاكى د ناخ و ده‌روونێ خوه‌ دا كاكل و هێڤێنێ ده‌وله‌تداریێ یێ تێدا هه‌ى.
*بسپۆرێ زانستێن پێداگۆگى و په‌روه‌رده‌یى/فاكۆلتییا په‌روه‌رده‌/ زانینگه‌ها زاخۆ

9

ڕۆژانه‌ چه‌ند جاران هه‌ر ئێك ژ هه‌وه‌ گۆه ل ڤان گۆتنان دبیت؟:”ئه‌ڤه‌ چ ده‌سهه‌لاته‌؟.. چ گه‌نده‌لى… یه‌؟ فلان به‌رپرسى هنده‌ پاره‌ یێ هه‌ى…! فلانێ دیتر هۆسا… سڕێ و سه‌قه‌مێ ئه‌م برین یان ئه‌م ژ گه‌رمێ مرین و كه‌هره‌ب نینه‌…. نزا چ نینه‌ و نزا چلێهات….”! ئه‌ڤه‌ و هزاران ئاخفتنكێن هۆسا ئه‌ون یێن ڕۆژانه‌ هنده‌ك تاكێن ڤێ جڤاكێ ل مال و كۆلان و فه‌رمانگه‌ه و مزگه‌فت و….هتد، دبێژن، ژ مامۆستاى، نۆشدارى، سیاسى و نه‌ سیاسى، قوتابى، پاله‌ى، ئه‌ندازیارى بگره‌ هه‌تا دووماهیێ. ئه‌ڤ گۆتنه‌ وه‌كى ئاخفتنكێن پیره‌ژنێن پتپتكه‌ر دهێنه‌ به‌رچاڤان. حه‌چكۆ كه‌س ڤان تشتان نابینیت و نزانیت تنێ ئه‌و مرۆڤ نه‌بن! نا بێژین ئه‌م پشتا وان گه‌نده‌لكار و گه‌نده‌لیێن وان دگرین، به‌روڤاژى ب باوه‌ریا مه‌ ڤیابا هه‌مى ئه‌و بهێنه‌ دادگه‌هكرن و سزادان و سامانێ وان ژى بهێته‌ زڤڕاندن و ببیته‌ یێ حوكمه‌تێ و خه‌لكێ، لێ مه‌ بخۆ ئه‌و ده‌ستهه‌لات نینه‌. به‌لێ پا ئه‌وا ل ڤێرێ فه‌ره‌ بهێته‌ گۆتن ئه‌وه‌ حه‌چكۆ ئه‌ڤ خه‌لكه‌ نزانن، كا هه‌مى ئه‌و كه‌سێن ئه‌و به‌حسىِ وان دكه‌ن، مرۆڤ و كۆڕێن ڤێ جڤاكێ نه‌ و هه‌كه‌ هنده‌ك ژ وانا پاسپۆرت و ڕه‌گه‌زنامه‌ك بیانى ژى د به‌ریكێ دا بیت، هه‌ر كۆڕێ ڤێرێیه‌ و ب ده‌هان سالان د ڤێ جڤاكێ یێ ژیاى و په‌روه‌رده‌ بووى، ب شیرێ بها و ڕه‌وش و تیتالێن وێ جڤاكێ هاتیه‌ شیردان و ژ شیرڤه‌كرن و فرشككرن. ئه‌ڤ خه‌لكه‌ هه‌م خوه‌ خشیم دكه‌ن و هه‌م ژى خوه‌ ل گێلى دده‌ن. وه‌سا خۆشه‌. چونكى ” نه‌زانى خۆشییا گیانى”! ئه‌و نزانن كو مه‌ژیێ مرۆڤى وه‌كى بێژنگ و مۆخه‌له‌كێ یه‌. (هه‌رچه‌نده‌ ژى یا ڕاستى بیت ئه‌ز بخۆ هه‌تا ڤێ گاڤێ ژى جوداهیا مۆخه‌ل و بێژینگێ ناكه‌م به‌لێ پیره‌ژن دبێژن نه‌وه‌ك ئێكن!). به‌لێ پا بۆ شرۆڤه‌كرنا ڤێ دیارده‌یا سایكۆلوژى هه‌ر دو ئه‌ڤ ناڤه‌ بۆ من دگونجن. مۆخه‌ل و بێژینگ وه‌سا یێن هاتینه‌ دروستكرن تنێ دانى و ده‌خلى و ساڤارى و تشتێ باش دهێلن و یێ دیتر و گلێش و گلده‌خه‌ى، وه‌كى پیره‌ژن دبێژن، ژناڤ دگرتین، دا بهێته‌هاڤێتن. به‌لێ زانایێن ده‌روونناسى وه‌كى پیره‌ژنا هزرناكه‌ن و مۆخه‌ل و بێژنگا كو وان، وه‌ك تێگه‌ه بۆ مه‌ژیێ مرۆڤى بكارئیناندى، جودایه‌. بێژنگا مه‌ژى ب دلێ خۆدانى تشتێ خراب و باش ژێدگریتن. كۆنێن تێدا، هه‌كه‌ر خودانى ڤیا دێ مه‌زن بن و هه‌كه‌ر نه‌ڤیا دێ بچووك و ته‌نگ بن و چ تشته‌ك تێدا ناچیت. هه‌كه‌ حه‌ز ژێ كر دێ تشتێ گه‌له‌ك مه‌زن ژى تێدا و پێدا چیته‌ خوارێ. نه‌ تنێ مه‌زن به‌لكۆ گه‌له‌ك مه‌زن ژى. هندى باژێره‌كێ، یان خانیه‌كێ یان پارچه‌ك زه‌ڤى و گۆنده‌كێ، یان ترۆمبێله‌ك یان….هتد. ئه‌ڤه‌ دمینته‌ سه‌ر سروشت و به‌رژه‌وه‌ندیێن وى كه‌سى. هه‌ر مرۆڤه‌ك ل هه‌ر جهه‌كى و هه‌ر پله‌یه‌كێ ڤى كارى دكه‌ت و جوداهى تنێ ڕێژه‌ییه‌. بلا كه‌س خوه‌ ژ كه‌سێ شه‌ریفتر نه‌كه‌ت. هه‌تا هنده‌ك مرۆڤێن ئایینى، یێن كۆ پێدڤى بوو وه‌سا نه‌بن، هه‌كه‌ ژ هه‌میان خرابتر نه‌بن ژى گه‌له‌ك كمباخترن. خۆزى هند ئازادیا ده‌ڕبرینێ هه‌بایه‌ دا من ژ خوه‌ و باژێرێ زاخۆ ده‌سپێكربا و ناڤ و كارێ وان نڤێسیبایه‌، هه‌ر چه‌نده‌ ئه‌و بخۆ خوه‌ باش دنیاسن و گه‌له‌ك كه‌س ژى دزانن. ڤێجا نه‌ تنێ ئه‌و، به‌لكو هه‌مى مرۆڤێن دیتر ژى هه‌ر وه‌سا. ئه‌ڤه‌ نه‌بناسێن كه‌سێ ژ مه‌یه‌. ئه‌م هه‌مى مرۆڤین و سروشتییه‌ ئه‌ڤ بێژنگه‌ یان ژى مۆخه‌له‌ د مه‌ژیێ مه‌ هه‌میان دا هه‌بیتن. به‌رژه‌وه‌ندى دزانیت كیژ تشت دروست و كیژ نه‌ دروست، كیژ حه‌لاله‌ و كیژ حه‌رامه‌. پێغه‌مبه‌ر (س) و پرتووكێن پیرۆزێن ئایینى هه‌مى ئه‌و تشت یێن ل بن بێژینگێ سافى كرین و گۆتینه‌ مه‌، به‌لێ بێژینگا وان نه‌ب دلێ مه‌یه‌، بۆ هه‌ر تشته‌كى زویكا بێژنگا وان ژبیر دكه‌ین و دێ ل بێژینگا مه‌ژیێ خوه‌ زڤڕێن. تشتێ حه‌لال حه‌رام دكه‌ین و یێ حه‌رام حه‌لال و یێ باش خراب و یێ سپى ڕه‌ش و یێ ڕه‌ش سپى و….هتد. بلا خه‌لك هه‌مى ته‌ماشه‌ بكه‌ت دێ ل نك خوه‌ لیسته‌یه‌ك مه‌زن ژ ڤان نموونێن وى حه‌لال و حه‌رام و ڕه‌ش و سپى كرین ژ كارێن خوه‌ بینیت و كه‌س ژى پێناحه‌سیت. هه‌مى ئه‌و كار ل نك وى دروستن چونكى مۆخه‌لا مه‌ژیێ وى كه‌سى وه‌دبێژیتن. ڤێجا سه‌باره‌ت ب ئاخڤتنێن سه‌رى بلا كه‌س خوه‌ شه‌ریف نه‌كه‌ت. هه‌مى وه‌سانن هه‌ر كه‌سه‌ك وه‌ناكه‌ت یان هێشتا چ ب ده‌ستێ وى نینه‌ و چ ده‌لیڤه‌یه‌ك بۆ هلنه‌كه‌فتیه‌ یان ژى دودله‌ و بڕیار نه‌دایه‌ ژ كیڤه‌ و كه‌نگى ده‌ست پێبكه‌ت. نموونه‌ زه‌حفن. د ناڤ مه‌ دا گه‌له‌ك هه‌بوون و ئه‌م هه‌مى دنیاسین به‌رێ نانێ شه‌ڤێ لێ هزره‌ت بى و نۆكه‌ ژى …..!!، و ئه‌ز ئێكه‌م كه‌سم و بلا خه‌لكا دیتر ژى خوه‌ ئاشكرا بكه‌ن. هه‌ر كه‌سه‌ك بچیته‌ وان جهان دێ وه‌سا بیت، به‌لكۆ ژى خرابتر و ئه‌و چه‌ندا هنده‌ك كه‌س نوكه‌ دده‌نه‌ خه‌لكى و به‌لكو ” ژ گاى گوه” بیت، ژى، نه‌ه‌ده‌نه‌ كه‌سه‌كێ. گه‌له‌كان به‌رى نوكه‌، وه‌كى ئه‌ڤێن سه‌رى، پتپت و گازنده‌ دكر، پاشى چاوا گه‌هشتنێ ژ یێ به‌رى خوه‌ خرابتر كر. بلا كه‌س خوه‌ نه‌كه‌ته‌ “شه‌ریفێ مه‌ككه‌هێ”، و ب پتپتێ سه‌رێ ڤى وه‌لاتى نه‌خۆت و بلا پیره‌ژنكاتیێ بهێلت و ده‌ست ب ئاڤاكرنێ بكه‌ت. مه‌ هه‌میان بێژێنگا هه‌ى، به‌لێ ” قڕقڕ بنبڕه‌”. هشیاربن.
*بسپۆرێ زانستێن پێداگۆگى و په‌روه‌رده‌یى/فاكۆلتییا په‌روه‌رده‌/ زانینگه‌ها زاخۆ

10

(هه‌كه‌ بێژنه‌ ئێكى دێ ده‌سته‌ك یان تله‌كا ته‌ بڕین و پێشڤه‌ (20) ملیۆن دۆلاران وه‌رگرى دێ وه‌كه‌ت؟ پا چاوا خۆبه‌خش و پێشمه‌رگه‌؟!)
مه‌ گه‌له‌ك جاران گوه ل گازنده‌كێ دبیت كه‌ ناڤه‌رۆكا وێ ئه‌وه‌ هه‌كه‌ر هنده‌ك كه‌سان شۆله‌ك كربیت، بۆچى وى چ تشته‌ك نه‌وه‌رگرتیه‌، ئه‌ڤ چه‌نده‌ و گازنده‌یه‌ كه‌سانه‌ك فێرى په‌روه‌رده‌كێ كرن به‌رده‌وام كه‌ربوكینه‌ك ڤه‌شارتى یان ئاشكرا ژ هه‌ر تشته‌كى و كه‌س و لایه‌ن و سیاسه‌ت و حوكمه‌تا هه‌رێمێ و هه‌مى پێكهاته‌یێن ڤێ كوردستانێ هلگرن و گه‌له‌ك ش وان برنه‌ ناڤ ڕێزێن وان گرۆپ و لایه‌نێن تیرۆرستى یێن وه‌كى ئه‌نسارولئیسلام و ئه‌لقاعیده‌ و داعش و …هتد، هه‌بین ل وه‌لاتێن وه‌كى ئه‌فغانستان و كۆسۆڤۆ یان ل چیچان و جهێن دیتر ژناڤچۆن و كه‌سێ نزانى ب چ سه‌ر چوون. ئێكى ڤه‌دگێڕا جاره‌كێ وى گوه ل ده‌یكه‌كێ بى دگۆته‌ كۆڕێ خوه‌:” بابێ ته‌ چه‌ند سالان پێشمه‌رگاتى كر چ بۆ نه‌هات كرن. هه‌ڕه‌ بۆ خۆدێ بكه‌ و وه‌كى بابێ خوه‌ نه‌به‌”، پاشى به‌رێ كۆڕى كه‌ته‌ ل گه‌ل ڕێكخراوه‌كا تیرۆرستى و كارێ وى بیه‌ مرۆڤێن بێ تاوان كۆشتن. به‌لكو وى مرۆڤ ژى سه‌رژیكربن و یان وه‌كى داعشان ژى مالا گه‌له‌ك كه‌سان وێران كربیت. ئه‌رێ ئه‌ڤه‌یه‌ یا ده‌یكێ دگۆتى وى “بۆ خۆدێ”؟ بلا ئه‌ڤ جۆره‌ هزركرنه‌ ب سه‌ر مێنتالیته‌یا مرۆڤێ كوردستانێ زال نه‌بیت. ڕاسته‌ مافێ هه‌ر كاره‌كیه‌ بهایێ خوه‌ وه‌رگریت، به‌لێ پا هنده‌ك جاران په‌روه‌ردكرن ل سه‌ر كه‌ربوكینه‌ و نه‌ڤیان و ڕكمانه‌یێ ناهێلیت ئه‌و كه‌س ب شێوه‌كێ لۆژیكانه‌ و دروست هزر بكه‌ت. بابێ وى كه‌سێ ئه‌م به‌حسێ وى ژ ڤێ پاداشتێ نه‌هاتبیه‌ زڕبه‌هركرن، به‌لێ ده‌یكا وى و هنده‌كان نه‌دهێلا ئه‌و وێ پاداشتێ، هه‌ر چه‌نده‌ یا كێم ژى بیت، ببینیت. وان ماسكه‌ك كربیه‌ به‌ر چاڤێن وى و وى ب وێ به‌رچاڤكێ تشتێ جوان ژى كرێت ددیت. ئه‌ڤ مرۆڤه‌ نموونه‌ى سه‌دان و هزاران كه‌سانه‌ ل كوردستانا مه‌. ئه‌و ژ به‌ر ڤێ كه‌ربێ دشێن ببنه‌ دوژمن و ئاگرى به‌ردنه‌ كوردستانێ. سه‌دان كه‌سێن ناڤ داعشێ ژ ڤان توخمه‌ مرۆڤان بوون. باشه‌ كیژ (ئه‌قلێ) دروست دێ باوه‌ر كه‌ت هه‌كه‌ ئێك بێژیت چ تشتێ باش و جوان ل ڤێ كوردستانێ نه‌هاتیه‌ كرن و نینه‌؟ یێ ئه‌ڤه‌ د هزر و مێنتالیته‌یێ وى بیت به‌س ئه‌و مرۆڤه‌ یێ شێت بیت و چ د مه‌ژیێ وى دا نه‌بیت. هه‌ر چه‌نده‌ نینه‌ ل ڤێ كوردستانێ كه‌سه‌ك تێرا خوه‌ نه‌بیت و وه‌رنه‌گرتبیت، به‌لێ پا ناهێته‌ ڤه‌شارتن كێماسى ژى دێ هه‌بن. هه‌مى مرۆڤێن ڤى وه‌لاتێ نازدار مفایێ ژێ وه‌رگرتى، كێم و زێده‌، به‌لێ پا هه‌كه‌ هنده‌كان زێده‌تر هه‌بیت یانژى كه‌سانه‌كێ گه‌نده‌لێ كربیت، ناهێته‌ ڤه‌شارتن، به‌س پا ئه‌ڤه‌ ڕامانا هندێ نینه‌ ئه‌ز و تو ڕابین سه‌ر وى كه‌سى ڤێ كوردستانێ و هه‌مى مرۆڤێن وێ بێخینه‌ بن چه‌نگێن داگیركه‌ران، وه‌لا چیه‌ گه‌نده‌لیا هه‌ى و من و بابێ من چ بۆ نه‌هاتیه‌كرن. دبیت ئه‌و ڕۆژ بڕێڤه‌ بیت، به‌لكو ژى چ جاران نه‌هێت. هزاران پێشمه‌رگه‌ و خۆبه‌خش و مرۆڤان بۆ ڤى وه‌لاتى زه‌حمه‌ت كێشان و چوون و یان شه‌هیدبوون و ده‌مێ خزمه‌ت دكر ل هیڤیا هندێ نه‌بین و دزانى به‌لكۆ چ جاران ژى چ تشت بۆ نه‌هێته‌كرن به‌لێ پا به‌رده‌وام بى. به‌لگه‌ ژى شه‌هیدبوونا وى یه‌. باشه‌ هه‌كه‌ بێژنه‌ ئێكى دێ ده‌سته‌ك یان تله‌كا ته‌ بڕین و پێشڤه‌ (20) ملیۆن دۆلاران وه‌رگرى دێ وه‌كه‌ت؟ مه‌رج نینه‌ هه‌ر كاره‌كێ كه‌سه‌ك بكه‌ت پێشڤه‌ تشته‌ك به‌ربكه‌ڤیت. خوه‌ ڕاهینان ل سه‌ر كه‌ربوكینه‌یێ ژ كه‌س و لایه‌ن و وه‌لات و نیشتمان و ئاخ و ئالا و كوردستانێ ل سه‌ر تشتێ هۆسا و فرۆتنا وه‌لاتى مه‌زنترین گونه‌هه‌ و ئه‌ڤ په‌روه‌رده‌كرنا زارۆیێن خوه‌ گورزه‌كێ كۆژه‌كه‌ ل پێكهاته‌یا كه‌ساتیا وان و وان نه‌چارى هندێ دكه‌ت د ژیانا خوه‌ دا هه‌مى ده‌مه‌كى ڕه‌شبین و شكه‌ستى بن و تام و چێژێ ژ ژیانێ و په‌یوه‌ندیێن خوه‌ ل گه‌ل خه‌لكێ وه‌رنه‌گریت. ئه‌ڤ كه‌سه‌ بۆ تووشبوون ب نه‌ساخیێن ده‌روونى (سایكۆلۆژیك) و جڤاكى ب سانه‌هیتر بن و د خوه‌ل به‌ر نه‌خۆشیان گرتنێ لاواز بن و ب سانه‌هى تووشى تێكچوونێن مه‌ژى ببن، سیسته‌مێ ده‌مارى و بایۆكێمیاوى، یێ كۆ ڕه‌فتار و كریارێن وان ڕێكدئێخیتن وه‌كى پێدڤى و دروست كار نه‌كه‌ت. كى به‌رپرسیاره‌؟ باشه‌ بۆچى ئه‌م نه‌شێین وه‌كى كه‌سانه‌كێ هزر بكه‌ین كه‌ جۆن ف. كێنێدى (1917-1963) سى و پێنجه‌مین سه‌رۆك كۆمارێ وه‌لاتێن ئێكگرتیا ئه‌مریكا، ئێكه‌ ژ وان نموونه‌یان، یێ كو د ئێك ژ جوانترین گۆتنێن خوه‌ ل دۆر بهایێ به‌رپرسیاره‌تیێ ل نك مرۆڤان دبێژیت:”پرسیار نه‌كه‌ن كا وه‌لاتێ من بۆ من چ كریه‌، پرسیار بكه‌ن و بێژن كا من بۆ وه‌لاتێ خوه‌ چكرییه‌؟” باشه‌ ما ژ ڤێ جوانتر هه‌یه‌؟ ئه‌ڤه‌ گۆپیتكا ڕه‌وشتییه‌. ناڤبرى مه‌سیحى یه‌ و به‌لكو ژى ئایین و ئاییندارى ل نك وى و د پله‌ و پایه‌ و پۆستێ وى یێ جڤاكى و سیاسى دا چ ڕامانه‌ك ژى نه‌بیت. بۆچى ل كوردستانێ ژى هه‌نه‌ به‌رۆڤاژى وى هزر دكه‌ن و وه‌سا دبینن چونكى بۆ “بابێ” وى چ نه‌هاتیه‌كرن، بلا كوردستان ژناڤ بچیتن. كى ل بن گوهێن وان كه‌سان دخوینیت و پف دكه‌ته‌ بن گوهێن وى؟ ئه‌رێ ئه‌ڤه‌ ڕاسته‌ كه‌سه‌ك وه‌سا هزر بكه‌ت هه‌كه‌ ئه‌ز نه‌بم و چ بۆ من نینه‌ بلا بۆ كه‌سێ نه‌بیت؟ ل ده‌مه‌كى وه‌سا نینه‌. گوه و چاڤێن ب نه‌ڤیان و كه‌ربوكینێ هاتیه‌ تژیكرن هه‌مى جۆرێن هزر و ڕه‌فتارێن شاش دكه‌ن، هه‌تاكو ژ ناڤبرنا كوردستانێ و جیهانێ ژى بیت. تیرۆرسته‌كێ داعشى دیارترین ئه‌و نموونه‌یه‌.
*بسپۆرێ زانستێن پێداگۆگى و په‌روه‌رده‌یى/فاكۆلتییا په‌روه‌رده‌/زانینگه‌ها زاخۆ

14

بیرا من دهێت ده‌مێ ئه‌م پشتى نسكۆیا(1975) چووینه‌ وه‌لاتێ ئێرانێ و ل باژێریێ گۆرگان ئاكنجى بووین، خه‌لكێ گازنده‌ ژ زۆلما شاهى دكر، به‌لێ پا ئه‌م زارۆ بووین و ل قووناغا سه‌ره‌تایى و تنێ مه‌ دزانى تشت ئه‌رزانه‌، به‌لێ پا هه‌مى ڕۆژێ خه‌لكێ ڕێپێوان دكرن. وه‌كى خه‌ونێن شه‌ڤان بیرا من دهێت ل وى باژێڕى كه‌سێ ناڤێ خومه‌ینى و ئیسلامێ نه‌دئینا، به‌لێ پا یێ ژ هه‌میان دیارتر ئێكى دگۆتنێ (ڕه‌جه‌وى) بى، پشتى ڕه‌ڤینا شاهى و چۆلكرنا گۆڕپانێ بۆ شاپۆر به‌ختیارێ سه‌ڕۆك وه‌زیران، كه‌ كوردێ ڕۆژهه‌لاتێ ژى بى، هێدى خه‌لكێ ده‌ستهه‌لات ژ شاهى ستاند و خومه‌ینى هاته‌ سه‌ر ده‌ستهه‌لاتێ و د قووناغا ده‌ستپێكێ دا هه‌مى پارتێن هه‌ڤڕك و نه‌ئیسلامى و نه‌خاسمه‌ كۆمۆنسیتى، كه‌ ڕۆله‌كێ به‌رچاڤ د هه‌ڕفاندنا ڕژێمێ دا هه‌بى، ژ گۆڕپانا سیاسه‌تێ و ب زۆردارى و فرت و فێل و كوشتن ده‌ركرن، ئێك ژ وان پارتێن ب هێز و خودان پێگه‌هێ جه‌ماوه‌رێ ئێرانێ، پارته‌ك ب ناڤێ موجاهدینێ خه‌لق بوو، كو پارته‌كا كۆمۆنیستى و هشكباوه‌ر و تووندڕه‌و بوو، كو پشتى ده‌ركرنێ به‌رێ خوه‌ دایه‌ عیڕاقێ و ئۆردیگایێن خوه‌ یێن له‌شكرى و سیاسى دئینیته‌ د خزمه‌تا سه‌دامێ گۆڕبگۆڕ دا، كه‌مپێن پارتا ناڤبرى بینه‌ ئێك ژ پیسترین سه‌نته‌رێن ئازاردانا ده‌روونى و جڤاكیا مرۆڤێن ژ زۆرداریا مه‌لا و سه‌یدێن ئیرانێ دڕه‌ڤین و دهاتن و دكه‌تن داڤا زۆلما وان له‌شكه‌رخانه‌یان، چ ئه‌وێن ل ئیراقێ و چ ئه‌وێن ل ئه‌ورۆپایێ و نه‌خاسمه‌ ل فره‌نسا و چێڕۆكا ئه‌و كه‌سێن ژ ڤان ئۆردیگه‌هان ڕه‌ڤین و قۆرتالبووین بیرا مرۆڤى ل هۆلاكۆستا جوهیان ل ئه‌لمانیا یا سه‌رده‌مێ جه‌نگێ هیتله‌رى دهینیت، ئه‌ڤ پارتا سیاسى كۆمۆنیستى ژێده‌رێ نه‌شرینترین بهایێن مرۆڤاتیێ بوون، هه‌تا كو ژنا سه‌ركردێ وێ پارتێ، مه‌ریه‌م، دیاریه‌ك بوو زه‌لامێ وێ پێشكشى وى كربوو و پشتى هینگێ كه‌ته‌ سه‌ر ناڤێ وى و بیه‌ مه‌ریه‌م ڕه‌جه‌وى، ژبلى كرێتكرنا هزاران ژنێن بێخودان ل وان له‌شكرخانه‌یان و وه‌ك كۆیله‌ سه‌ره‌ده‌ریكرن ل گه‌ل وان و ژ ڕزقێ هزاران مالبات و خێزان و زه‌لامانكرنا وان، و … هتد، مه‌زنترین كاره‌ساتێن وان ژنان بین ئه‌وێن ژیانا خوه‌ ل گه‌ل ڤێ پارتا توندڕه‌و ڤه‌ گرێداى. دیاره‌ ڕژێما ئیسلامیا ئیرانێ و مه‌لایان، وه‌كى گه‌له‌ك جاران، ئه‌و پارت پێ كافر بین له‌وما هه‌مى كرنه‌ ده‌رێ و ڤیا ئه‌و بخوه‌ ببنه‌ خودانێ وى وه‌لاتێ زه‌نگین. خه‌لكێ ڕاپه‌رین ل دژى شاهى كر دا ژ زۆلما وى قۆرتال بن، به‌لێ كه‌فتن ل بن زۆلمه‌كا خرابتر. ل مۆسكۆ ده‌مێ من تێكه‌لى ل گه‌ل هنده‌ك قۆتابیێن ئیرانى كر بۆ من دیار بوو ئه‌و ڕۆژێ سه‌د جاران له‌عنه‌ت و نفرینان ل ده‌یبابێن خوه‌ دكه‌ن ئه‌و ئێخستین ئاگرێ ڕژێما نوكه‌. دیاره‌ زۆلما وان مه‌لایان ژ خۆڕا نینه‌، پاره‌ و ژن و ده‌ستهه‌لات هه‌مى تشتان ب مرۆڤى دكه‌ت. هنده‌ك ژ وان، وه‌كى خه‌لكێ ئیرانێ به‌حس دكه‌ن نان نه‌بوو بخۆن نوكه‌ نیڤه‌كا ئیرانێ یا كڕى و خه‌لك ل وى وه‌لاتى ژ برسان یێن تووشى تریاكێ و هزاران ئاریشه‌ و نه‌خۆشییان بووى و ژن وه‌كى كه‌رسته‌كێ له‌شفرۆشیێ دكه‌ت. مه‌زنێن وان فارسان دبێژن:”هه‌ر چه‌ بگندد نمكش میزنند واى به‌ روزى كه‌ بگندد نمك”، ئانكۆ هه‌كه‌ جاران تشته‌ك ڕزیبایه‌ خوه‌یێ دكرن دا نه‌ڕزیت، به‌لێ پا هه‌كه‌ خوێ بڕزیت دێ چ كه‌نه‌ خویێ و چ چاره‌سه‌ریێ لێكه‌ن؟ مه‌لایێن ئیرانێ ژى وه‌سا، شوونا ببنه‌ ملحه‌م یێن بووینه‌ ژهر بۆ وى وه‌لاتى. هه‌ڤڕكیا وان یا بێ شۆل و مفا و بێ بنه‌ما و بێڕامان ل گه‌ل جوهى و سننه‌ و عه‌ره‌ب و ڕۆژئاڤا و نه‌خاسمه‌ ئه‌مریكا و ل سه‌ر كیستێ ملله‌تێ هه‌ژارێ ئیرانێ ئه‌و وه‌لات وێرانكر، به‌لێ ئه‌ڤرۆ هه‌ر وان سه‌ید و مه‌لایان بۆ پاراستنا تاج و ته‌ختێ خوه‌ ل وان پارتێن كۆمۆنسیستى زڤڕین ودڤێت مفاى ژ شیان و مێنتالیته‌ و ده‌مارگیرى و كه‌ربوكینه‌ و دۆگماتیزم و ساویلكه‌یا وان، هنده‌ك لایه‌نێن دیتر وه‌ربگرن بۆ هه‌ڕفاندنا پرۆژێ ئاڤاكرنا ده‌وله‌تا كوردستانێ، یاكو سه‌رۆك بارزانى، تنێ و تنێ ژپێخه‌مه‌ت پاراستنا كوردستانیان ژ تووفان و باڕۆڤان دژوار و توندا ده‌ڤه‌رێ ل ڤان چه‌ند سالێن دووماهیێ، هزر دكه‌ت باشترین چاره‌سه‌ر و بژاره‌یه‌، نه‌ك چ تشته‌ك و ئارمانج و به‌رژه‌وه‌ندیه‌ك دیتر، به‌لێ وه‌لاتێ كو ڕژێما ئیرانێ ئه‌ڤرۆ سه‌ركردایه‌تیا وێ دكه‌ت و (به‌خیلیێ) ب مه‌ و كوردستانێ و بارزانى دبه‌ت، وه‌ك عه‌ره‌ب دبێژن”الغریق یتشبپ بكل حشیش”، ل سه‌ر لێڤا هه‌ڕفینێ یه‌ و هه‌ر تشته‌كى دكه‌ت دا ڤێ چه‌ندێ پاش بێخیت و ئێك ژ وان ئه‌وه‌ یا مه‌ گۆتى، دبیت ل ئاینده‌ى خوه‌ بهاڤێژیته‌ به‌رده‌ستێ جوهى و به‌لكو كۆمۆنیستان ژى، و به‌لكو ژى هه‌تاكو ناڤێ وه‌لاتێ خوه‌ بكه‌نه‌:”جمهوریا ئیسلامى كۆمۆنیستییا ئیرانێ”! هه‌مى ژ خودێ دهێت، به‌لێ پا چ بكه‌ین دوژمنێن كوردستانێ نه‌ كێمن، ناڤخوه‌ و ده‌رڤه‌، و تووفانه‌ك مه‌زن بڕێڤه‌یه‌ و هیڤى تنێ ب خودێ و یه‌زادنێ مه‌زن و پێشمه‌رگێ قه‌هره‌مان و كوردستانێ و ژ هه‌میان ژى سه‌رۆك بارزانییه‌. چونكى: “ڕه‌شۆ ب ده‌ستێن خوه‌ هه‌كه‌ دێ ئاڤ وى به‌ت”! به‌لێ پا دێ بۆ كێ بێژى و ئه‌ز دبێژم” دیوارۆ بۆ ته‌ دبێژم مشكۆ گۆهێ خوه‌ بده‌یێ”!
*بسپۆرێ زانستێن پێداگۆگى و په‌روه‌رده‌یى/فاكۆلتییا په‌روه‌رده‌/ زانینگه‌ها زاخۆ

18

 

ڕاپه‌ڕین یان سه‌رهلدان پشكه‌كه‌ ژ دیرۆكا مرۆڤاتیێ. هه‌كه‌ر گیانه‌وه‌ران ڕاپه‌ڕین هه‌بت ژى سروشتێ وێ جودایه‌ ژ یا مرۆڤ و گیانه‌وه‌ران. ڕاپه‌ڕینێن دیرۆكى ژ ڕاپه‌ڕینێن پێغه‌مبه‌ران ل دژى ده‌ستهه‌لاتداران، یا كاوه‌یێ ئاسنگه‌رێ ئاریایى، یا خه‌لكێ دژى خه‌لیفه‌یان و ده‌ستهه‌لاتدارێن پشتى خه‌لیفه‌یێن ئێكه‌مێن ئیسلامێ، یا خه‌لكێ ئه‌ورۆپایێ ل دژى ده‌ستهه‌لاتدارییا كه‌نیسێ، یا فره‌نسا و ڕۆسیا و …هتد، یا كوردان ل دژى ڕژێما به‌عسا فاشى و سه‌دامێ گۆڕ ب گۆڕ هه‌مى د خاله‌كێ دا هه‌ڤپشكن و ئه‌و ژى فاكته‌رێ پالده‌ر بۆ سه‌رهلدانێ زۆردارى و سته‌ما جڤاكى بوویه‌ ل هه‌مى وان سه‌رده‌م و قووناغان و د ناڤ هه‌مى وان نه‌ته‌وان وه‌لاتاندا.
ڕاپه‌ڕینێن به‌رێ دژوار و ته‌ژى تووندوتیژى بین و تێدا هژماره‌كا گه‌نج و خورت و مێرخاس و عه‌گیدان دا ڕابن و تیروكڤان و شێر و مه‌تالان هه‌لگرن و چنه‌ به‌رسینگێ نه‌یارێن خوه‌ و دوژمنێ زۆردار و سته‌مكار. خوینه‌كا مه‌زن دهاته‌ ڕشتن. ئه‌م ڤێ چه‌ندێ ژ هه‌مى ڕاپه‌ڕینێن باب و باپیرێن خوه‌، هه‌ر ژ كاوه‌ى هه‌تا جه‌نگێ دژى تیرۆرستێن ڕێكخراوار ئیسلامى یا داعشێ دزانین. تنێ ل دژى داعشیان زێده‌تر ژ هزار و پێنج سه‌د پێشمه‌رگێن قه‌هره‌مان گیانێ گۆرى ئاخا پیرۆزا كوردستانێ كرن. ئه‌ڤرۆ و ل هزاره‌ى سێهه‌م دا، قووناغێن دیرۆكى و جڤاكى گه‌له‌ك یێن هاتین گوهۆڕین. ئه‌ڤرۆكه‌ پێلێن دیمۆكراسیه‌تێ هه‌مى جیهان یا ڤه‌گرتى. ئه‌ڤرۆكه‌ ڕه‌نگێ ڕاپه‌ڕینان ژى وه‌كى گه‌له‌ك دیاردێن دیترێن مرۆڤایه‌تى وه‌كى جاران نه‌مایه‌. ئه‌ڤرۆ دیمۆكراسیێ مۆدێلێ تیروكڤانان نه‌هێلایه‌ یان باشتره‌ بێژین ڕۆلێ وێ یێ كێمتر ژ جاران لێكرى. ئه‌ڤرۆ هه‌لبژارتن و ڕفرادنۆم و ده‌نگدان یا بوویه‌ مۆدێلێ ڕاپه‌ڕینێ. مستر لیمان، نڤیسه‌رێ بناڤوده‌نگێ ئه‌مریكى، دبێژیت: ” نه‌ته‌وێن دیمۆكرات ل شوونا گۆلله‌یان كارتێن ده‌نگدانێ بكاردئینن” (ballots instead of bullets). ل ڕاپه‌ڕینێن به‌رێ تنێ ئه‌وێن ب هێز و ب زه‌ڤله‌ك ڕاپه‌ڕین دكرن و یێن زیره‌ك و ژیر بڕێڤه‌ دبرن، و ژن و زارۆ و دانعه‌مران چ باهره‌ك تێدا نه‌بى. به‌لێ د شێوازێ دیمۆكراسیێ ڕاپه‌ڕینان دا، ئه‌ڤرۆ، هه‌تاكۆ بچویكه‌كێ شه‌ش هه‌فت سالى ژى دشێت ڕۆل هه‌بیت و بچیتن باپیرێ خوه‌ یێ هه‌شتێ نۆت سالى ژ خه‌و ڕاكه‌ت و ده‌ستێ وى بگریت و ببه‌ته‌ بنگه‌هه‌كێ ده‌نگدانێ. به‌رێ ژنێ تنێ ب تلیلیێ و داهۆلێ هاریكاریا ڕاپه‌ڕینێ دكر، به‌لێ ئه‌ڤرۆ هه‌ر ژنه‌كێ و پیره‌ژنه‌كێ ده‌نگه‌ك و گۆلله‌یه‌ك یێ هه‌ى. ئه‌ڤرۆ و ل چه‌رخێ بیست و ئێكێ و پشتى جه‌نگێ دژى داعشێن كافر و كه‌دحه‌رام و بێ وێژدان و دفن بلند و قوتابیێن ئه‌بووجه‌هلى و ئه‌بى له‌هه‌بى و زوریه‌تا وان، كاوه‌یه‌كێ ئاسنگه‌ر و موسایه‌كێ به‌نى ئیسرائیلیان، یێ بۆ ڕزگاریا نه‌ته‌وه‌یێ كوردى و كوردستانیان په‌یدا بووى و سه‌ربارى گڤاشتنێن نه‌یارێن ناڤخۆیى و ده‌ره‌كى و جیهانى، دخوازیت سه‌رێ مه‌ ل به‌ر زوهاكێ به‌غدایێ و فیرعه‌ونێ خه‌لیفه‌ بلندتر بكه‌ت و مه‌ بگه‌هینیته‌ كه‌نارێن ئارامیێ و ئازادیێ و سه‌ربخۆیێ. سه‌رۆك مه‌سعود بارزانى ئالایێ ڕاپه‌ڕینێ یێ هه‌لگرتى و پێشمه‌گه‌هێ گیانفیدا و چاڤنه‌ترس و خودان سۆز ژى ب مێرخاسیا خوه‌ كێماسى نه‌كرییه‌ و كورد و كوردستانى هه‌تا دووماهیا ڤێ جیهانێ قه‌ردارى وانن، تنێ یا ماى ئه‌م ژى ملێ خوه‌ بده‌ینه‌ به‌ر ڤى بارێ گران و ب ژن و زه‌لام ، پیر و شیر، مامۆستا و قوتابى، ساخ و نه‌ساخ، دۆست و هه‌ڤڕك، سكۆلاریزم (علمانى) و ئیسلامى، مه‌سیحى و مۆسلمان و ئێزدى و …هتد، ڕاپه‌ڕینێ تمام بكه‌ین و ب ده‌نگێ ل بنگه‌هێ، ده‌نگدانێ ڤێ ڕاپه‌ڕینێ بگه‌هینینه‌ دووماهی قووناغێن خوه‌. ئه‌م ل وان بنگه‌هان دێ بڕیارێ ل سه‌ر هندێ ده‌ین كا مه‌ وه‌كى جاران بنده‌ستى دڤێت یان ئه‌م دخوازین سه‌ربخۆ و ئازاد و سه‌ربه‌ست بین، ئه‌رێ مه‌ دڤێتن دیڤه‌لانك بین یان ده‌وله‌ت بین؟. زانستێ سایكۆلۆژیا دبێژیت ئێك ژ بنه‌مایێن ئاڤابوونا ده‌وله‌تان ئه‌و زۆردارى و سته‌ما جڤاكی یه‌ یا خه‌لكێ ب چاڤێن خوه‌ دیتین و هه‌ستپێكرین. ده‌وله‌ت ب گۆتنان دروست نابیت، ده‌وله‌ت ب كریارێ و ده‌نگدانێ ئاڤا و دروست دبیت. وه‌رن ده‌نگێ خوه‌ بده‌ن و به‌خیلیێ تێدا نه‌كه‌ن. پێدڤیه‌ مامۆستایێن ئایینى هند هشیار بن و شوونا هنده‌ك تشتێ به‌رنه‌كه‌فتى بلا ( فه‌توایا) ل سه‌ر ده‌نگدانێ بۆ سه‌ربخۆیێ بده‌ن و ب (شریعه‌ت) وى كه‌سێ بێ چو ئه‌گه‌ره‌كێ (شه‌رعى) تێدا پشكدار نه‌بیت ب كافر و بێ باوه‌ر هژمار بكه‌ت و ب حه‌رام بزانیت، چونكى وه‌كى ئه‌و دزانن فه‌لسه‌فا حه‌رامكرنا هه‌ر تشته‌كى د ئیسلامێدا بۆ هژماره‌كا زیانێن تایبه‌ت و گشتى یێن وى تشتى و ڕه‌فتارێ و كارى دزڤریت كه‌ بۆ خودێ مرۆڤى و جه‌سته‌ و سایكۆلۆژیایا وى و یا جڤاكێ هه‌ین.
*بسپۆرێ ئه‌كادیمى د زانستێن سایكۆلۆژى و پێداگۆگى/ زانینگه‌ها زاخۆ

12

باب و باپیرێن مه‌ ڤه‌دگێڕن ل گونده‌كى بابه‌كێ زانا چه‌ند كۆڕێن بێ وه‌ج هه‌بین. ڕۆژه‌كێ هێكا وان هاته‌ دزین. بابێ گۆته‌ وان هه‌ڕن ل دووڤ بگه‌ڕهن كا چ ب سه‌رێ وێ هاتیه‌ به‌لێ پا وان پ یا وى نه‌كر. پشتى هنگێ مریشك و پاشى میه و چێل و هه‌سپێ وان ژى ب وى ده‌ردى چوو و ئێك ل دووڤ ئێكێ هاتنه‌ دزین و هه‌ر جارێ باب دا ل كۆڕان كه‌ته‌ هه‌وار هه‌ڕن لدویڤ هێكێ بگه‌ڕهن. وان ژى تڕانه‌ ب وى دكرن و دا بێژنه‌ وى چێل و هه‌سپێ مه‌ چۆن تو به‌حسێ هێكێ دكه‌ى. ل دووماهیێ ئێكى برایێ وان ژى كۆشت و بابێ هه‌ر گۆته‌ وان هه‌ڕن ل دووڤ هێكێ بگه‌ڕهن. گۆتن بابۆ برایێ مه‌ هاته‌ كۆشتن و خۆلییا ب سه‌رێ مه‌ وه‌ر بووى تو شونیكا و هێژ دبێژى هه‌ڕن ل هێكێ بگه‌ڕهن. بابێ ژى گۆته‌ وان هه‌كه‌ر هوین هنگى ل دووڤ هێكێ چۆبانه‌ و پرسیارا وێ كربایه‌ ئه‌ڤرۆكه‌ برایێ هه‌وه‌ ژى بڤى ده‌ردى نه‌دچۆ! هه‌تاكۆ ئه‌ڤ ڕه‌فتارا زۆردارانه‌ لنك هنده‌ك ئاغا و زڕته‌كێن به‌رێ ژى هه‌بى، و بۆ ژێستاندنا ئه‌ردێ ئێكى ده‌ستپێكێ دا خیچكه‌كا جۆتى ل ئه‌ردێ وى ده‌ن و هه‌كه‌ر خۆدانى ده‌نگ كربا “وه‌لا پا خه‌له‌تى بى… پا مه‌ نزانى…!”، و هه‌كه‌ ده‌نگ نه‌كربا پچۆپچۆ هێدى دا هه‌میێ كێلن و پاشى خۆدانى ژى وان چارده‌ورا ده‌رئێخن. ژ خوه‌ هه‌كه‌ نه‌كوشتبایه‌ خێرا خۆدێ بى. زۆرداره‌ و ژ خۆدێ ناترست و مه‌زنا یا گۆتى ژ وى بترسه‌ یێ ژ خۆدێ نه‌ترست!
چیڕۆكا ڤێ مالباتێ وه‌كى یا مه‌ كوردستانیانه‌. تۆپبارانێن جارجاره‌كییا حه‌شدا شه‌عبى ل ڤان ڕۆژا، و تڕێن برایێ وان مالكى و برایێ وان یێ مه‌زنتر سه‌دامكێ گۆڕبگۆڕ هه‌ر ئه‌و مه‌ته‌له‌. یا ژ حه‌شدا شه‌عبى وه‌ره‌ كا پێشمه‌رگه‌ هنده‌ك مریشك و دیكلن یان ژى كه‌ره‌كێ په‌زییه‌ دێ هه‌ما بێژته‌ وان كیششششش… یان پخخخخخخ … و دێ وان، هه‌ر ئێكى ب دره‌كێ ڤه‌، لێده‌تن. ئه‌و حه‌شد یا مافداره‌ چونكى پێڤه‌چوون، یاكۆ د زانستێ ده‌روونناسیێ و گه‌له‌ك قوتابخانه‌یێن فه‌لسه‌فى و ئایینى و سیاسى گرنگى پێداى، د سیسته‌مێ ده‌مارى و سایكۆلۆژیایا پێكهاتا مێنتالى و كه‌ساتییا وان، نه‌وه‌كى یا مرۆڤێن ئاساییه‌، و وانه‌گرتن نه‌بیه‌ به‌هرا وان. ما دێ چ كه‌ین؟ دوینده‌ها ئه‌بوو جه‌هلینه‌ و ب په‌یامێ، پیرۆزێن محه‌مه‌دێ ئه‌مین (س) ژى نه‌بینه‌ مرۆڤ، ڤێجا دێ چاوا ب گۆرزێن مه‌ بنه‌ مرۆڤ؟ هه‌كه‌ر حه‌شدا شه‌عبى و ده‌سته‌ برایێن وان ل به‌غدایێ هه‌تانۆكه‌ ژى گۆرزێن پێشمه‌رگه‌یێ بێ چه‌ك و بێ خوه‌ یێ بێ خودان و تنێ ل سه‌ده‌یا بۆرى دا، ئینابایه‌ بیرا خۆ كا چه‌وا ب سه‌ركرداتییا بارزانیێ نه‌مر و تنێ ل شۆڕه‌شا ئیلۆنێ، وى پێشمه‌رگه‌ى چ ده‌ردێ بێ ده‌رمان ب سه‌رێ “جێشا” وان ئیناندییه‌ و چ چام ژ وان چێكرینه‌ و ئه‌وا ب سه‌رێ وان ئیناندى “قه‌ره‌چى بسه‌رێ دارى” نه‌ئینانده‌، دا چارده‌ستكى (سۆجدێ) بۆ خودایێ مه‌زن و بێهه‌ڤتا به‌ن و تۆبه‌ى كه‌ن و ده‌ملده‌ست زڤڕنه‌ بیابانێن (نه‌جد و حیجازێ ) و چنه‌ سه‌ر ده‌ه و دۆیا جاران و وێ ژیانێ و ڕه‌وشێ و تالان و فه‌رهۆتان، یاكۆ به‌رى هاتنا ئیسلاما پیرۆز هه‌ى. چونكى وان نه‌ تنێ ب یاسا و بنه‌مایێن وى ئایینێ دادپه‌روه‌ر و مرۆڤدۆست نه‌كریه‌، به‌لكى وه‌كى باپیرێ خوه‌ یێ مه‌زن، ئانكۆ ئه‌بووجه‌هلى، جیهان و ده‌ڤه‌ر ژى هه‌ڕماند و (فه‌علێن) خه‌لكێ ژى تێكدان. بابوكالێن مه‌ یێن خۆدێپه‌ڕێست گۆه ل جامێرى و دادپه‌روه‌رییا محه‌مه‌دێ ئه‌مێن ( س ) و ئیسلامێ بى و هاتنه‌ ناف ڕێزێن وێ، به‌لێ ئه‌ڤه‌ ڕامانا هندێ ناده‌تن ئه‌م هه‌تا (قڕنێ قیامه‌تێ) دێ كۆله‌دارى سه‌دامى و مالكى و حه‌شدێ و ئه‌بووجه‌هلان و … هتد، بین. خۆدایێ مه‌زن هه‌داریێ بده‌ته‌ مه‌ و مافێ مه‌ هه‌میان، هێتیم و سێوى و ده‌یكێن شه‌هید و جیهانێ ژ وان چێكه‌تن و تۆلا مه‌ ل وان و هندى ئێكێ ڕۆژه‌كێ ب تنێ ژى ب دل و ژ دل و گیان و باوه‌ریڤه‌ خزمه‌تا وان كربیتن، و نه‌خاسمه‌ سه‌رده‌مێ تاریێ ڕژێما به‌عسا فاشیستى شۆڤینییا ده‌مارگیر و خوینڕێژ، كه‌ ڕه‌شترین ڕۆژێن دیرۆكێ و كوردستانیانه‌، ڤه‌كه‌تن. ڤێجا چ ئه‌و كه‌س و لایه‌ن كورد بن یان هه‌ر كه‌س و لایه‌نه‌ك دیتر و چ ساخ بن و چ مرى، و بێگۆمان، ئه‌و چ جاران ناكه‌ڤنه‌ به‌ر دۆعایێن خێرێ یێن كوردستانیان و ناكه‌ڤنه‌ به‌ر دلۆڤانییا یه‌زدانێ مه‌زن و پاك و بێگه‌رد و به‌هرا وان ژى دۆزه‌خا بێپایانه‌، لڤێ جیهانێ و یا دیتر ژى. ئه‌م كوردستانى چ جاران گه‌رده‌نا وان ئازا ناكه‌ین. هه‌مى ڤان كه‌س و لایه‌نان، یێن عه‌لى وه‌ردیێ فه‌یله‌سۆف دبێژیته‌ وان نه‌ڤیێن ئه‌بوو جه‌هلى، گه‌هاندنه‌ ڤێ ڕۆژێ و ڤى ئاستێ ئه‌ڤرۆكه‌، یێن كۆ ل شوینا هندێ دۆعایا بكه‌ن و ب كه‌ره‌ما خۆدێ ڕازى و سوپاسمه‌ند بن، ئه‌و ژ بیابانێن هشك و سۆتى و پاشكه‌فتنێ بینه‌ خۆدان وه‌لاته‌ك ژ بنى َحه‌مرینێ هه‌تا سه‌ر سنورێن ئیسپانیایێ و نیڤه‌كا ئه‌فریقیایێ ژ خه‌لكێ ستاندى به‌لێ هێشتان ڕازى نینه‌ و چاڤێ وان ل حه‌ویجه‌ و شنگال و كه‌ركوك و كوردستان و جیهانیێه‌. چ گۆمان تێدا نینه‌ ل كوردستانێ زه‌حفن وه‌كى من هزر دكه‌ن، و ئه‌ز گه‌له‌ك جاران خۆزیكا دخوازم ده‌رزه‌ك، به‌لێ نه‌ هندى ئه‌و تیكا سه‌یدایێ جه‌گه‌ر خۆین به‌حس دكه‌تن!، به‌لكۆ شكه‌نه‌ و هند مه‌زن، دا كوردستانێ وه‌كى ئۆسترالیا ژ ڤێ ده‌ڤه‌رێ ڤه‌قه‌تینت و دویر بكه‌تن یان هیچ نه‌بیتن دیواره‌كێ هندى یێ چینێ یان ژى مه‌زنتر ژ ئه‌سمانى بكه‌ڤیته‌ خوارێ و كوردستانێ ژ هه‌مى ڤان (حه‌شدا) بپارێژیتن. كوردستان یا ژ زمان و ده‌نگ و ناڤ و ڕه‌نگ و جه‌نگێ ئه‌بووجه‌هلان بێزار بووى.
نه‌ڤیێن یافتێ نۆحى و كاوه‌یێ ئاسنگه‌ر و فه‌ره‌یدوونێ شاهینشاهێ مه‌زن و ئاریاڤه‌ج و پێشمه‌رگێ گیانفیدا ب پشته‌ڤانییا برایێن خۆ یێن ئاریایى ل جیهانێ، دێ هاوشێوه‌ى زۆهاكێ بابێ ئه‌بووجه‌هلى و سه‌دامێ گۆڕبگۆڕ و ئه‌بووبه‌كرێ نه‌به‌غدادى، شه‌قه‌كێ و پێهنه‌كا وه‌سا ل حه‌شدێن شه‌عبى و مالكیان ده‌ن، و به‌لكۆ وان وه‌كى به‌رى چه‌ند هزار سالان بزڤڕیننه‌ وى جهێ ژێ هاتین و ” سه‌ر سنگێ جاران”، و جیهانێ ژ ده‌ستێن زۆهاك و ئه‌بووجه‌هلان قۆرتال و ئازاد كه‌ن. چونكى پێشمه‌رگه‌ یێ بوویه‌ سیمبۆلێ ئازادییا جیهانێ و مه‌زنترین نموونه‌ بۆ چاڤلێكه‌ریێ و په‌روه‌رده‌ و فێربوونێ ل ته‌ڤایا جیهانێ لسه‌ر بنه‌مایێ ڤیانا وه‌لات و ئاخ و نیشتمان و خه‌لك و ئالا و سه‌رۆكێ خۆ. له‌وما ژى كه‌سێ چاڤ پێناڕابن. له‌وما فه‌ره‌ به‌رى هه‌ر تشته‌كى پرسیارا هێكێ بێته‌كرن.
*پسپۆرى زانسته‌كانى پێداگۆگى و په‌روه‌رده‌یى/فاكۆلتیى په‌روه‌رده‌/ زانینگه‌ى زاخۆ

23

ئه‌م هه‌مى ماین ل هیڤیێ و هه‌میا و سه‌رۆك وه‌زیرێن به‌غدایێ ژى ئه‌ڤ داخوازه‌ دكر، به‌لێ پا بۆچى ئه‌ڤ ڕاپه‌رینه‌ چێنه‌بوو؟ بۆ به‌رسڤدانێ ئه‌م پێدڤى سێ زانستێن سایكۆلۆژى و دیرۆكناسیێ و جڤاكناسیێ دبین. د ده‌روونناسیێ دا تێگه‌هه‌كێ هه‌ى ب ناڤێ مازۆخى (masochism) كه‌ ژ داهینانێن چیڕۆكنڤیس، لێئۆ پۆلد فۆن ساخر مازۆخ (1836 ـ 1905) ئۆتریشى دهێته‌ هژمارتن و پێكهاتیه‌ ژ وه‌رگرتنا تام و چێژه‌ك سێكسى ب ڕێكا هه‌لبژارتنا ئێش و ئازارێ ل سه‌ر خوه‌. ئه‌ڤ تێگه‌هه‌ پاشى چوو د ناڤ زانستێن دیترێن وه‌كى جڤاكى و سیاسى دا. نۆكه‌ مه‌ته‌لا باژێڕێ مووسل وه‌سایه‌ و شۆبه‌تى ڕه‌وشه‌كا سایكۆسۆسیۆلۆژیكییا مازۆخیانه‌یه‌. هه‌لبژارتن و قه‌بوولكرن و خۆلبه‌رگرتنا ئێش و ئازار و تاوانێن داعشێ بخوه‌ ئه‌و هه‌لبژارده‌یێ نه‌چاریه‌ كو ل چاڤ ژانێن دیترێن وه‌كى ژانا داگیركه‌رێن شێعه‌ و تاوانێن ئه‌و بكه‌ن سڤكتره‌، ئه‌ڤه‌ لایه‌نێ كێم ب دیتنا خه‌لكێ وێ یێ سۆننه‌ وه‌سایه‌ و پتره‌. دیاره‌ خوه‌ ل به‌رگرتنا ته‌حلى و دژوارییا زۆرلێكرنا تاوانباره‌كێ وه‌ك ئه‌بۆ به‌كر به‌غدادى ژ یا ئێكێ وه‌كى ئه‌بۆ ئیزرائیلى كێمتر نینه‌!!.
ژ لایه‌ك دیترڤه‌ ئه‌ڤ بابه‌ته‌ بیرا مه‌ ل دیرۆكێ و نه‌خاسمه‌ ل تێكستێن فه‌یله‌سۆفێ مه‌زن عه‌لى وه‌ردیێ به‌هشتى (1913-1995) دهینیتن ده‌مێ د ڤه‌گێڕانا وێ دا ئاماژه‌یه‌كێ ب شێوازێ هزركرنا هنده‌ك ژ موسلمانان و ژ وان ژى كه‌سێن ئایینى و بۆ نموونه‌ ژى شێخه‌كێ وه‌كى مه‌هدیێ ئه‌لخالسى و گه‌له‌كێن دیتر دده‌تن كه‌ باوه‌را وان ئه‌وه‌” مۆسلمانێ زالم باشتره‌ ژ كافره‌كێ دادپه‌روه‌ر و باش”، و مه‌به‌ست ژێ ده‌ستهه‌لاتدارێن وه‌لاته‌كییه‌، كه‌ هه‌كه‌ مۆسلمان بیتن باشتره‌ ژ كه‌سه‌كێ كافر، هه‌كه‌ر چى یێ مۆسلمان ده‌ستهه‌لاتداره‌كێ زۆردار و سته‌مگه‌ر و كۆژه‌ك و دڕنده‌ و هۆڤ و نه‌مرۆڤانه‌ ژى بیت و یێ كافر ناهێته‌په‌سندكرن هه‌كه‌رچى پاشا یان ده‌ستهه‌لاتداره‌كێ دادپه‌روه‌ر و مرۆڤدۆست و ئاشتیخواز و باش و قه‌نج ژى بیت. دیاره‌ ئه‌ڤ هزره‌ ژ مێژه‌یه‌ د مێنتالیته‌یا تاكێ موسلمان و ژ وان ژى خه‌لكێ مووسل، یێ كۆ زۆرینه‌یا وێ سۆننه‌نه‌ و ده‌ستهه‌لاتا شێعه‌یان پێ كافره‌، زاله‌. له‌وما ب ڤى ده‌ست و دارى ئه‌و ڕاپه‌رینا هه‌مى چاڤه‌ڕێى دكه‌ن ڕووى نه‌دایه‌ و ناده‌ت.
هه‌لبه‌ت مه‌به‌ست ژ ڕاپه‌رینێ ئه‌و دیارده‌ و پرۆسێسا جڤاكییه‌ یاكو خه‌لكه‌ك ژ ئه‌گه‌رێ هندێ زۆردارى لێ دهێته‌كرن دژى ده‌ستهه‌لاتێ و پێكڤه‌ ڕاببن و پشتى “بێهنا وان دگه‌هیته‌ سه‌رێ دفنا وان!”، ده‌ست و باسكا ل زۆردارێن سته‌مگه‌ر هه‌لینن و بكه‌نه‌ده‌ر. چونكى جۆره‌كێ دیترێ ڕاپه‌رینان ل ده‌ڤه‌رێن ڕۆژهه‌لاتا ناڤین دهێنه‌كرن نه‌ ڕاپه‌رینێن جڤاكینه‌ به‌لكۆ ڕاپه‌رینێن دزى و فه‌رهۆتێ و تالانكرنێ نه‌ و ل جهه‌كێ وه‌كى مووسل و ل دووڤ ئه‌زموونێن دیرۆكى دبیت تشته‌كێ ئاسایى و سروشتى ژى بن، چونكى ماده‌مكى ده‌ستهه‌لاتا داعشێ سوننه‌ و موسلمانن و تاوانێن وان یێن هۆڤانه‌ ل چاڤ كافرێن دیترێن بزاڤا گرتنا مووسل دكه‌ن ـ وه‌كى خه‌لكێ مووسل خوه‌ وه‌سا تێگه‌هاندى ـ هێشتان بێهنا وان ته‌نگ نه‌كریه‌ و هێژ ئه‌ڤ ماوه‌یێ كورتێ مانا داعشێ ل وێرێ ئه‌و ژ قووناغا مازۆخیبوونێ تێر نه‌كریه‌ و نه‌شیایه‌ ڤێ هزرا شاش، ئانكۆ موسلمانێ زاڵم باشتره‌ ژ كافرێ قه‌نج، ل نك وان ڕاست بكه‌ت. دروستبوون و گوهۆڕینا ڤى شێوازێ هزركرنێ ل نك خه‌لكێ مووسل پێدڤى ب ده‌مه‌كێ دوور و درێژتر و زۆڵم و سته‌مه‌كێ پترتره‌ و هێشتانێ بێهنا خه‌لكێ وێ فرهه‌یه‌ و یا ماى بۆ ڕاپه‌رینێ. ئانكو ئه‌ڤ دیارده‌یه‌ بسانه‌هى ڕووى ناده‌ت، به‌لێ پا هه‌ر تشته‌ك و قانوونه‌كێ ژێڤه‌ده‌ر( ئیستیسنا) ژى دبن و دبیتن ئه‌ڤ ڕاپه‌رینه‌ ل مووسل ژى په‌یدا ببیت و هینگى (نه‌عووزۆبیللا) پێدڤیه‌ بێژین (موعجیزه‌یه‌ك) مه‌زن هاته‌كرن یان ژى ئه‌م ل دۆرماندۆرێن وى باژێڕى بگه‌ڕهین دا بزانین “گۆرگه‌ك ل كیڤه‌ دڕهایه‌”! و ڕاپه‌رین هاتیه‌كرن.
*بسپۆرێ زانستێن پێداگۆگى و په‌روه‌رده‌یى/فاكۆلتییا په‌روه‌رده‌/ زانینگه‌ها زاخۆ

website security
Facebook Auto Publish Powered By : XYZScripts.com