NO IORG
Authors Posts by د. نه‌سره‌دین ئیبراهیم گولی

د. نه‌سره‌دین ئیبراهیم گولی

د. نه‌سره‌دین ئیبراهیم گولی
121 POSTS 0 COMMENTS

13

د. نه‌سره‌دین ئیبراهیم گۆلى*

خیانه‌ت، چ بچووك و چ مه‌زن، هه‌كه‌ به‌رده‌وام و دوباره‌ ببت، پشكه‌كه‌ ژ كه‌ساتیه‌كێ لاداى و تژى ده‌رد ژ لایه‌نێ ده‌روونیڤه‌، یێ ژ ئه‌گه‌رێ ژیانه‌كا كێم سۆزدارى و تژى نه‌خوه‌شى و په‌روه‌رده‌كا نه‌دروست هاتیه‌ئاڤاكرن. ل دووڤ قه‌بارێ وێ دبیت چه‌ند كه‌س یان سه‌دان هزار زیانمه‌ند ببن. گه‌له‌ك ره‌فتار و كریارێن ل نك مه‌، ئاسایى بخوه‌ جۆره‌كن ژ خیانه‌تێ: گه‌نده‌لى، تیرۆر، دزى، بازرگانیا سه‌خته‌ و گرانفرۆشى، خۆرتیكرن ل خه‌لكێ، ستاندنا مولك و مالێ وان، دووروویى (منافقى)، و … هتد، به‌لێ ئه‌م وه‌سا نابینین. ئه‌وا ژ هه‌میان ته‌حلتر دووماهیا خیانه‌تێ یه‌، كو هه‌رده‌م تراژێدیك و نه‌خۆشه‌. ئه‌ڤا خوارێ ئێكه‌ ژ مه‌لیۆنها نه‌موونا:
دیرۆكنڤیسێن رۆمى دبێژن: ژبه‌ر ده‌ستدرێژیێن وى بۆ سه‌ر وه‌لاتێ ئاریان، شاهپوورێ ساسانێى، ب دوینده‌ه میدى و كورد، قه‌ستا گرتنا وى باژێڕكى كر، یێ وى ئه‌میرێ عه‌رب خوه‌، یێ ناڤێ وى “زیزه‌ن”، به‌لێ ژ به‌ر ده‌یكا وى دگۆتنێ “ئه‌بۆ جه‌هیله‌”، ژ ترسێن شاهى تێ دا ڤه‌شارتبوو. كه‌لهه‌كا قاهیم بوو. شاهى نه‌دشیا ب سانه‌هى بستینت. جاره‌ك ژ وان جارێن ئه‌و ل هه‌سپى سووار و لێ دزڤڕى دا ببینت كا دێ چ ڕێكه‌كێ بته‌ كارى، “نه‌زیرا”، كچا ئه‌میرێ وى باژێركى ل سه‌ر دیوارێن كه‌لهێ شاه دیت و كه‌ته‌ دلێ وێ، به‌رشڤ دا وى هه‌كه‌ر سۆزێ بده‌ت دێ وێ مه‌هر كت، ئه‌و دێ هاریكاریا وى كه‌ت وێرێ بستینت. شاه رازى بوو، كچكێ بابێ خوه‌ و سه‌ردار و مه‌زنێن سۆپایێ وى سه‌رخوه‌شكرن، و پاشى ده‌رگه‌ه ل له‌شكرێ شاهى ڤه‌كرن. ئه‌و جه هاته‌ ستاندن و شاهى سۆزا خوه‌ بجهئیناند و كچك ل خوه‌ مه‌هركر. دو سێ شه‌ڤێن ئێكه‌م وێ گازنده‌ ژ جهێن نڤستنا خوه‌ كر. شاهى گۆته‌ خزمه‌تكاران بزانن چیه‌. وان هنده‌ك چۆلى د ناڤ دا دیت، شاه ما حێبه‌تى. پسیارا وێ كر كا ئه‌ڤه‌ بابێ وێ چ ددایێ ئه‌و هنده‌ ناسك و نازداركرى. وێ ژى به‌حسێ بابێ خوه‌ كر كا چاوا هه‌ر تشته‌كێ وێ ڤیاى بۆ دئینا و چ خوارنه‌كا خوه‌ش ل جهه‌كى هه‌بایه‌ دا بۆ وێ په‌یدا كت و … هتد. شاه زیره‌ك بى. زووى د وێ گه‌هشت گۆته‌ وێ كا چاوا ئه‌و بۆ بابێ وه‌سا یێ باش نه‌بوویه‌ مال دێ چاوا بكێر من ئێى. وى گۆته‌ له‌شكرى وێ ببن و ب هه‌سپه‌كێ شه‌همۆزڤه‌ گرێده‌ن و به‌ردنه‌ بیابانى هه‌تا دسه‌كتت. هه‌سپ هینگى سه‌كنین گۆشتێ وێ ب دار و به‌ر و تڕاشا ڤه‌ ماى و مرى. ئه‌ڤ روودانا خیانه‌تكارانه‌ ل سالا 242 زاینى قه‌وما [1:728].
ئانكۆ هه‌مى مرۆڤ، بێ جوداهیا ئایینى، نه‌ته‌وه‌یى، عه‌شیره‌ت، باوه‌رى، و …هتد، نه‌خاسمه‌ مرۆڤێن نێزیك بهادارن و نابت بۆ تشته‌كێ كێم مرۆڤ وى كارى دگه‌لدا بكت. ئه‌وێ بۆ مرۆڤى ببنه‌ مال تنێ دێ ئه‌و بن. هه‌كه‌ تو نه‌شێى قه‌نجیێ ل وان بكى بزاڤێ نه‌كه‌ خیانه‌تێ ل وان بكى. چونكى به‌رناكه‌ڤت و كه‌سێ باوه‌رى ب ته‌ نامینت و دووماهیا ته‌ دێ نه‌ش یا “نه‌زیرا”یێ جوانتر بت. ئه‌ڤه‌ مه‌زنترین وانه‌نه‌ “مامۆستایه‌كێ” راستگۆ یێ ئه‌م بناڤێ ” دیرۆك” دنیاسین دده‌ته‌ مه‌، و ب كێر هه‌ر مرۆڤه‌كى د هه‌ر پله‌ و پایه‌ و پۆسته‌كى یان ژى مرۆڤه‌كێ ساده‌ و ئاسایى ژى دئێت. سروشت بۆ هه‌میان وه‌ك ئێكه‌. سروشت نابینت ئه‌وێ هه‌ شاهه‌ یان گه‌دا، تنێ كریارێن وى دبینت و دپیڤت و سزاددت یان پاداشت دكت. ژێده‌ر:[1] د. صدیق صفى زاده‌ (بووره‌كه‌یى) (1385): تاریخ 5 هزار ساله‌ ایران، انتشارات ێرون، جلد(1).

7

د. نه‌سره‌دین ئیبراهیم گۆلى*
دهێته‌گۆتن كه‌ر گیانه‌وه‌ره‌ك نه‌زانه‌، لێ ئه‌ڤ گیانه‌وه‌ره‌ جاره‌كا دیتر ب سه‌ر وى جهێ ناكه‌ڤت یێ تێدا ب زه‌حمه‌ت بكه‌ڤت و ئێشه‌ك ژ كه‌س یان جه یان پره‌كێ دیتبت، چ جار ژبیرناكت.
د پرتووكا خوه‌ یا ب ناڤێ “كوردێن عیراقێ” (the Kurds of Iraq) ئۆفرا بێنگیۆ (Ofra Bengio)، جاره‌كا دیتر بیرا مه‌ ل هه‌مى وان ته‌حلى و زه‌حمه‌تا خه‌لكێ مه‌ ل سه‌رده‌مێ رژێما سه‌دامێ گۆڕبگۆڕ دیتى، دئینت. سالێن هه‌شتێیان “جه‌هنه‌ما كوردان” دهێته‌ هژمارتن.
وێ رژێمێ نه‌ك تنێ دوژمن، به‌لكو كوردێ خزمه‌تا وى ژى ب چاڤێ نه‌یار ددیت و ب سه‌دان ژ وان ل سێدارێ دان، و ژ وان ژى برایێ جه‌لال تاله‌بانى و گه‌له‌ك ژ ئه‌ندامێن پارتا وى، ل ده‌مه‌كى وان رۆژا هه‌ڤپه‌یمانى ل گه‌ل هه‌بى. ئه‌وێن ئه‌ڤرۆ پشتا خوه‌ ب یێن ئه‌ڤرۆ ل به‌غدایێ گرێداین، نزانن ئه‌و هه‌ر ئه‌وێن دهێنه‌ به‌س ناڤێت وان نه‌وه‌ك ئێكن، به‌لێ هزر و دیتنا وان بۆ مه‌ كوردستانیان هه‌ر ئه‌وه‌ یا به‌عسیان هه‌بى، و به‌لگه‌ ژى ره‌فتارێن وانه‌ ل گه‌ل مه‌.
ده‌مێ مرۆڤ ڤێ پرتووكێ دخوینت، یاكو پشتا خوه‌ ب به‌لگه‌نامه‌یێن بده‌ست ئه‌مریكیان كه‌فتین گرێداى، تو دێ بێژى نه‌ به‌رى 20 ـ 30 سالان، به‌لكو دوهى و پار و پێراره‌. كا چاوا بۆ شكاندنا كوردان، و تێكنه‌چوونا نه‌خشا “وه‌ته‌ن عه‌ره‌بى” وه‌لاتێن عه‌ره‌بى پشته‌ڤانى لێدكر، و كا چاوا توركیا هاریكاریا وێ دكر، و چاوا بناڤێ ئاینى ئه‌نفال دكرن و چاوا وان نه‌ك تنێ سه‌رباز (جێش) و ئیستخباراتێن خوه‌ تێگه‌هاندین، به‌لكو (250 هزار) جه‌حشك یان “فه‌وجێن به‌رگریا نیشتمانى” ژى وه‌سا تێگه‌هاندبین كو ” پێشمه‌رگه‌ كافرن و دڤیا وه‌ك كافر سه‌ره‌ده‌رى دگه‌ل دا بێته‌كرن و هه‌ر تشتێ وان، هه‌تاكو ژنێن وان بۆ وان حه‌لاله‌”.
هه‌تاكو نوكه‌ و به‌رى چه‌ند هه‌یڤا ژى هه‌مان ئه‌و هه‌لسوكه‌فت ژ وان میلیشیایان هاته‌دیتن، چ داعش و چ ئه‌وێن پشتى وان، هێڕشى كوردستانێ كرین. د دیتنا وان دا كوردستانى كافرن و بزاڤا ڤه‌قه‌تاندنا خوه‌ ژ ڤى “وه‌ته‌ن عه‌ره‌بیێ” پیرۆز دده‌ن و پێدڤیه‌ جیهانا ئیسلامى ل دژى ڤێ چه‌ندێ بسه‌كنیت.
دوهى پێر كۆمكارا عه‌ره‌بى بۆ شه‌هیدبوونا چه‌ند كه‌س ژ گه‌نجێن بێتاوانێن نه‌ته‌وێ نه‌عه‌ره‌بى ل فه‌له‌ستینى ل سه‌ر ده‌ستێ سه‌ربازێن توندرۆیێن ئیسرائیلێ، وه‌كى سه‌دان جاران كۆمبووینه‌، لێ هه‌ر وێ كۆمكارا خودانا “ناڤه‌ك گران و هۆزه‌ك وێران”، نه‌ سالێن هه‌شتیان و نه‌ دوهى و نه‌ ئه‌ڤرۆ، تنێ پێنج خوله‌كان ژى بۆ نه‌ته‌وێ كورد و سه‌دان هزار شه‌هیدێن ل سه‌ر ده‌ستێ وان هاتینه‌كوشتن، كۆمنه‌بین، و ئه‌ڤه‌ چ دگه‌هینیت؟
ده‌مێ مرۆڤ ڤێ پرتووكێ دخوینیت دزانیت یێ پشتا خوه‌ ب نه‌ته‌وه‌یێن “وه‌ته‌ن عه‌ربى” و هیڤى و قه‌نجیا وان گرێبدت، پالێ پویشییه‌، و ڤێجا نه‌خاسمه‌ ئه‌وێن بزاڤا ئێكگرتنا ئێراقێ ددن. تاوان ژ هندێ مه‌زنتر هه‌یه‌ تو وه‌سا هزر بكى ئێكگرتنا وه‌لاته‌كى هند پیرۆزه‌ دا تو ب هزاران مرۆڤێن ناخوازن تێدا بژین بناڤێن ئایینى جینۆساید بكى و سه‌د و بیست مه‌لیۆن ژ وى نه‌ته‌وه‌ى و مه‌لیاره‌ك ژ وى ئایینى خوه‌ ل وێ حه‌شامه‌تا كۆشتیان بێده‌نگ بكه‌ن.
پرتووك نیشادده‌ت كا سیاسه‌تا وان و ده‌مارگیرێن ناسیۆنالیستێن عه‌ره‌ب ل به‌غدایێ، هینگى و نوكه‌ بۆ ڤێ هزرا خوه‌ هه‌مى رێك و چه‌ك و هۆڤاتى ل كوردستانیان جه‌ڕباندین، و یا ژ هه‌میان سه‌یرتر كورده‌، یێ تێدا دلێ وى خوه‌شه‌ د وه‌لاته‌كى دا دێژیتن و چاڤێ وى ل مووچێ وێ و قه‌نجیا وێ یه‌، به‌لێ هه‌ر به‌ر و داره‌كا ڤێ ئاخێ خوینا شه‌هیده‌كێ كوردستانێ ژ هه‌مى ئایین و نه‌ته‌وه‌كى یێ پێڤه‌ و رحا وان شه‌هیدان ل ئه‌سمانى ژ وان سله‌ ئه‌وێن ژ بلى ئازادیێ و سه‌رخوه‌بوونێ خه‌یاله‌كا دیتر دكن، یاكو خاڤه‌ و خودانێ وێ هزرێ تنێ ” پالێ پویشى” یه‌.
سه‌رچاوه‌: بینیغو، أوفرا (2014): كُرد العراق: بنا‌و دوله‌ داخل دوله‌، گ.1، دار الساقی مع دار ێراس للنشر، أربیل: اقلیم كوردستان العراق، 432 ص.
*پرۆفیسۆرێ ه. /بسپۆرێ سایكۆلۆژییا په‌روه‌رده‌یى/ زانینگه‌ها زاخۆ

10

د. نه‌سره‌دین ئیبراهیم گۆلى*
گه‌هشتن ب مافێن ره‌وایێن خوه‌ یێن سروشتى و جڤاكى، مافێ هه‌ر مرۆڤه‌كی یه‌، ژ هه‌ر جڤاك و ل بن هه‌ر ده‌ستهه‌لاته‌كێدا، ب مه‌رجه‌كى ره‌وشا جڤاكى و سیاسیا وى وه‌لاتى بهێته‌ل به‌رچاڤگرتن، و ل به‌رامبه‌ر ژى ده‌ستهه‌لات ژى دڤیا هه‌مان دیتن هه‌بیت و د كاودانێن ئاسایى و نه‌قه‌یراناوى دا مافێن ره‌وایێن خه‌لكێ خوه‌ بێى چو جوداهیه‌كا ئاینى و نه‌ته‌وه‌یى و نه‌ژادى و هزرى و سیاسى بده‌ته‌ وان.
ره‌خنه‌گرتن و ئازادیا وێ ئێكه‌ ژ بنه‌مایێن پیشكه‌فتنا هه‌ر وه‌لاته‌كى، ب مه‌رجه‌كى ئه‌و ره‌خنه‌ ئاڤاكه‌ر و بنیاتى و به‌رهه‌مێ ڤیانا وى كه‌س و لایه‌نى بیت بۆ نیشتمان و وه‌لات و نه‌ته‌وێ خوه‌، نه‌ك چاڤلێكرن و ل بن فشارێن لایه‌ن یان هنده‌ك فاكته‌رێن لاوه‌كى و دژى به‌رژه‌وه‌ندیێن گشتى یێن وان نه‌بن. وه‌لاتێن پێشكه‌فتى به‌رهه‌مێن ره‌خنه‌ و ره‌خنه‌ژخۆگرتنێ و دیتنه‌كا خه‌مخۆرانه‌ بوویه‌ بۆ وه‌لات و خۆشگۆزه‌رانى و ئاڤاكرنێ.
ژێده‌رێن زانستى و رێكخراوێن تایبه‌ت ب ساخله‌مییا جه‌سته‌یى و ده‌روونى و ده‌رووندروستیێ ل هه‌مى جیهانێ وه‌سا دده‌نه‌ دیاركرن كه‌ ده‌مێ گله‌یێن تاكه‌كى ژ ره‌وشا خۆ یا جه‌سته‌یى و فیزیكى و ده‌روونى پترتر ژ ئاستێ پێدڤى بیت و پترتر ژ ئاستێ گازنده‌یێن كه‌سه‌كێ ئاسایى و سروشتى بیت و بۆ ماوه‌یه‌كێ دوور و درێژتر ڤه‌كێشت، و ئه‌ڤ مرۆڤه‌ به‌رده‌وام ژ ره‌وشا خوه‌ یا جه‌سته‌یى و ده‌روونى ب گازنده‌ بیت و پترتر ژ ئاستێ پێدڤى ژ ئه‌نجامدانا كار و شۆله‌كى ماندى ببیت و بوه‌ستیت، و كه‌توارێ ژیانا خۆ لبه‌ر چاڤ نه‌گریت و نه‌بینت، ئاماژه‌نه‌ بۆ هندێ بسه‌لمینت ئه‌ڤ كه‌سه‌ ژ ئالیێ ده‌روونى ڤه‌ نه‌ یێ جێگیره‌ و د قه‌یرانه‌كا ده‌روونى دا دژیت، ڤێجا چ ئه‌ڤ قه‌یرانه‌ به‌رهه‌مێ فاكته‌رێن بۆماوه‌یى بیت و ژ ده‌یباب و بابۆكالێن وى بۆ وى هاتبیته‌ ڤه‌گۆهاستن و چ ژ ئه‌گه‌رێن گڤاشتنێن ده‌روونى ـ جڤاكى و یان كارى و پیشه‌یى بیت یان گرێداى بیت ب لایه‌نێ په‌روه‌رده‌ییا وى یا شاش و شاشڤه‌ ل قۆناغێن پێشترێن ژیانێ، كۆ نۆكه‌ ئه‌و ئێخستیه‌ د ڤێ ره‌وشێدا و فشار ل سه‌ر زێده‌كرین و گه‌هاندیه‌ ڤێ ره‌وشا ناله‌بارا ده‌روونیا نوكه‌.
ئه‌ڤ رێكخراوێن تایبه‌ت بۆ كێمكرنا گڤاشتنێن ژ ڤى ره‌نگى و بۆ پاراستنا تاكى ژ ئالۆزتركرنا ره‌وشا خوه‌ یا ده‌روونى دشێت گه‌له‌ك رێكا بكاربینت و ژ وان ژى یا ژ هه‌میان پراكتیكیتر و ئاسانتر و به‌رده‌ستتر هه‌داركێشان و به‌لكۆ ژى جۆره‌كێ خه‌مساریێ یه‌ د سه‌ره‌دریكرن دگه‌ل كاودانێن زه‌حمه‌تێن ژیانێ، تاكو ل بن فشارا وان نه‌هێته‌ شكاندن و ژناڤچوون، نه‌بیته‌ قۆربانیێ وان. چونكى هه‌ر مرۆڤه‌كى، چ یێ ئاسایى و ده‌رووندروست و چ یێ نه‌خۆش، سیسته‌مه‌كێ به‌رگریا ده‌روونى(مناعه‌یا نفسی) یێ هه‌ى كه‌ ئاستێ خۆلبه‌رگرتنا ئاسته‌نگ و كاودانێن ژیانێ دیار دكه‌ت، چ بلند یان نزم بیت. ئانكۆ مرۆڤه‌كێ ئاسایى ئه‌ڤ سیسته‌مه‌ لنك وى یێ بهێزه‌ و كه‌سێن دیتر و ده‌روون نه‌خۆش خۆدان سیسته‌مه‌كێ ئاست نزمن و نه‌شێن خۆ ب سانه‌هى ل به‌ر نه‌خۆشیا بگرن و به‌رده‌وام ب گله‌یى و گازنده‌نه‌.
هه‌مان ئه‌ڤ ره‌وشه‌ بۆ كاودانێن ئاسایى و جڤاكى د هه‌ر جڤاكى دا و تاكێن هه‌ر وه‌لاته‌كیدا دروسته‌ ب لایه‌نێ كێمیڤه‌ نێزیكه‌ ش وێ چه‌ندێ. ره‌خنه‌ و گازنده‌یێن به‌رده‌وامێن تاكى ژ ره‌وشا ژیانێ و سیسته‌مێ برێڤه‌چۆنا وێ هه‌مان رامانێ دده‌ت. و هه‌مان رامان بۆ گازنده‌یێن به‌رده‌وامێن هنده‌ك تا و لایه‌نان ژ سیسته‌مێ سیاسییا وه‌لاتى دشێتن بهێته‌بكارئینان. به‌لگه‌ ژى بۆ ڤێ چه‌ندێ گه‌له‌كێن هه‌ین وى كارى دكه‌ن ل ده‌مه‌كى ئه‌ون یێن خۆدان ده‌ستكه‌فت یان ئه‌ون یێن بخۆ نه‌وه‌جن و هه‌كه‌ر ل جهێن وه‌سا بن نه‌ك نه‌شێن ببنه‌ كه‌سێن به‌رهه‌مهینه‌ر و ب مفا بۆ جڤاكێ، به‌لكۆ ژى ژ گه‌له‌ك ژ وان كه‌سێن ئه‌و بخۆ گازنده‌ى ژ وان دكه‌ت و ب گه‌نده‌ل دزانیت، گه‌نده‌لتر ده‌ربكه‌ڤیت، به‌لێ چونكى نۆكه‌ ئه‌و نه‌ د وى جهیدایه‌ گازنده‌ى دكه‌ت.
ئه‌ڤ كه‌سێن ل جڤاكا كوردستانى گه‌له‌ك سه‌رڤه‌سه‌رڤه‌ هه‌لسه‌نگاندنێ بۆ بابه‌تا دكه‌ن و گه‌له‌ك د هه‌ڤكێشه‌یێن سیاسى و جڤاكى و ئابووریێن كوردستانێ و جیهانێ ناگه‌هن یان خوه‌ تێناگه‌هینن، و نزانن گه‌له‌ك ژ وان هه‌ڤكێشا نه‌ د ده‌ستێ كه‌سه‌كى ل كوردستانێ و ده‌ڤه‌رێ و هه‌تاكۆ جیهانێ دا نینه‌ و كاودانێن ده‌مه‌كى یان ژنه‌شكافى و چاڤه‌ڕێنه‌كرى یان پلانێن مه‌زنێن سه‌ر ئاستێ وه‌لاتێن زلهێزن، ب سانه‌هى و ب بچووكترین هێجه‌ت و ل بن بچووكترین ده‌رفه‌ت دكه‌ڤنه‌ بن كارتێكرنا گۆتنه‌ك و پرۆپاگندێن هنده‌ك كه‌س و لایه‌نان، چ ناڤخوه‌یى چ ده‌ره‌كى، ژبلى هندێ نیشاندده‌ن خۆدان كه‌ساتیه‌ك لاوازن، هند ژى كه‌ساتییا خوه‌ دئێخنه‌ بن پرسیار و گۆمانێ.
مه‌به‌ست ئه‌ڤه‌ نینه‌ بێژین بلا فه‌رمانبه‌ر و مامۆستا ژ برسان بمرن و به‌نده‌یه‌كێ ده‌ست و پێ گرێدایێن سیسته‌مێ ده‌ستهه‌لاتێ بن و ل هه‌مى دیكتاتۆریه‌ته‌كێ بێده‌نگ بن و نه‌ئێن رێپیڤانه‌كى و داخوازا مافێ خۆ نه‌كه‌ن و حاشایێ ل ئازادیا خوه‌ بكه‌ن. دابینكرنا خۆشگۆزه‌رانیێ بۆ خوه‌ و ئه‌ندامێن خێزانێن وان مافێ ره‌وایێ وانه‌، به‌لێ پشتى ل به‌رچاڤگرتنا به‌رژه‌وه‌ندى و ره‌وشا گشتیا نیشتمانێ خوه‌ و ئه‌و مه‌ترسیێن ل سه‌ر هه‌رێمێ هه‌ین و ده‌ستێن ده‌ره‌كى و ناڤخوه‌یى و پیلانێن هه‌ڕفاندنا وێ ژى ببینن.
ده‌مێ تاكێن جڤاكه‌كێ زۆر ب ئاسانى ب هنده‌ك پرۆپاگنده‌یێن بێ بنه‌مایێن كه‌س و لایه‌نێن هه‌لپه‌رست و تێكڤه‌ده‌ر و تێكده‌ر دهێنه‌ خاپاندن، و زووى باوه‌ر ژ گۆتنێن وان دكه‌ن به‌لێ باوه‌ر ژ به‌لگه‌ و بڕیار و ژێده‌ر و ئامارێن فه‌رمى و حكومى ناكه‌ن، و دبنه‌ ده‌سته‌ك بۆ تێكدانا ره‌وشا هه‌رێمێ و جاره‌ك دیتر بنده‌ستكرنا وێ، و نزانن ئه‌وێن وێ تێكڤه‌دانى َدكه‌ن تنێ ژپێخه‌مه‌ت گه‌هشتن ب هنده‌ پله‌ و پۆست و پایه‌ و وه‌زاره‌ت و سامانه‌كییه‌ و ژبه‌ر ڤێ چه‌ندێ هه‌مى بزاڤا دكه‌ن بۆ باوه‌رپێكرنا خه‌لكى َهه‌ر كاره‌كى و نووچه‌یه‌كێ به‌لاڤ بكه‌ن. و مالوێرانى هنگییه‌ ده‌مێ هنده‌ك كه‌سێن خۆشباوه‌ر و ساویلكه‌ یان ژى به‌ لایه‌نێ كێمیڤه‌ یێن دلساف و دلپاقژ و ئاگه‌ه ژ چ تشته‌كى نه‌هه‌ى سویارى پێلێن وان تێكڤه‌ده‌ران دبن بێى هندێ بزانن كا دێ د ئه‌نجامدا چه‌ند تشتێن خراب ب سه‌رێ ڤى نیشتمانى و خه‌لكێ وێ ئێن بێى جیاوازیا هزرى و سیاسى. بێى هندێ تێبگه‌هین دێ چه‌ند تشتێن مه‌ هه‌میا پێكڤه‌ كۆمكرین و هه‌ین ژ ده‌ستێن مه‌ چن. هنگى به‌لگه‌ نه‌ویسته‌ ئه‌ڤ مرۆڤه‌ هه‌كه‌ر ڤان تشتا بزانیت و بكه‌ت دێ سه‌لمینیت مرۆڤه‌ك نه‌واقعییه‌. مرۆڤه‌كێ نه‌كه‌توار تشتێ دویر نابینت و ناخوینت. هنده‌ك تشتى سه‌رڤه‌سه‌رڤه‌ دبینت، به‌لێ كویر د بابه‌تیدا ناچته‌ خوارێ، تنێ ژ ده‌رگه‌هه‌كى ب ژۆر دكه‌ڤت و تنێ چاڤێت خۆ دئێخیته‌ په‌نجه‌ره‌كێ، و بێگۆمان ژى دێ هه‌مى تشتا تنێ د وێ په‌نجه‌رێ ڕا بینیت، به‌لێ پا هه‌مى تشت ش وێ په‌نجه‌رێ را دیار نابن. ئه‌ڤ مرۆڤه‌ به‌رده‌وام و هه‌میشه‌ ب گله‌یى و گازنده‌نه‌، و ئه‌زموونێ و بیردۆزێن ده‌روونناسیێ نیشاندده‌ن ئه‌و مرۆڤ به‌رامبه‌ر ب هه‌ر تشت و كه‌س و كاودانه‌كێ وه‌سانه‌ و هه‌مان ره‌فتارێ دكه‌ن و گازنده‌یێن وان چ جاران ناڤه‌بڕن. هه‌تاكۆ ئه‌و كاودانێ نۆكه‌ گازنده‌ى ژێ دكه‌ن ژى هه‌كه‌ پشتى ماوه‌كێ دروست ببیت و ئه‌و هێجه‌ت نه‌مینت ئه‌ڤ كه‌سێن لاواز دێ ل هێجه‌ت و سووژێته‌ك دیتر گه‌ڕهن دا پێ بئاخڤن و گازندا بكه‌ن، بۆ هندێ لاوازییا كه‌ساتیا خوه‌ تێدا ڤه‌شێرن و به‌رزه‌ بكن، و دیسانێ دێ ل سه‌ر پت پت و پۆره‌ پۆر و كۆت كۆتا خوه‌ به‌رده‌وام بیت. لده‌مه‌كى به‌رى هینگى وه‌سا دیار دكر هه‌كه‌ر ئه‌ڤ كێماسییه‌ نه‌مینت دێ ئاریشێن وى چاره‌سه‌ر بن و گازندێن وى بدووماهیك ئێن، به‌لێ پاشى ده‌ردكه‌ڤیت نه‌وه‌سایه‌.
رۆژا هندێ یا هاتى ئه‌م هێدى د فه‌لسه‌فه‌یا ژیانێ و نیشتمانى و ئه‌رك و مافێ، خوه‌ بگه‌هین و فه‌لسه‌فا ژیانا خۆ دگه‌ل وان رێكبێخین، و ب سانه‌هى خوه‌ بده‌ست كه‌س و لایه‌نانڤه‌ به‌رنه‌ده‌ین و رابردووى بكه‌ین ئه‌زموون و وانه‌ و په‌ند، و بیرا خوه‌ بینین چه‌ندا بۆ گه‌له‌ك كه‌س و لایه‌نان و به‌عسێ و یێن دوژمن وه‌كر، به‌لێ نه‌ك چ پێڤه‌ نه‌هات به‌لكۆ رژێما به‌عس بێ جیاوازى گه‌له‌ك ژ وان ژى ژناڤبرن، بزاڤێ بكه‌ین نه‌بینه‌ ئه‌گه‌رى دۆڕاندنا خوه‌ و خه‌لك و نیشتمان و ئاخ و زه‌حمه‌ت و رابردو و نۆكه‌ و داهاتوویا خوه‌ و زارۆك و كه‌س و كارێن خۆ، و ل بیرا مه‌ بیت گه‌له‌ك تشت و هویركارى یێن هه‌ین د هه‌ڤكێشه‌یێن سیاسى ل كوردستانێ و ده‌ڤه‌رێ و هه‌تاكۆ هه‌مى جیهانێ نه‌ك د ئاستێ تێگه‌هشتن و ده‌ستهه‌لاتا كه‌سه‌ك ژ مه‌ یه‌، به‌لكۆ یێت وه‌كى پوتینى و ترامپى و ماكرۆنى ژى نزانن دێ چ لێ ئێت و گه‌هته‌ كیڤه‌، له‌وما بێهنفره‌یى باشترین رێكه‌ بۆ هندێ بزانین كا دێ پشتى هینگى ده‌رگه‌هێن خێرێ ڤه‌بن.
*پرۆفیسۆرێ ه. /بسپۆرێ زانستێن سایكۆلۆژى و په‌روه‌رده‌یى/فاكۆلتییا په‌روه‌رده‌/ زانینگه‌ها زاخۆ

14

د. نه‌سره‌دین ئیبراهیم گۆلى*
دیاره‌ هه‌تا هنده‌ك مرۆڤ و سه‌ركرده‌ د هزرا ئاڤاكرن و گوهۆڕین و پێشڤه‌برنا نه‌ته‌وه‌ و خه‌لك و جڤاكێ خوه‌ و ئاسووده‌كرنا و پاراستنا وانه‌ ژ نه‌یاران و داگیركه‌ران، و هه‌تا كو بۆ ڤێ چه‌ندێ گازندا ژى دئیننه‌ سه‌ر خوه‌، هنده‌كێن دیتر ل ڤێ جیهانێ تنێ بۆ ڤه‌مراندنا حه‌زێن نه‌جوان و كه‌ربوكین و ڕكێن خوه‌ و تێركرنا وان، ده‌ست بۆ تشته‌كى و كاره‌كێ نه‌شرین و كرێت دبه‌ن، هه‌تاكو هه‌كه‌ ب بهایێ ژناڤچوونا هزاران مرۆڤ و ژن و زارۆیان ژى بیت. ئه‌وان گوه ل هندێ نینه‌ كا دێ ب ڤان كریاران چ ب سه‌ر كێ ئێت!.
ژ جۆرێ ئێكێ وان سه‌ركردێن دلسۆز بۆ خه‌لكێ خوه‌ سه‌رۆك بارزانی یه‌ كو ل ڤان چه‌ند سالێن دووماهیێ هه‌مى هه‌ولێن خوه‌ دان بۆ دروستكرنا كه‌شتیه‌كا ئارام بۆ هه‌مى ئاكنجیێن كوردستانێ و بۆ ڤێ مه‌به‌ستێ خوه‌ ل سینگێ هه‌مى جیهانى دا و ڤیا وان تێبگه‌هینیتن هه‌مى كوردستانى و بێ جوداهیێن باوه‌ر و ئایین و نه‌ته‌وه‌ و نه‌ژادى، و ب حنێرا پێشمه‌رگێ قه‌هره‌مان هه‌ژى ژیانه‌كا ئارامتره‌ ژ ئه‌ڤا نوكه‌، دا ل بن هێدى ژ گه‌نده‌لكار و داگیركه‌ر و تیرۆر و ده‌مارگیر و هه‌مى نه‌خۆشى و پیسه‌مرۆڤان و هۆڤه‌نه‌ته‌وه‌ و وه‌لاتان دوور بیت، هه‌تا مرۆڤ گۆتارێن پرتووكا چه‌ند به‌رگیا (مه‌سعود بارزانى: پێشمه‌رگه‌یه‌ك له‌ پێگه‌ى سه‌رۆكى هه‌رێم دا) نه‌خوینت د كه‌ساتیا وى و حه‌ز و ڤیانا وى بۆ ڤێ مه‌به‌ستێ ناگه‌هیت و نزانیت د ڤى ئاستى و قووناغا ژیانێ دا چ فه‌لسه‌فه‌ و بنه‌ما و نهێنى و ئاراسته‌ و جیهانبینیه‌ك بۆ ژیانێ ب گشتى و سیاسه‌ت و ده‌ستهه‌لات و رێڤه‌برنا كوردستانێ د هزرێدایه‌.
دیاره‌ نموونه‌ ژى بۆ جۆرێ دویێ گه‌له‌كن و یێن ژ هه‌میان نووتر، ئه‌و سه‌ربازێن جوهی یێن ل ڤى ماوه‌ى هنده‌ك گه‌نج و زارۆ كۆشتین، تنێ چونكى یێن بووینه‌ پێتڕانكێن بازرگانێن سیاسى ل جیهانا ئیسلامى و وه‌لاتێن تێر و تژى یێن عه‌ره‌ب و خه‌لیجى، یاریان ب هه‌ست و سۆز و دلسۆزیا وێ خه‌لكێ ساده‌ دكه‌ن و به‌رێ وان دده‌نه‌ ئاقارێ مرنێ تنێ بۆ مه‌زنكرنا ئاریشا و نه‌ك بۆ مه‌به‌سته‌ك دیتر. دیاره‌ سه‌ربازێن جوهى ژى ژ هندێ زۆردارترن دلۆڤانیێ ب وان ببن. ئه‌و ئاریشا دیرۆكیا دشێت گه‌له‌ك ب سانه‌هى چاره‌سه‌ر ببیت، و خۆدێ جوهى و فه‌له‌ستینى و عه‌ره‌ب ژى باش دزانن نه‌ فه‌له‌ستینى عه‌ره‌بن، به‌لكو نه‌ته‌وه‌كن جودا و سه‌ر ب نه‌ژادێ سامى و پاشمایێن فینیقیان ڤه‌نه‌، نه‌ ئه‌و و نه‌ جوهى خه‌لكێ ره‌سه‌نێ فه‌له‌ستینا نوكه‌ نینن و هه‌ر دو مێهڤان و به‌لكو داگیركه‌رنٍ، و ئه‌ڤ حنێرا ب هه‌ڤدو دكه‌ن و مه‌ هه‌میان د ئاگرێ خوه‌ دا دسۆژن. نموونه‌ك دیتر ژى بۆمبارانكرنا كێمیایى یا خه‌لكێ بێ تاوانێ سووریایێ ژ ئالیێ رژێما ئه‌سه‌دیڤه‌، ب پشته‌ڤانیا ئیران و رۆسیایێ و ژناڤبرنا هزاران كه‌س و زارۆ و ژنێن كو هه‌تاكو هه‌كه‌ر بمیننه‌ ساخ ژى هه‌تا دووماهیا ژیانێ د ئێش و ئازارێن ده‌روونى و جڤاكى و نه‌ساخیێن سایكۆلۆژى دا دێ كه‌لن و حه‌لن، وه‌ك زارۆ و ژن و زه‌لامێن حه‌له‌بچه‌یا كوردستانێ. بلا به‌رى هه‌ر وه‌لاته‌كى ئه‌م گازندا ژ خوه‌ بكه‌ین و بزانین راستى ڤان ده‌ستهه‌لاتدارێن ب ناڤ موسلمان دلێ مرۆڤى ژ گه‌له‌ك تشتا ره‌ش كرن: بێ ناڤێ خودێ نامه‌ ڤه‌نابن/ بێ وه‌لات ئه‌م قه‌ت ئازاد نابن/ پشتى مرنێ نه‌ من ئه‌ڤ ناڤ و نه‌ چ به‌هى/ تنێ بنڤێسن لسه‌ر گۆڕێ من ئه‌ڤێ:”ناڤ زه‌رده‌شته‌ ژ كوردستانێ”.
مخابن سه‌ركردێن هۆڤ و خۆپه‌رێست به‌رێ جیهانێ دده‌نه‌ ئاقارێن هۆسا، و بۆ بازرگانێن ئه‌ورۆپى ژى ب سانه‌هیه‌ هه‌ر تشته‌كێ بۆ به‌رژه‌وه‌ندیا خوه‌ بكه‌ن هه‌تاكو ب نه‌مانا هه‌مى مرۆڤاتیێ بیت.

34

كێمێ بده‌ به‌ر دا نه‌وه‌ستى!
(سایكۆلۆژیایا به‌خته‌وه‌ریێ و سیاسه‌تێ)
د. نه‌سرده‌ین ئیبراهیم گۆلى
فۆنتانا (Fontana, A., 1992) ئێك ژ وان كه‌سێن د بیاڤێ فشار و گڤاشتنێن ده‌روونى و جڤاكى ل نك مرۆڤان كاركرى و ڤه‌كۆلین ئه‌نجامداین، فشارا ده‌روونى (stress) ێ ب ڤى ره‌نگى پێناسه‌دكه‌ت كه‌ بریتیه‌ ژ وێ ره‌وشا كو تێدا داخوازیێن ده‌ره‌كى مه‌زنتر و پترترن ژ شیانێن گیانه‌وه‌رى و باشتر بێژین مرۆڤى. گڤاشتنێن ژیانێ ل دووڤ ڤه‌كۆلین و باوه‌رێن زانایێ، ده‌روونناسیێ رۆژ بۆ رۆژێ زێده‌تر دبن و قۆربانیێن پترتر گۆرى خوه‌ دكه‌ت. فاكته‌رێن جودایێن ناڤخۆیى و ده‌ره‌كى كارتێكه‌رن د په‌یدابوونا وان دا. ب مخابنیڤه‌ چه‌ندین جۆرێن مرۆڤان ل ده‌رڤه‌ى خودێ مرۆڤى یێن هه‌ین د هاریكار نینن و ب هه‌مى ره‌فتارێن خۆڤه‌ خه‌مێن مه‌ زێده‌تر دكه‌ن و ئاستێ وان گڤاشتنان زێده‌تر دبن و ل گه‌ل هندێ ئاریشه‌ و خه‌م و خه‌یالێن مرۆڤایتێ ژى ب ئه‌گه‌رێ ره‌فتارێن وان پترتر دبن. ئه‌ڤ مرۆڤه‌ گه‌نده‌لكار و بازرگانێن ئایدیۆلۆژیك، هزرى، له‌شكرى و جه‌نگى و سه‌ربازى، ئایینى، سیاسى، جڤاكى، كه‌لتوورى و فه‌رهه‌نگى، په‌روه‌رده‌یى، و… هتد، ژبه‌ر دۆگماتیزما مه‌ژى و هزرییا خوه‌، بزاڤ نه‌كرن بۆ هندێ تنێ پیچه‌ك ژ خه‌رجى و ته‌خشان و په‌خشانكرنا ئه‌و و ئه‌ندام و كاربده‌ست و لایه‌نێن به‌رپرسیار و دام و ده‌زگه‌ه و دامه‌زراوه‌یێن وان یێن سیاسى یان ئایینى یان جڤاكى یان كارگێڕى، و یان مالبات و ژن و خێزانێن وان، یێن ده‌ستدڕهاى و هه‌ڤڕكییا وان دگه‌ل هه‌ڤدۆ، چ وه‌ك تاك و چ وه‌ك لایه‌ن و پارتێن سیاسى و چ وه‌كى وه‌لات، پێڕادبن، هه‌مى ژ كیستێ خه‌لك و وه‌لاتى و مرۆڤێن كێمده‌رامه‌تێ جیهانێ و هه‌ڤنیشتمانیانه‌، ول دووڤ ژێده‌ران پترتر ژ 70% ژ ده‌رامه‌تێ جیهانێ د ده‌ستێ چه‌ند مرۆڤاندایه‌، یێن بوویه‌ ژێده‌رێ مه‌ترسیا ئاسایشا خۆراكى و ژیانێ بسه‌ر مرۆڤاتیێ. ئه‌ڤه‌ جهێ مخابینێ یه‌، كو مرۆڤ هه‌بن ببنه‌ ئاسته‌نگ ل به‌ر برایێ خوه‌ یێ مرۆڤ و هه‌كه‌ر تو دگه‌ل ب ئاخڤى د بیتن خوه‌ ل به‌ كراسێن جۆدایێن وه‌سا ڤه‌شارتبیتن مرۆڤێ وى ناسنه‌كت هزرا فریشته‌یه‌كێ ژێ بكه‌ت، ل ده‌مه‌كى دبن وى كراسى و “كه‌ڤلێ مهێ گۆرگه‌ك” دڕنده‌ و هۆڤ یێ هاتیه‌ ڤه‌شارتن كو بۆ تێركرنا خوه‌ دشێتن هه‌مى مرۆڤاتیێ بكه‌ته‌ قۆربان. ئه‌ڤ جۆرێ مرۆڤان نه‌كێمن و د ئاست و جهێن جودا بوونا خوه‌ یا هه‌ى.
ب هزاران مرۆڤ ل ڤێ جیهانێ ژ برسان دمرن و ئاڤا ڤه‌خوارنێ بده‌ست ناكه‌ڤت و شه‌ڤ و رۆژ حه‌پ حه‌پا وانه‌ هه‌تا پاریه‌كێ نانى په‌یدا بكه‌ن و زكه‌كى تێرن و بیست و پانزدا برسى، لێ هنده‌ك ژ نه‌دلۆڤانییا خوه‌، پاره‌ى وه‌كى تۆزێ بكاردئینن و دزانن یان نزانن مرۆڤاتى یا د ئه‌و په‌ڕى به‌ده‌به‌ختیێ دا، پشت كاڤلێن وان و زكێ وان یێ برسى و هه‌ستیك و چه‌رماقێ له‌شێ وان، ئه‌ڤ گه‌نده‌لكارێن مرۆڤاتیێ خوه‌ ب به‌خته‌وه‌ر و كامه‌ران دزانن!
دیاره‌ هنده‌ك جاران د شیانا مرۆڤان دا نینه‌ به‌ره‌نگارى هه‌مى ڤان فاكته‌رێن نه‌دلۆڤان و زۆردارێن ده‌ره‌كى ببیتن، چونكى ئه‌و كار بخۆ ژى دبیته‌ ئه‌گه‌ره‌ك مه‌زن بۆ په‌یدابوونا هنده‌ك جۆرێن دیترێن گڤاشتنێن ده‌روونى ل سه‌ر خۆدێ تاكى، له‌وما چاره‌سه‌ر دێ ئه‌و بیت ئه‌و هنده‌ك برێكا كۆنترۆلكرنا خۆ ئاست و رێژه‌یا وان گڤاشتن و فشاران ل سه‌ر خوه‌ كێم بكه‌ن.
نموونه‌ ژى ئه‌وه‌ یا د كاودانێن خێزانی دا دبینین. كۆڕ و كچه‌ك به‌رى ببنه‌ هه‌ڤژین، وه‌كى مه‌م و زینى شه‌یدا و ئه‌ڤیندارن، به‌لێ پشتى چه‌ند رۆژ و هه‌یڤان ژ ژیانا هه‌ڤژینیێ هه‌مى ئه‌و رۆمانسیه‌ت نامینیت. ئه‌و دوو مرۆڤێن به‌رى هینگى دمرن ل جهه‌كى ئێكدو ببینن و بۆ وان خۆشترین ده‌م و چركه‌ ئه‌و ده‌م بین، ئه‌ڤرۆكه‌ گه‌هشتینه‌ ئاسته‌كى وه‌كى “كێر و په‌نیرى” نابت ئێكدوو ببینن و نه‌خۆشترین ده‌مێن وان هنگینه‌ گاڤا هه‌ڤدۆ دبینن. ئه‌و یێن مه‌رجى بووین و ده‌مێ دگه‌هنه‌ ئێك شونیكا بیرا وان ل تشتێ نه‌خۆش دئێت و خۆ ب وان تشت و ره‌فتار و كریاران مرجى كرى و نه‌شێن خوه‌ قۆرتال بكه‌ن. ئه‌زموون و بسپۆرێن ده‌روونناسیا جڤاكى و خێزانى د وێ باوه‌رێدانه‌ پشكه‌ك مه‌زن ژ وان ئاریشه‌ و نه‌خۆشییان بۆ وان گڤاشتنان دزڤڕیتن ئه‌وێن ئه‌و دوو كه‌س ب ئه‌گه‌رێن زێده‌خوازى و ل به‌رچاڤنه‌گرتنا ره‌وشا ژیان و بارێ ئابوورى، و ژ هه‌میان ژى گرنگتر سایكۆلۆژیا هه‌ڤدۆ، دبنه‌ بناس بۆ بلندتربوونا فشارێن ده‌روونى ل سه‌ر ئێكدیتر و به‌رده‌وامبوونا وان گڤاشتن و ئاریشانه‌. ئه‌وان خوه‌ فێرنه‌كریه‌ و نه‌گه‌هشتینه‌ وێ باوه‌رێ ئه‌و شه‌ڕ و شۆڕ و لێكدان و هه‌ڤڕكى و ململانێ و ئاریشه‌ و رژدبوون ل سه‌ر وان داخوازیان هه‌رچه‌ند ره‌وا و نه‌ د جهێ خوه‌ دا و دوور ژ ده‌ستهه‌لات و شیانێن هه‌ر ئێك ش وان، چ مفایه‌ك نینه‌ ژ بلى ماندیكرنه‌كا مه‌زن و بێ وێنه‌، و بلندكرنا ئاستێ توندوتیژى و نه‌خۆشیا د ناڤبه‌را وان، ژ هه‌میان ژى مه‌ترسیدارتر و خرابتر بارێ گرانێ وان كێشمه‌كێش و نه‌خۆشیان دكه‌ڤیته‌ سه‌ر ملێن زارۆیێن وان و كارتێكرنه‌ك نه‌رێنى و خراب و كۆشنده‌ ل سه‌ر ره‌وشا وان یا ده‌روونى دكه‌ت و وان كه‌سێن لاواز و نه‌خۆشده‌روون و بێ باوه‌ر بخۆ و ب جڤاكێ و خێزانێ په‌روه‌رده‌ دكه‌ت و هه‌كه‌ر قوتابى بن د نزمترین ئاستێ خواندنێ دا دبن، چونكى هه‌مى هزر و مه‌ژیێ وان ل دۆرماندۆرى وان نه‌خۆشى و شه‌ڕ و شۆِران دزڤرَیتن ئه‌وێن رۆژانه‌ د ناڤبه‌را ژن و زه‌لامى رووى دده‌ت. مه‌ژیێ وان شیانێن سنووردارێن هه‌ین. ئه‌و كه‌س دشێن ب لبه‌رچاڤگرتنا یاسایا ” كێمێ بده‌ به‌ر تا زه‌حمه‌ت ب ته‌ نه‌كه‌ڤت” و ب” درێژكرنا پێیێن خوه‌ هندێ به‌ڕكا خۆه‌”، مه‌زنترین ده‌لیڤه‌ى بۆ خوه‌ و زارۆك و خێزانا خوه‌ دروست بكه‌ن دا تێدا ئاستێ وان گڤاشتنا كێم ببیت و فشارێ ل سه‌ر وان بخوه‌ نه‌كه‌ت و وان ژ كاسنه‌ئێخیتن. هه‌ر شه‌ڕه‌ك ژ وان وه‌ك خژبه‌ركه‌كیه‌. نۆكه‌ دیار نابت كا چ دكت به‌لێ پشتى چه‌ند سالان ده‌ردكه‌ڤیتن چ زیان هه‌بووینه‌. ئه‌ڤ چیایێن مه‌زن ب رۆژه‌كێ هۆسا نه‌هه‌ڕفینه‌، به‌لكۆ تۆز و باى و خژبه‌ركێن بچوویك هێدى هێدى و ب بۆرینا هزاران سالان كارتێكرنا ل سه‌ر كرى و خراب و رووتكرین. مرۆڤ ژى وه‌سانه‌. هێدى هێدى دهه‌ڕفت. ئه‌ڤ یاسایه‌ و ستراتێژییه‌ نه‌ ده‌ستهلگرتنه‌ ژ ماف و داخوازیێن خوه‌، به‌لكۆ ب سانه‌هیتر ئێخستنا ژیانا خۆیه‌ لسه‌ر بنه‌مایێ هندێ خۆهلاڤێتن و ماندیكرن و زه‌حمه‌تدان به‌لكۆ سۆتن و حه‌لاندن بۆ ئه‌و تشتێ د ده‌ستهه‌لاتا مرۆڤیدا نینن، تشته‌كى ناگه‌هینیته‌ مرۆڤى تنێ ئه‌و نه‌بیت وى ش كاس دئێخیتن و ناهێلیت بگه‌هته‌ وى تشتێ د شیانێن ویدا، و ئه‌و ژبه‌ر مژوولى ب تشتێن دیتر، ناگه‌هیتێ. ده‌مێ كه‌س هاریكارێ ته‌ نینه‌، هه‌ما هیچ نه‌بت تو هاریكارێ خوه‌ بكه‌ن. نه‌ ژبه‌ر خه‌لكێ یان ژبه‌ر هندێ كو تو ژ وان دترسى، به‌لكۆ ژبه‌ر هندێ تو هاریكارییا خوه‌ و یا مالبات و خێزانا خوه‌ و هه‌تاكو جڤاكێ ژى دكه‌ى.
مرۆڤاتیێ، چ ل سه‌ر ئاستێ تاكى و خێزانى و چ ل سه‌ر ئاستێ وه‌لات و نه‌ته‌وه‌یى و ده‌وله‌ت و سیاسه‌تێ هه‌مان ئاریشه‌یا هه‌ى. ماده‌م كه‌س هاریكاریا مرۆڤى نه‌كت بلا مرۆڤى بخوه‌ هند تێدا هه‌بت و هاریكارێ خۆ بت، دا بشێت د ده‌لیڤه‌ك دیتر دا بگه‌هته‌ وان تشتێن گه‌له‌ك زانا و ژ وان ژى فه‌یله‌سۆفێ مه‌زن، عه‌لى وه‌ردى (1913 ـ 1995) باوه‌را وان ئه‌وه‌ دێ هه‌ر و هه‌ر ده‌لیڤه‌ك بۆ وى هه‌بت و ل رۆژانێن ژیانێ وه‌كى هه‌ر مرۆڤه‌كى بۆ هه‌ر كه‌سه‌كێ ده‌رگه‌هه‌ك ڤه‌بتن دا بگه‌هیته‌ ئارمانج و ده‌ستكه‌فتێن وه‌، ب مه‌رجه‌كى هینگى و وى ده‌مى بزانیت و بشێت مفاى ژ وى ده‌لیڤه‌ى وه‌ربگرت و خوه‌ بۆ وان ئارمانجا ته‌رخان بكه‌ت. هه‌كه‌ر وى نه‌شیا مفایى ژ وى ده‌لیڤه‌ى وه‌ربگرت به‌لكۆ ئه‌و ده‌لیڤه‌ بۆ نه‌زڤڕته‌ڤه‌ لێ قازانجێ وى د ڤێ هه‌ڤكێشێ دا ئه‌وه‌ وى خوه‌ ژناڤنه‌بریه‌ بۆ وێ چه‌ندێ. چونكى د وى ده‌میدا كێم یا داى به‌ر و خوه‌ بن نه‌ئێخستیه‌ و یێ ماى ساخ و ده‌رووندروست و ئاڤا و نه‌هه‌ڕفتى، ئه‌ڤه‌ مه‌زنترین ده‌ستكه‌فته‌ بده‌ست هه‌میان ناكه‌ڤت.

13

د. نه‌سره‌دین ئیبراهیم گۆلى
سازى و سه‌نته‌رێن زانستى و ژ وان ژى دبستان و قوتابخانه‌ ب ڕێیا پرۆگرامێ خواندنێ قوتابى په‌روه‌رده‌ دكه‌ن، په‌روه‌رده‌ وه‌ك پێناسه‌ پێكهاتیه‌ ژ ئاماده‌كرنا مرۆڤى بۆ ژیانى،َ و تێكراى زانایێن ده‌رووناسیا په‌روه‌رده‌یى و په‌روه‌رده‌كارێن مه‌زن ل سه‌ر ڤێ پێناسێ كۆكن. حوكمه‌تا هه‌رێما كوردستانێ، نه‌خاسمه‌ د ئاستێ په‌روه‌ردێ دا وێراى گه‌له‌ك بزاڤ و سه‌ركه‌فتنان د بیاڤێ وه‌رگێڕانا وان دا بۆ زمانێ شرینێ كوردى، به‌لێ هێشتا نه‌شیایه‌ خوه‌ ژ بن كارتێكرنا كه‌لتووره‌كێ بیانى ده‌ربێخیت، كو ب ڕێیا هنده‌ك كه‌سان، ڤێجا بده‌ست یان بێده‌ستى بیت، د پرۆگرامێ خواندنێ دا، دهێته‌كرن. پرتووكا جۆگرافى ئێكه‌ ژ ژێده‌رێن زانیاریا بۆ خوانده‌ڤانى حه‌تا ب ڕێیا وێ ژینگه‌ها سروشتى و جوگرافیایى یا كوردستان و ده‌ڤه‌ر و چیایان بنیاسیت. گرنگترین ئارمانجێن مرۆڤى هه‌میشه‌ ئه‌و بوویه‌ ب ڕێیا نیاسینا جوگرافیایا ده‌وروبه‌رێ خوه‌، هه‌م بشێت خوه‌ ژ مه‌ترسیێن ده‌ره‌كى و ئه‌وێن گه‌فان ل ژیان و بوونا وى دكه‌ن، بپارێزیت و هه‌م بشێت هه‌مى شیانێن خوه‌ بۆ مفاوه‌رگرتن ژ وێ ژینگه‌هێ و ل دووماهیێ ژى به‌خته‌وه‌ریا خوه‌ و مالبات و نه‌ته‌وێ خوه‌، بمه‌زێخیت. جهێ داخێ یه‌ ئه‌و جوگرافیایه‌ ل بن كارتێكرنا فاكته‌رێن له‌شكرى و سیاسى و… هتد، به‌رده‌وام د گوهۆرینێ دا بوویه‌، و داگیركرن یان ئارمانجێن سیاسى و تایبه‌ت سنوورێن وان و ته‌نانه‌ت ناڤێ وان ژى ببه‌رده‌وامى یێ گوهۆڕى، و بێگومان ژى ده‌مێ ئه‌ڤ زانیاریه‌ ب شاشى دگه‌هنه‌ به‌رده‌ستێ قوتابى ژ بلى تێكدانا بیردانكا وى یا زانستى، چه‌ند جاران پتر ژى زیانێ ل بیروباوه‌رێن وى دكه‌ت. ئه‌م كوردستانى بخۆ ئه‌ڤه‌ هزاران ساڵه‌ ل بن ده‌ستیێ و داگیركرنێ دا دنالین و مه‌ گه‌له‌ك قوربانیێ یێن داین، بۆچى بگه‌هته‌ ئاستێ هندێ زارۆكێن مه‌ ژى ئه‌و چه‌ند ب سه‌رێ وان بێت، نه‌خاسمه‌ ئه‌م نوكه‌ ب هه‌مى هێزڤه‌ بزاڤا ئاڤاكرنا ده‌وله‌ته‌كێ ددین دا دبن سیبه‌را وێ ژ تاما خۆشا ئازادیێ بێبه‌هر نه‌بین. پێداچوونه‌ك ب پرتووك و نه‌خشه‌یێن جۆگرافیایى د پرۆگرامێن خواندنێ هنده‌ك ژ ڤان شاشیان بخۆڤه‌ دگریت، و ل ڤێرێ ئه‌م تنێ نموونه‌كێ ژ وان ئینین. ب به‌رده‌وامى د نه‌خشه‌یێن ده‌ڤه‌را رۆژهه‌لاتا ناڤین ناڤه‌ك دهێته‌ دیتن ” كه‌نداڤا عه‌ره‌بى ” كو د راستیدا شاشیه‌ك زانستى، د هه‌مان ده‌مدا پالدانا قوتابیه‌كێ ب نه‌ته‌وه‌ كورده‌ بۆ ناڤ ئاریشه‌كا سیاسى، ئایدیۆلۆژى، نه‌ژادى و دیرۆكى، كو ڤى قوتابى نه‌ ژ دوور و نه‌ ژ نێزیكڤه‌ چ په‌یوه‌ندى پێڤه‌ نینه‌ و تژیكرنا مه‌ژیێ وى ب پێدانا ڤان زانیاریان د پرتووكێن خواندنێ و نه‌خاسمه‌ ل دبستان و قوتابخانه‌یێن ناوه‌ندى و ئاماده‌یى زیانه‌ك ده‌روونى مه‌زنه‌ ل كه‌ساتیا وى. هه‌لبه‌ت ل ڤێرێ مه‌به‌ستا مه‌ ئه‌و نینه‌ كو به‌رگریێ ژ نه‌ته‌وێ پارس (یان فارس وه‌كى عه‌ره‌ب دبێژنێ ) یێ ب ره‌گه‌ز ئاریایى بكه‌ین، چونكى زۆرداریا وان ل نه‌ته‌وێ كورد و كوردستانیان كرى چ كێمتر ژ یا عه‌ره‌بان نینه‌، و خرابتره‌، چونكى هیچ نه‌بیت ئه‌و ژى ئاریاینه‌ وه‌كى مه‌، تاجیك و ئازه‌ر، و … هتد، و چاڤێ مه‌ ل هندێ بى ل ده‌مێ ریفراندۆما كوردستانیان ئیران و ئاریایى ئێكه‌م پشت و هاریكارێن مه‌ بن د ئاڤاكرنا وه‌لاته‌ك كورستانى، لێ ب مخابنیڤه‌ گۆرزێ وان ژ هه‌میان كۆژه‌كتر بى و ئه‌ڤه‌ دێ بۆ وان گران تمام بیت، نه‌خاسمه‌ ئه‌و خوه‌ ل وه‌لاتێن زلهێز دده‌ن. لێ ل دووڤ ژێده‌رێن دیرۆكى ئه‌ڤ كه‌نداڤه‌ ل هزاران سالێن پێش زاینێ بناڤ و بنده‌ستێ پارسان بوویه‌، و هه‌تاكو د سه‌رده‌مێ میدیان دا ژى هه‌ر دو لایێن وێ ل بن ده‌ستهه‌لاتا میدیێن كورد بوویه‌. ئه‌ڤ ناڤه‌ سه‌ده‌یا بۆرى و نه‌خاسمه‌ پشتى ململانیێن دژوارێن ئیرانێ ل گه‌ل عه‌ره‌بان و نه‌خاسمه‌ وه‌لاتێن كه‌نداڤێ، و ب تنێ ژ پێخه‌مه‌ت تێكدانا ئارامییا ده‌ڤه‌رێ و نه‌ته‌وه‌ و وه‌لاتێن وێ هاتیه‌ تێكدان و ب ڤى ره‌نگى به‌لاڤبووى. ل سه‌رده‌مێ رژێما به‌عسا شۆڤینى و سه‌دامێ گۆڕبگۆڕ گه‌هشته‌ گۆپیتكا خوه‌، نه‌خاسمه‌ وه‌لاتێن عه‌ره‌ب ب هه‌مى ڤه‌ و ژ وان ژى یێن كه‌نداڤێ ئاگرێ ڤى شه‌ڕى ب پشتگیریا مادى و مۆرالى یا ڤێ رژێمێ، خۆشتركر، و كوردستانى ل هه‌ردوو سنوورێن ڤى شه‌ڕى مه‌زنترین قوربانى بین، ئه‌نفال و حه‌له‌بچه‌ دیارییا هه‌رى مه‌زنا وێ بى. ئه‌زموونا كوردستانیان نیشادایه‌ داگیركه‌رێن كوردستانێ ل هه‌مى پارچان، ل ده‌مێ دگه‌هنه‌ خالا دژاتیكرنا كوردستانیان، هه‌مى خه‌م و ئاریشه‌یان د ناڤبه‌را خوه‌ دا ژبیردكه‌ن، و ته‌نانه‌ت ل ڤێ دووماهیێ گه‌هشتینه‌ وێ باوه‌رێ پێدڤیه‌ ئه‌ڤ خاله‌ ببیته‌ ستراتژیه‌ك هه‌ڤپشك د ناڤبه‌را وان دا، ئه‌ڤه‌ژى بۆ ڕێگرى ل ئازادیا كوردستانیان و خه‌ونا دروستكرنا وه‌لاته‌ك سه‌ربخوه‌. ب گۆتنه‌ك دیتر بۆ مه‌ هه‌مى وه‌ك ئێكن، و نابت ئه‌م زۆرداریا وان ژبیرا خوه‌ ببه‌ین، و ژبه‌ر لایه‌نه‌ك یان تایبه‌تمه‌ندیه‌ك ل نك لایه‌نه‌ك ژ وان هه‌مى وێ زۆرداریێ بهێلین و دژاتیا لایه‌نه‌ك دیتر بكه‌ین، بێ لایه‌نى د بابه‌ت و ململانێ یا دیرۆكیا شیعه‌ و سوننه‌یان بۆ كوردان باشترین ده‌رمانه‌. مه‌ چ خێر و خۆشى ژ چ ژ هه‌ر دوكا نه‌دیت، ڤێجا بۆچى سه‌رێ خوه‌ بۆ ئێك ژ وان بئێشینین، و مه‌ژیێ زارۆ و گه‌نجێ خوه‌ بخڕینین: ها ئه‌ڤه‌ شیعه‌ و دوژمنه‌، و ئه‌ڤه‌ عه‌ره‌به‌ و سۆننه‌ و دۆسته‌. ژبلى رێز بۆ وان دو لایه‌نان وه‌ك باوه‌ر و مه‌زهه‌ب، لێ د چارچۆڤه‌ى سیاسه‌تێدا ئه‌و دو لایه‌ن بچاڤه‌ك دیتر و كێمتر ته‌ماشه‌ى مه‌ دكه‌ن، و ئه‌وا بۆ هه‌ر دوو وانا نه‌خه‌م و نه‌ خیاله‌ هزاران شه‌هید و قۆربانى و به‌دبه‌ختیا مه‌ و زارۆكێ مه‌ یه‌. له‌وما پێدڤیه‌ لایه‌نێن په‌یوه‌ندار د پرۆگرامێ خواندنێ، و نه‌خاسمه‌ په‌رتووكێن دیرۆكى و جۆگرافیایێ ڤێ و گه‌له‌ك جۆرێن دیتر ژ سه‌پاندنا هزرێن لایه‌نگیرانه‌ و ده‌مارگیرى نه‌هێلن، و ئه‌گه‌ر ده‌سته‌ك ل پشتێ هه‌یه‌ ب توندى بهێنه‌ سزادان و دوور ئێخستن ژ پرۆسا په‌روه‌رده‌یى، چونكى دێ ل ئاینده‌یێن دۆمدرێژ زیانێن مه‌زن ل قوتابى و كه‌ساتیا وى و تاكێ كوردستانێ ده‌ن.

21

د. نه‌سره‌دین ئیبراهیم گولى*
گه‌هشتن ب مافێن ره‌وایێن خوه‌ یێن سروشتى و جڤاكى، مافێ هه‌ر مرۆڤه‌كی یه‌، ژ هه‌ر جڤاك و ل بن هه‌ر ده‌ستهه‌لاته‌كێدا، ب مه‌رجه‌كى ره‌وشا جڤاكى و سیاسیا وى وه‌لاتى بهێته‌ل به‌رچاڤگرتن، و ل به‌رامبه‌ر ژى ده‌ستهه‌لات ژى دڤیا هه‌مان دیتن هه‌بیت و د كاودانێن ئاسایى و نه‌قه‌یراناوى دا مافێن ره‌وایێن خه‌ڵكێ خوه‌ بێى چو جوداهیه‌كا ئایینى و نه‌ته‌وه‌یى و نه‌ژادى و هزرى و سیاسى بده‌ته‌ وان.
ره‌خنه‌گرتن و ئازادیا وێ ئێكه‌ ژ بنه‌مایێن پیشكه‌فتنا هه‌ر وه‌لاته‌كى، ب مه‌رجه‌كى ئه‌و ره‌خنه‌ ئاڤاكه‌ر و بنیاتى و به‌رهه‌مێ ڤیانا وى كه‌س و لایه‌نى بیتن بۆ نیشتمان و وه‌لات و نه‌ته‌وێ خوه‌، نه‌ك چاڤلێكرن و ل بن فشارێن لایه‌ن یان هنده‌ك فاكته‌رێن لاوه‌كى و دژى به‌رژه‌وه‌ندیێن گشتى یێن وان نه‌بن. وه‌لاتێن پێشكه‌فتى به‌رهه‌مێن ره‌خنه‌ و ره‌خنه‌ژخۆگرتنێ و دیتنه‌كا خه‌مخۆرانه‌ بوویه‌ بۆ وه‌لات و خوه‌شگۆزه‌رانى و ئاڤاكرنێ.
ژێده‌رێن زانستى و رێكخراوێن تایبه‌ت ب ساخله‌میا جه‌سته‌یى و ده‌روونى و ده‌روونساخله‌میێ ل هه‌مى جیهانێ وه‌سا دده‌نه‌ دیاركرن كه‌ ده‌مێ گله‌یێن تاكه‌كى ژ ره‌وشا خوه‌ یا جه‌سته‌یى و فیزیكى و ده‌روونى پترتر ژ ئاستێ پێدڤى بیت و پترتر ژ ئاستێ گازنده‌یێن كه‌سه‌كێ ئاسایى و سروشتى بیت و بۆ ماوه‌یه‌كێ دوور و درێژتر ڤه‌كێشت، و ئه‌ڤ مرۆڤه‌ به‌رده‌وام ژ ره‌وشا خوه‌ یا جه‌سته‌یى و ده‌روونى ب گازنده‌ بیت و پترتر ژ ئاستێ پێدڤى ژ ئه‌نجامدانا كار و شۆله‌كى ماندى ببیت و بوه‌ستیت، و كه‌توارێ ژیانا خوه‌ ل به‌ر چاڤ نه‌گریت و نه‌بینت، ئاماژه‌نه‌ بۆ هندێ بسه‌لمینت ئه‌ڤ كه‌سه‌ ژ ئالیێ ده‌روونى ڤه‌ نه‌ یێ جێگیره‌ و د قه‌یرانه‌كا ده‌روونى دا دژیت، ڤێجا چ ئه‌ڤ قه‌یرانه‌ به‌رهه‌مێ فاكته‌رێن بۆماوه‌یى بیت و ژ ده‌یباب و بابۆكالێن وى بۆ وى هاتبیته‌ ڤه‌گۆهاستن و چ ژ ئه‌گه‌رێن گڤاشتنێن ده‌روونى ـ جڤاكى و یان كارى و پیشه‌یى بیت یان گرێداى بیت ب لایه‌نێ په‌روه‌رده‌یا وى یا شاش و شاشڤه‌ ل قووناغێن پێشترێن ژیانێ، كو نوكه‌ ئه‌و خستیه‌ د ڤێ ره‌وشێ دا و فشار ل سه‌ر زێده‌كرین و گه‌هاندیه‌ ڤێ ره‌وشا ناله‌بارا ده‌روونیا نوكه‌.
ئه‌ڤ رێكخراوێن تایبه‌ت بۆ كێمكرنا گڤاشتنێن ژ ڤى ره‌نگى و بۆ پاراستنا تاكى ژ ئالۆزتركرنا ره‌وشا خوه‌ یا ده‌روونى دشێت گه‌له‌ك رێیا بكار بینت و ژ وان ژى یا ژ هه‌میان پراكتیكیتر و ئاسانتر و به‌رده‌ستتر هه‌داركێشان و به‌لكو ژى جۆره‌كێ خه‌مساریێ یه‌ د سه‌ره‌دریكرن دگه‌ل كاودانێن زه‌حمه‌تێن ژیانێ، تاكۆ ل بن فشارا وان نه‌هێته‌ شكاندن و ژناڤچوون، و نه‌بیته‌ قوربانیێ وان. چونكى هه‌ر مرۆڤه‌كى، چ یێ ئاسایى و ده‌رووساخله‌میێ و چ یێ نه‌خۆش، سیسته‌مه‌كێ به‌رگریا ده‌روونى (مناعه‌یا نفسی) یێ هه‌ى كه‌ ئاستێ خۆلبه‌رگرتنا ئاسته‌نگ و كاودانێن ژیانێ دیار دكه‌ت، چ بلند یان نزم بیت. ئانكۆ مرۆڤه‌كێ ئاسایى ئه‌ڤ سیسته‌مه‌ ل نك وى یێ ب هێزه‌ و كه‌سێن دیتر و ده‌روون نه‌خۆش خودان سیسته‌مه‌كێ ئاست نزمن و نه‌شێن خوه‌ ب سانه‌هى ل به‌ر نه‌خۆشیا بگرن و به‌رده‌وام ب گله‌یى و گازنده‌نه‌.
هه‌مان ئه‌ڤ ره‌وشه‌ بۆ كاودانێن ئاسایى و جڤاكى د هه‌ر كۆمه‌لگه‌هه‌كێ دا و تاكێن هه‌ر وه‌لاته‌كیدا دروسته‌ ب لایه‌نێ كێمیڤه‌ نێزیكه‌ ش وێ چه‌ندێ. ره‌خنه‌ و گازنده‌یێن به‌رده‌وامێن تاكى ژ ره‌وشا ژیانێ و سیسته‌مێ برێڤه‌چوونا وێ هه‌مان رامانێ دده‌ت. هه‌مان رامان بۆ گازنده‌یێن به‌رده‌وامێن هنده‌ك تا و لایه‌نان ژ سیسته‌مێ سیاسییا وه‌لاتى دشێت بهێته‌بكارئینان. به‌لگه‌ ژى بۆ ڤێ چه‌ندێ گه‌له‌كێن هه‌ین وى كارى دكه‌ن ل ده‌مه‌كى ئه‌ون یێن خوه‌دان ده‌ستكه‌فت یان ئه‌ون یێن بخوه‌ نه‌وه‌جن و هه‌كه‌ر ل جهێن وه‌سا بن نه‌ك نه‌شێن ببنه‌ كه‌سێن به‌رهه‌مهینه‌ر و ب مفا بۆ جڤاكێ، به‌لكو ژى ژ گه‌له‌ك ژ وان كه‌سێن ئه‌و بخوه‌ گازنده‌ى ژ وان دكه‌ت و ب گه‌نده‌ل دزانیت، گه‌نده‌لتر ده‌ربكه‌ڤیت، به‌لێ چونكى نوكه‌ ئه‌و نه‌ د وى جهیدایه‌ گازنده‌ى دكه‌ت.
ئه‌ڤ كه‌سێن ل جڤاكا كوردستانى گه‌له‌ك سه‌رڤه‌سه‌رڤه‌ هه‌لسه‌نگاندنێ بۆ بابه‌تان دكه‌ن و گه‌له‌ك د هه‌ڤكێشه‌یێن سیاسى و جڤاكى و ئابووریێن كوردستانێ و جیهانێ ناگه‌هن یان خوه‌ تێناگه‌هینن، نزانن گه‌له‌ك ژ وان هه‌ڤكێشا نه‌ د ده‌ستێ كه‌سه‌كى ل كوردستانێ و ده‌ڤه‌رێ و هه‌تا كو جیهانێ دا نینه‌ و كاودانێن ده‌مه‌كى یان ژنه‌شكافى و چاڤه‌ڕێنه‌كرى یان پلانێن مه‌زنێن سه‌ر ئاستێ وه‌لاتێن زلهێزن، و ب سانه‌هى و ب بچویكترین هێجه‌ت و ل بن بچووكترین ده‌رفه‌ت دكه‌ڤنه‌ بن كارتێكرنا گۆتنك و پرۆپاگندێن هنده‌ك كه‌س و لایه‌نان، چ ناڤخۆیى چ ده‌ره‌كى، ژبلى هندێ نیشادده‌ن خۆدان كه‌ساتیه‌ك لاوازن، هند ژى كه‌ساتییا خوه‌ دئێخنه‌ بن پرسیار و گۆمانێ.
مه‌به‌ست ئه‌ڤه‌ نینه‌ بێژین بلا فه‌رمانبه‌ر و مامۆستا ژ برسان بمرن و به‌نده‌یه‌كێ ده‌ست و پێ گرێدایێن سیسته‌مێ ده‌ستهه‌لاتێ بن و ل هه‌مى دیكتاتۆریه‌ته‌كێ بێده‌نگ بن و نه‌ئێن رێپیڤانه‌كى و داخوازا مافێ خوه‌ نه‌كه‌ن و حاشایێ ل ئازادیا خوه‌ بكه‌ن. دابینكرنا خۆشگۆزه‌رانیێ بۆ خوه‌ و ئه‌ندامێن خێزانێن وان مافێ ره‌وایێ وانه‌ به‌لێ پشتى لبه‌رچاڤگرتنا به‌رژه‌وه‌ندى و ره‌وشا گشتییا نیشتمانێ خوه‌ و ئه‌و مه‌ترسیێن لسه‌ر هه‌رێمێ هه‌ین، و ده‌ستێن ده‌ره‌كى و نافخۆیى و پیلانێن هه‌ڕفاندنا وێ ژى ببینن.
ده‌مێ تاكێن جڤاكه‌كێ زۆر ب ئاسانى ب هنده‌ك پرۆپاگنده‌یێن بێ بنه‌مایێن كه‌س و لایه‌نێن هه‌لپه‌رست و تێكڤه‌ده‌ر و تێكده‌ر دهێنه‌ خاپاندن، و زووى باوه‌ر ژ گۆتنێن وان دكه‌ن به‌لێ باوه‌ر ژ به‌لگه‌ و بڕیار و ژێده‌ر و ئامارێن فه‌رمى و حكومى ناكه‌ن، و دبنه‌ ده‌سته‌ك بۆ تێكدانا ره‌وشا هه‌رێمێ و جاره‌ك دیتر بنده‌ستكرنا وێ، و نزانن ئه‌وێن وێ تێكڤه‌دانى َدكه‌ن تنێ ژپێخه‌مه‌ت گه‌هشتن ب هنده‌ پله‌ و پۆست و پایه‌ و وه‌زاره‌ت و سامانه‌كییه‌ و ژبه‌ر ڤێ چه‌ندێ هه‌مى بزاڤا دكه‌ن بۆ باوه‌رپێكرنا خه‌لكێ هه‌ر كاره‌كى و نووچه‌یه‌كێ به‌لاڤ بكه‌ن. و مالوێرانى هنگیه‌ ده‌مێ هنده‌ك كه‌سێن خۆشباوه‌ر و ساویلكه‌ یان ژى به‌ لایه‌نێ كێمیڤه‌ یێن دلساف و دلپاقژ و ئاگه‌ه ژ چ تشته‌كى نه‌هه‌ى سووارى پێلێن وان تێكڤه‌ده‌ران دبن بێى هندێ بزانن كا دێ د ئه‌نجامدا چه‌ند تشتێن خراب ب سه‌رێ ڤى نیشتمانى و خه‌لكێ وێ ئێن بێى جوداهیا هزرى و سیاسى. بێى هندێ تێبگه‌هین دێ چه‌ند تشتێن مه‌ هه‌میان پێكڤه‌ كۆمكرین و هه‌ین ژ ده‌ستێن مه‌ چن. هنگى به‌لگه‌ نه‌ویسته‌ ئه‌ڤ مرۆڤه‌ هه‌كه‌ر ڤان تشتا بزانیت و بكه‌ت دێ سه‌لمینیت مرۆڤه‌ك نه‌واقعیه‌. مرۆڤه‌كێ نه‌كه‌توار تشتێ دویر نابینت و ناخوینت. هنده‌ك تشتى سه‌رڤه‌سه‌رڤه‌ دبینت، به‌لێ كویر د بابه‌تیدا ناچته‌ خوارێ، و تنێ ژ ده‌رگه‌هه‌كى ب ژۆر دكه‌ڤت و تنێ چاڤێت خوه‌ دئێخیته‌ په‌نجه‌ره‌كێ، و بێگۆمان ژى دێ هه‌مى تشتا تنێ د وێ په‌نجه‌رێ ڕا بینیت، به‌لێ پا هه‌مى تشت ش وێ په‌نجه‌رێ را دیار نابن. ئه‌ڤ مرۆڤه‌ به‌رده‌وام و هه‌میشه‌ ب گله‌یى و گازنده‌نه‌، و ئه‌زموونێ و بیردۆزێن ده‌روونناسیێ نیشاندده‌ن ئه‌و مرۆڤ به‌رامبه‌ر ب هه‌ر تشت و كه‌س و كاودانه‌كێ وه‌سانه‌ و هه‌مان ره‌فتارێ دكه‌ن و گازنده‌یێن وان چ جاران ناڤه‌بڕن. هه‌تاكو ئه‌و كاودانێ نۆكه‌ گازنده‌ى ژێ دكه‌ن ژى هه‌كه‌ پشتى ماوه‌كێ دروست ببیت و ئه‌و هێجه‌ت نه‌مینت ئه‌ڤ كه‌سێن لاواز دێ ل هێجه‌ت و سووژێته‌ك دیتر گه‌ڕهن دا پێ بئاخڤن و گازندا بكه‌ن، بۆ هندێ لاوازیا كه‌ساتییا خوه‌ تێدا ڤه‌شێرن و به‌رزه‌ بكن، و دیسانێ دێ ل سه‌ر پت پت و پۆره‌ پۆر و كۆت كۆتا خوه‌ به‌رده‌وام بیت. ل ده‌مه‌كى به‌رى هینگى وه‌سا دیار دكر هه‌كه‌ر ئه‌ڤ كێماسیه‌ نه‌مینت دێ ئاریشێن وى چاره‌سه‌ر بن و گازندێن وى بدووماهیك ئێن، به‌لێ پاشى ده‌ردكه‌ڤیت نه‌وه‌سایه‌.
رۆژا هندێ یا هاتى ئه‌م هێدى د فه‌لسه‌فه‌یا ژیانێ و نیشتمانى و ئه‌رك و مافێ، خوه‌ بگه‌هین و فه‌لسه‌فا ژیانا خوه‌ دگه‌ل وان رێكبێخین، و بسانه‌هى خوه‌ بده‌ست كه‌س و لایه‌نانڤه‌ به‌رنه‌ده‌ین و رابردووى بكه‌ین ئه‌زموون و وانه‌ و په‌ند، و بیرا خوه‌ بینین چه‌ندا بۆ گه‌له‌ك كه‌س و لایه‌نان و به‌عسێ و یێن دوژمن وه‌كر به‌لێ نه‌ك چ پێڤه‌ نه‌هات به‌لكۆ رژێما به‌عس بێ جیاوازى گه‌له‌ك ژ وان ژى ژناڤبرن، و بزاڤێ بكه‌ین نه‌بینه‌ ئه‌گه‌رى دۆڕاندنا خوه‌ و خه‌لك و نیشتمان و ئاخ و زه‌حمه‌ت و رابردوو و نۆكه‌ و داهاتوویا خوه‌ و زارۆك و كه‌س و كارێن خوه‌، و ل بیرا مه‌ بیت گه‌له‌ك تشت و هووركاریێن هه‌ین د هه‌ڤكێشه‌یێن سیاسى ل كوردستانێ و ده‌ڤه‌رێ و هه‌تاكۆ هه‌مى جیهانێ نه‌ك د ئاستێ تێگه‌هشتن و ده‌ستهه‌لاتا كه‌سه‌ك ژ مه‌ یه‌، به‌لكۆ یێت وه‌كى پوتینى و ترامپى و ماكرۆنى ژى نزانن دێ چ لێ ئێت و گه‌هته‌ كیڤه‌، له‌وما بێهنفره‌یى باشترین رێكه‌ بۆ هندێ بزانین كا دێ پشتى هنگى ده‌رگه‌هێن خێرێ ڤه‌بن.
*پرۆفیسۆرێ ه. /بسپۆرێ زانستێن سایكۆلۆژى و په‌روه‌رده‌یى/فاكۆلتییا په‌روه‌رده‌/ زانینگه‌ها زاخۆ

15

د. نه‌سره‌دین ئیبراهیم گۆلى*

ئه‌ڤ بابه‌ته‌ نهێنى و به‌رسڤه‌كه‌ بۆ وێ پرسیارێ، بۆچى هنده‌ك وه‌لاتێن رۆژئاڤایێ دژى سه‌رۆك بارزانینه‌. چ پێنه‌ڤێت كاره‌ساتێن كوردان ب هه‌مى ئایین و پارچه‌یێن خوه‌ڤه‌، ل سه‌ر ده‌ستێ مۆسلمانان و نه‌خاسمه‌ هه‌ر سێ نه‌ته‌وێن فارس و تورك و عه‌رب، ئه‌و تراژێدیانه‌ زمان ژ وه‌سفا وان دكه‌ڤت و گوهى شیانا گوهدارى و په‌یڤا شیانا ڤه‌گێڕانا وان نینه‌.
پشتى قه‌نجیێن سه‌لاحه‌دینێ ئه‌یۆبى و دوینده‌ها وى ل گه‌ل جیهانا ئیسلامى كرین، ئه‌و رژدییا كورد هنده‌ پێداگریێ ل سه‌ر دكه‌ن ڤیابا هه‌تا نۆكه‌ جیهانا ئیسلامى پێكڤه‌ بڕیار ل دۆر ئازادیا كوردا دابایه‌، لێ وان نه‌تنێ ئه‌و قه‌نجى ژبیركریه‌، به‌لكۆ یا ب ئاڤێ ژى داى، و “شه‌یێ وێ هند خراب یێ د سه‌رێ كوردا ڕا شكه‌ستى”، هه‌تا نوكه‌ ژى جیهانا مه‌سیحیه‌تێ و پشتى ئه‌و شه‌ڕێن ب ناڤێ بێ ڕامانا “خاچپه‌رێستان” د ناڤ موسلماندا به‌لاڤ، كێمترین ده‌لیڤه‌ نه‌دایه‌ ئه‌ڤ نه‌ته‌وه‌ سه‌رێ خوه‌ ڕاكه‌ت و رۆژه‌كا ئارام ببۆرینیت.
كورد ژ پشتى سه‌لاحه‌دینى وه‌ره‌ قوربانیێ ململانێیا دو جه‌مسه‌رێن ئاینى بوویه‌ و پشتى وان ژى دوجه‌مسه‌ریا سیاسییا بلۆكێن شێعه‌ و سوننه‌یێن موسلمان و ل دووڤ دا رۆژئاڤا و رۆژهه‌لاتا مه‌سیحى و پاشى ژى و پشتى ده‌ركه‌تنا په‌ترۆلێ ئه‌و ژى هاته‌ سه‌ر و ل سه‌روبه‌ندێ جه‌نگێ سێیێ یێ جیهانى ل سه‌ر بابه‌تێ ئاڤێ، دێ ئه‌و “نه‌ه ژى ئێنه‌ سه‌ر وان ده‌ها”!
هندى كه‌ رۆسیایا مه‌سیحى بوو چ د ململانێ ل گه‌ل ئیرانا سه‌فه‌وى ـ شێعى و چ ل گه‌ل توركێن عوسمانى ـ سوننه‌، چویڤێ وان هه‌ر ب كوردان كه‌تیه‌، پاشى ژى و ل بن فه‌لسه‌فه‌یا ماركسیزم ـ لینینیزمێ مافێ وى نه‌ته‌وه‌ى ب ڕه‌نگ و ناڤ و شێوازێن جودا و نه‌خاسمه‌ بنبڕكرن و ڤه‌گوهاستن و هشككرنا دارا ب هێزا هزرا نه‌ته‌وه‌یێ و نه‌هێلانا وێ د مێنتالیته‌ و باوه‌رێن كوردان و … هتد، هاتیه‌ بنپێكرن. هه‌تا كو گه‌هاندنا په‌یاما كوردان بۆ جارا ئێكه‌م د جڤاكا نێڤده‌وله‌تى و ب ڕێیا وه‌لاتێ هه‌ڤپه‌یمان یان باشتر بێژین بنده‌ستێ خوه‌ یێ وه‌كى مه‌غۆلستان ل ناڤه‌راستا سه‌دێ بیستێ تنێ كارته‌كا فشارێ بوویه‌ ل سه‌ر هه‌ڤڕكێ خوه‌ یێ سه‌ره‌كى، ئانكۆ ئه‌مریكا.
هندى فره‌نسایه‌، پشتى ده‌یناندنا نه‌خشه‌ و سنۆرێن نوو ل ده‌ڤه‌رێ ئاگرێ د ناڤبه‌را كوردان ل گه‌ل نه‌ته‌وه‌یێن دۆرماندۆر و نه‌خاسمه‌ عه‌ره‌بان خۆشكریه‌ و ب تایبه‌ت ژى بۆ راگرتنا به‌لانس و هه‌ڤسه‌نگیێ د ناڤبه‌را وان ل ده‌ڤه‌رێن ده‌ستهه‌لاتا خوه‌ هه‌مى رێكه‌ك تاقیكریه‌.
هندى ئه‌ڵمانیایا جه‌نگێ جیهانیێ دوویێ بى بۆ هنده‌ك به‌رژه‌وه‌ندیان، بزاڤێن خوه‌ ل كوردان نێزیككرنێ كرینه‌ و تنێ و وه‌كى گه‌له‌كێن دیتر وه‌كى كارته‌كێ ل دژى هه‌ڤڕكێن خوه‌ بكارئیناینه‌.
هندى به‌ریتانیا یا ئه‌نگلۆساكسۆنه‌ ژپێخه‌مه‌ت پاراستنا به‌رژه‌وه‌ندیێن خوه‌ ژ یاریكرن ب چاره‌نڤیس و دۆزا كوردى بۆ خوه‌ مژوولاهیه‌ك مه‌زن دروستكریه‌. هه‌رده‌م د وى بابه‌تى دا هلكێشان و داكێشان یا پێكرى ل دووڤ ویست و حه‌زا خوه‌. ئه‌ڤ وه‌لاته‌ به‌رى هاتنا ئه‌مریكا بۆ ناڤ هه‌ڤكێشێن سیاسیێن ده‌ڤه‌رێ مه‌زنترین ئاسته‌نگ بوو ل به‌ر گه‌هشتنا ده‌نگێ زه‌لالێ كوردان بۆ جیهانا ده‌رڤه‌ و بۆ ڤێ چه‌ندێ هه‌ر پرۆپاگنده‌ و ڕێكه‌ك جه‌ڕباندیه‌. هه‌تاكۆ بزاڤێن كوردان ل ناڤ خه‌لكێ جیهانێ ب بزاڤێن ئاینى و … ناڤێن پشكه‌فتى و كلاسیكیێن هه‌ڤشێوه‌ دایه‌ناسین، ل ده‌مه‌كى كو هه‌ر وى وه‌لاتى و ل جهێن دیتر و بۆ به‌رژه‌وه‌ندیێن خوه‌ پشته‌ڤانیێن بێ وێنه‌ ل بزاڤێن ئایینى دكرن و نموونه‌ ژى وه‌هابیزم و ئیخوانیزم و به‌هائیزم و سه‌یهۆنیزم و … هتد، بووینه‌ كو هنده‌ك ژ وان بزاڤێن رادیكالى و توندهاژۆ بووینه‌.
پشكداریا وى وه‌لاتى د په‌یماننامه‌یێن جوداجودایێن نێڤده‌وله‌تى و نموونا هه‌رى زیندى ژى سه‌عدئاباد مه‌زنترین به‌لگه‌نه‌ ڤێ چه‌ندى نیشاندده‌ن، ژ بلى دژاتیكرنا ئه‌و شۆڕه‌شێن كورد تێدا گه‌له‌ك ل ئارمانجێن خوه‌ نێزیك دبین وه‌كى شێخ مه‌حموودى و شۆڕه‌شا ئێكێ یا بارزان ل چه‌رخێ بیستێ.
به‌ریتانیایێ هه‌مى ده‌مه‌كى ژپێخه‌مه‌ت پاراستنا سۆزا خوه‌ و پێداگرى ل سه‌ر ئێكپارچه‌یا وه‌لاتێن كو كورد تێدا بنده‌ست و نه‌خاسمه‌ ئێراقا نوو، یا ڤیاى كورد لاواز و په‌رته‌وازه‌ و شه‌پلى بن، هه‌تاكو هه‌كه‌ ب نرخێ كوشتن و جینۆسایدا وان بیت. پشتى هاتنا ئه‌مریكا ژى بۆ ناڤ هه‌ڤكێشه‌یێن سیاسى ل ده‌ڤه‌رێ و نه‌خاسمه‌ د ده‌رگه‌هێ هنده‌ك وه‌لاتێن ڤێ ده‌ڤه‌رێ، چ ئه‌وێن عه‌ره‌ب و ژ كه‌رب یان ترسا شێعه‌ و ئیرانێ ئه‌و رێك بۆ خۆشكرى، و چ ئه‌وێن نه‌عه‌ره‌ب یێن ژ ترسا عه‌ره‌ب و مۆسلمانان پشتا خوه‌ ب رۆژئاڤاڤه‌ گرێداى، هێشتانێ ژى باندۆره‌ك مه‌زن یا ل سه‌ر بڕیارێن چاره‌نڤیسسازێن ده‌ڤه‌رێ و نه‌خاسمه‌ ژى بابه‌تێ گرێداى ب كوردان ڤه‌ یا هه‌یى. مه‌زنترین به‌لگه‌ ژى بۆ ڤێ گۆتنێ دژاتیكرنا وى بى بۆ ریفراندۆما سه‌ربخۆیا كوردستانێ بى. ئه‌و كارێ ب باوه‌را گه‌له‌ك بسپۆر و شه‌هره‌زایان باشترین و دروسترین و دیمۆكراسیترین و ئاشتیخوازانه‌ترین رێك بى و نه‌ته‌وێ كورد ب هه‌مى ئۆل و لایه‌نانڤه‌ ب نێزیكى (93%) ده‌نگ بۆ ئازادیێ و سه‌ربخۆیێ دا و نیشاندا ئه‌ڤه‌ هیڤى و خه‌ونا هه‌ر كورده‌كیه‌. به‌لێ به‌ریتانیا ب ڕێیا پشته‌ڤانیا هنده‌ك كه‌س و لایه‌نان ل كوردستانێ، ئه‌وێن تێهنى پاره‌ و ده‌ستهه‌لاتێ و شووشتى ژ بهایێن ئێكگرتن و ئێكرێزیا نه‌ته‌وه‌یى بین و ده‌یناندنا كه‌نالێن پێشكه‌فتى و راگه‌هاندنه‌كا تژى زڕنابێژێن بناڤۆده‌نگ، و گرێدانا وان ب خوه‌ و حوكمه‌تا ژبه‌رئێكچوویا به‌غدایێ و خه‌لكێن دیترێن هاوكۆف ل كوردستانێ و ده‌ڤه‌رێ و جیهانێ، شیان وێ ئاسته‌نگا نه‌شیاى ل ده‌مێ ئه‌نجامدانا وێ بكه‌ن، تۆلا خوه‌ ل هه‌مى وان كه‌س و لایه‌نانڤه‌ بكه‌ن یێن پشكدارى د سه‌رخستنا وێ پرۆسا جهێ شانازیێ د هه‌مى دیرۆكا كوردان دا، ڤه‌كه‌ن. ئه‌وى وه‌لاتى ب ڕێخستنا خیانه‌ت و كاره‌ساتا 16 ئۆكتۆبه‌ر نیشان دا بۆ سه‌رنه‌گرتنا خه‌ونا كوردان ئاماده‌یه‌ ده‌ستێ خوه‌ بدته‌ مه‌زنترین دوژمنێ خوه‌ و ئه‌و ژى ئیرانه‌. ب ڤێ ئێكێ چه‌ند ئارمانج بده‌ستڤه‌ئینان:
ئێكه‌م: شكستئینان ب سه‌رگرتنا ئێكجاریا ریفراندۆمێ و چوونا وێ ل سه‌ر سكه‌یێ خوه‌ یێ ئاسایى.
دووهه‌م: وه‌سا دانه‌دیاركرن كو كاره‌ساتا 16 ئۆكتۆبه‌ر به‌رهه‌مێ ریفراندۆم و بزاڤێن “جۆداخوازیا” كوردستانیان و سیاسه‌تا بارزانیه‌.
سێیه‌م: تۆلڤه‌كرن ل جه‌نابێ سه‌رۆك بارزانى و بارزانیان و بارزانیدۆستان و بارزانیپه‌رستان بى، چونكى هێشتا برینێن شۆره‌شا بارزان ل نك وان نه‌كه‌وینه‌.
وى وه‌لاتى باش زانیبى هێدى سه‌رۆك بارزانى یێ بیه‌ هێڤێنێ ئێكگرتن و ئێكرێزیا كوردان بۆ گه‌هشتن ب ئامانجه‌كا نه‌ته‌وه‌یى و ژ به‌ر ڤێ چه‌ندێ گۆهێ وى وه‌لاتى ل هندێ نینه‌ كا ب چ نرخه‌كى و ژناڤچوونا كێ ئه‌و تراژێدیا بدووماهیك ئێت، یاكو ب پشتگیریا وێ بۆ هه‌ر كه‌س و لایه‌ن و وه‌لاته‌كى بیت یێن دژاتییا جه‌نابێ سه‌رۆك بارزانى و رێبازا وى دكه‌ن، و 16 ئۆكتۆبه‌ر ژێ په‌یدا دبیت. ب دیتنا وى وه‌لاتى تنێ ئه‌ڤ سه‌ركرده‌یه‌یه‌ هزرێ د به‌رژه‌وندى و ئارمانجێن پیرۆز و بلندێن نه‌ته‌وه‌یێ خوه‌ دكه‌ت و د ڤێ رێیێ دا گوهێ خوه‌ ناده‌ته‌ هیچ تشت و كه‌سه‌كى تنێ نه‌ته‌وه‌یێ خوه‌ نه‌بیت.
دیاره‌ وى وه‌لاتى هه‌مى شیانێن خوه‌ بۆ ڤێ مه‌ره‌مێ مه‌زاختن و كاودانێن سیاسى و ئابوورى و سایكۆلۆژى ژى بۆ هندێ كوردستانى زوو ڤێ هزرا تڕۆهات و بێ بنه‌ما باوه‌ر بكه‌ن، یا گۆنجاى بى و نه‌خاسمه‌ پیلان وه‌سا هاتبیه‌ داڕشتن هێدى چ ده‌رفه‌ت بۆ راستیا نه‌مابى.
به‌ریتانیا ژبیرنه‌كربى ل چه‌رخێ بیستێ بازرانى ئاسته‌نگێن به‌ر سینگێ پیلانێن وێ ل كوردستانێ بووینه‌. بێگۆمان وان ب 16 ئۆكتۆبه‌رێ تۆلا هینگى ڤه‌دكر و خیانه‌تكار ژى دبه‌رهه‌ڤ و ل پلێ بین. گه‌له‌ك وه‌لاتێن هه‌ڤپه‌یمانى ل شه‌ڕێ داعشێ ژ بلى كو د بنه‌ڕه‌تدا بنده‌ستێن وى وه‌لاتینه‌، نه‌خاسمه‌ یێن سه‌ر ب تاخمێ كۆمۆنوێلس، د ڤێ پیلانێ دا بێ به‌هر نه‌بین. (UN) ژى تنێ بووكه‌كا شووشه‌یى و لاستیكى بى د ده‌ستێن وه‌لاتێن زلهێز دا و نه‌خاسمه‌ به‌ریتانیا ئه‌نگلۆساكسۆنى.
ته‌هاكو وه‌لاتێ ئه‌مریكا ژى د سیاسه‌تێدا ل بن بانۆرا وان كه‌سان بى ئه‌وێن د ڤێ پیلانێ رۆل هه‌ى و ب مه‌لیارها دۆلار ده‌ستكه‌تن و چوون ل وه‌لاتێ خۆ پالدان و سه‌د سالا ژى شۆل بكه‌ن هند ده‌ست ناكه‌ڤت و سه‌د سالا بخۆن ژى بدووماهیك نه‌ئێت. یێ خوه‌لى ب سه‌ر مان كورد، و سه‌رشۆڕى و شه‌همزارى دیرۆكێ و
كۆڕێن زڕده‌یكێ ژى خیانه‌تكار و زڕنابێژێن وان.
سیاسه‌تا ئه‌مریكى د ڤێ پیلانێ دا راستیه‌ك نیشاندا ئه‌و ژى لاوازیا وێ بى ل هه‌مبه‌ر هه‌ڤڕكێن خوه‌ د جیهانا ئیسلامى و نه‌خاسمه‌ ئیران و توركیا. پشتگرێدانا وى وه‌لاتى ب چه‌ند كه‌سێن لاواز د هه‌ڤپه‌یمانیا دژى تیرۆرێ ل ده‌ڤه‌رێ، ئه‌و لاوازى و سستى و خاڤى سه‌لماند و كورد ژ وان بێ هێڤى مان.
هه‌كه‌ ل شه‌ڕێ چالدێران كورد بینه‌ قۆربانیێ سه‌فه‌وى و عوسمانیان، ل كه‌ركووكێ كورد بینه‌ قوربانیێ هه‌ڤڕكیا جیهانا ئیسلامى و مه‌سیحیه‌تێ.
هه‌رچه‌نده‌ خواندنا هه‌ڤكێشه‌یێن سیاسى ژبه‌ر روودانا تشتێن ژنه‌شكافى ب زه‌حمه‌ته‌ و هه‌تاكو وه‌لاتێن زلهێز ژى نه‌شێن پێشبینیان بكه‌ن، لێ پێدژیت كوردان شانسه‌كێ دیترێ ماى و ئه‌و ژى سه‌رشێتیا هنده‌ك سه‌ركردێن ده‌ڤه‌رێ و جیهانێ یه‌، كو ب ئه‌نجامدانا ئۆپراسیۆن و یان كریارێن سه‌یر و سه‌مه‌ر و هلكرنا ئاگرێن شه‌ڕى و گوهۆڕینا كه‌س و كاربده‌ست و سیاسه‌ت و پلانێن خوه‌، دبیت خوه‌ تووشى جۆره‌كێ دفنبلندیێ بكه‌ن و هنده‌ك جاران ژى ئه‌و سه‌ركرد ببنه‌ ئه‌گه‌رێ هندێ سه‌رێ خوه‌ بخۆن یان ژى زۆڵم و زۆرداریێ بگه‌هیننه‌ ئاسته‌كى “وه‌ریسێ وێ ل جهه‌كێ زراڤ ڕا بپچت”، و ده‌ڤه‌ر به‌ره‌ف شه‌ڕه‌ك مه‌زنتر د ناڤبه‌را زلهێز یان نه‌ته‌وه‌یێن بالاده‌ست و دفن بلند بچت و پارچه‌بوونێ بدووڤ خوه‌ دا بینت.
*پرۆفیسۆرێ ه. /بسپۆرێ زانستێن سایكۆلۆژى و په‌روه‌رده‌یى/فاكۆلتییا په‌روه‌رده‌/ زانینگه‌ها زاخۆ

30

پ.ه. د. نه‌سره‌دین ئیبراهیم گولى
ده‌ڤه‌را زاخۆ نه‌ك تنێ ژ لایه‌نێ دیرۆكى، به‌لكو ژ لایه‌نێ جیۆپۆلتیكى ژى هه‌ستیاریه‌ك مه‌زن هه‌یه‌، ئه‌ڤ ده‌ڤه‌ره‌ وه‌ك نیمچه‌ دۆرگه‌یه‌كێ د ناڤ هه‌رسێ ئاڤێن خابیر و هیزل و دیجله‌ى دا، د ناڤبه‌را چیایێن سه‌ركێش و زۆزانان، و ده‌شتێن زه‌نگین و نوكه‌ ژى ده‌ركه‌فتنا په‌ترۆلێ و ل دروستبوونا عێراقا نوى دا ده‌رگه‌هێ ڤى وێرانه‌ وه‌لاتى به‌ر ب ئه‌ورۆپا و كه‌فتن د سنوورێ سێ وه‌لاتان و سێ پارچێن كوردستانێ كاودانه‌ك وه‌سا دروستكریه‌ هه‌میشه‌ گه‌فێن دوژمنان ل سه‌ربن و چاڤێ شۆره‌شێن كوردى ژى لێ بت، هه‌مى ڤان فاكته‌ران كارتێكرنه‌ك ل سه‌ر تاكێ ڤێ ده‌ڤه‌رێ دروستكریه‌ و ساخله‌تێن سایكولوژیێن وى هێلاینه‌ بن هه‌ژموونا هه‌مى وان بناسان و د بینین د شۆره‌شێن كوردستانیان دا خه‌لكێ وێ پشكا شێرى هه‌بوویه‌. ب هه‌مان ره‌نگ ژى گه‌فێن ل سه‌ر هند دژوارتر بووینه‌. به‌لگه‌ ژى شالاوێن ب عه‌ره‌بكرنێ بزاڤاكرى زووتر بگه‌هیتێ، هه‌تا كۆ رێكخراوا تیرۆرستیا داعشێ بزاڤێن مه‌زنكرن بگه‌هنێ و میلیشیایێن شیعه‌ و حه‌شدا نه‌شه‌عبى ژى ب هه‌مان ره‌نگ بۆ گه‌هشتنێ ب مرادا خوه‌ و داگیركه‌رێن تورك و پارس و عه‌ره‌بان، گه‌له‌ك بزاڤكرن بگه‌هنه‌ ده‌ریێ بره‌هیم خه‌لیل، لێ پێشمه‌رگه‌هێ قه‌هره‌مان كه‌پ و لێڤ لێ شكاندن و پۆزا وان ل عه‌ردى دى، لێ وه‌ك گه‌له‌ك جاران به‌هرا مه‌ چه‌نده‌ها شه‌هید، و په‌یدابوونا ترسه‌ك د ناڤ دل و ده‌روونێ ژن و زارۆیێن ده‌ڤه‌رێ بى، و ئه‌ڤه‌ حالێ تاكێ زاخۆیه‌ بۆ سه‌دان و هزاران سالان، ب هه‌مێ ئاكنجى یێن خۆڤه‌: چ ئێزدى، چ ئه‌رمه‌نێ مه‌سیحیێ ئاریایى، چ ئاشوور، چ موسلمانێن جودا… هتد.
ئه‌ڤان فاكته‌رێن گرنگ كاره‌ك كریه‌ وه‌لاتێن ده‌ڤه‌رێ هه‌ر جار ته‌كتیك و ستراتیژى و ته‌كنیكێن دژاتیكرنا خه‌لكێ وێ ده‌ڤه‌رێ بگوهۆرن، نوكه‌ و پشتى سه‌د سال ژ جه‌نگێ په‌ترۆلێ جه‌نگه‌ك ل پشت خه‌لكێ ده‌ڤه‌رێ یه‌ ب ناڤێ جه‌نگێ ئاڤێ. به‌رده‌وام د ناڤ خه‌لكێ ده‌ڤه‌رێ دهێته‌ گۆتن ئه‌گه‌ر توركیا ئاڤێن ده‌ڤه‌رێ ب ئاڤاكرنا به‌نداڤان هشك بكه‌ت دێ چ ب سه‌رێ وان هێتن ؟ ئه‌ڤه‌ ره‌وشه‌ك ئالۆزا سایكۆلوژیه‌ و مافێ خه‌لكێ یه‌ ژ ئایینده‌یا سایكۆلوژیا خوه‌ و زارۆكێن خوه‌ نیگه‌ران بن، نه‌خاسمه‌ سایكۆلۆژیا ئابوورى و ئاسایشا خۆراكیا وان. چونكى پشكه‌ك به‌رچاڤ ژ خه‌لكێ زاخۆ پشتا خوه‌ ب ژێده‌رێن ئاڤێ و رووبارێن وێ گرێداینه‌. دیاره‌ ژى وه‌كى بسپۆرێن ئابوورى و سیاسى ئاماژه‌ى پێدده‌ن توركیا ژ مێژه‌یه‌ شه‌ڕێ ئاڤێ یێ راگه‌هاندى و نوكه‌ ئه‌و راستیێن ده‌ردكه‌ڤن.
به‌لكو ئه‌گه‌ر هنده‌ك ژ پرۆژێ جیهانى سه‌ربگریت و توركیا خودان خه‌یالێن ب ئیمپراتوریه‌ت ژیانێ دابه‌ش بیت و ده‌ڤه‌رێن رۆژهه‌لاتا وێ ببیته‌ فیدرالى یان وه‌لاته‌ك سه‌ربه‌خوه‌ ئه‌و گه‌ف نامینن. لێ ئه‌گه‌ر ئه‌ڤ ئاوایێ نوكه‌ به‌رده‌وام بیت و(AKP) ل هه‌لبژارتنێن سالا (2019) دا سه‌ربكه‌ڤیت،} هه‌ر چه‌نده‌ حه‌تا راده‌كێ زه‌حمه‌ته‌{، دێ د پرۆژێن پاشه‌رۆژا ڤى وه‌لاتى دا و بێگومان وه‌ك به‌رده‌وامیا جه‌نگێ ده‌روونى و سیاسى و ئابوورى ل گه‌ل ده‌ڤه‌رداریا زاخۆ و كوردستانێ ب گشتى، لێدانا به‌نداڤان ل سه‌ر خابیرى و هیزلى سه‌دا سه‌د (100 %) دێ بڕێڤه‌چیت و جه‌نگه‌كێ درێژ خایه‌نێ دیتر دێ ئێته‌ گۆرێ، و یا به‌رنیاسه‌ جه‌نگێ داهاتوویێ مه‌زن ل جیهانێ و ده‌ڤه‌رێ دێ ل سه‌ر ژێده‌رێن .. ئاڤێ بیت، كۆ پارێ كڕینا لتره‌ك ئاڤێ و په‌ترۆلێ چ دوور و جودا ژ هه‌ڤدو نینن، نه‌خاسمه‌ ژى هنده‌ك وه‌لاتێن ب ناڤ دیمۆكراسى ل ئه‌ورۆپا ژى ل دژى هه‌رێمێ و كوردستانێ، نه‌خاسمه‌ بیروباوه‌رێن سه‌رۆك بارزانى ل دۆر دامه‌زراندنا ده‌وله‌ته‌ك سه‌ربخوه‌، كو د بنه‌ره‌ت دا دژى به‌رژه‌وه‌ندیێن وان وه‌لاتێن ئه‌ورۆپیه‌، پێنگاڤێن كۆژه‌ك دهاڤێژن. هه‌ر ژ نوكه‌ ڤه‌ شوونوارێن ڤى شه‌ڕى د ناخ و دل و ده‌روونێ خه‌لكێ ده‌ڤه‌رێ زێده‌ بوویه‌.
ژ به‌ر ڤێ چه‌ندێ پێدڤیه‌ سه‌نته‌رێن حكومى و سیاسى و بڕیاربده‌ست و ئه‌كادیمى د هزرا وێ ڕۆژێ دابن و ده‌رگه‌هێ ڤه‌كۆلین و دووڤداچوونا بابه‌تى بكه‌ن و هزر د ئه‌لترناتیڤێن وێ دا بكه‌ن. زانینا توخیبێ به‌رئاڤ یێ ڤان رووباران ل ده‌ڤه‌رێ و نه‌خاسمه‌ هندى ئه‌وا دكه‌ڤیته‌ د چارچووڤێ سنۆرێ هه‌رێما كوردستانێ و پیڤانا ئاڤا ژناڤ هه‌رێمێ دهێته‌ د ڤان رووباران دا، و ده‌یناندنا پلانه‌كێ بۆ ئاڤاكرنا هنده‌ك به‌نداڤێن فه‌ر ل گه‌لى و نهالێن تێر ئاڤ، و پلان بۆ زێده‌كرنا ڕێژا عۆمبابوونا ئاڤا ژێر عه‌ردى بڕێك و شێوازێن نوو و سه‌رده‌میانه‌ و بۆ مفایێن كشتوكالى و ئاگه‌هدارى و هۆشدارى بۆ خه‌لكێ د بكارئینانا ئاڤێ چ دبیاڤێ كشتۆكالى و چ جورێن دیتر یێن مه‌زاختنا ئاڤێ، و زێده‌كرنا بڕێ وى پارێ ژ هه‌ر خێزانه‌كێ دهێته‌ وه‌رگرتن كو ب تنێ سێ هزار دینارن و خه‌لك ب وى پاره‌ى هه‌ست ب به‌رپرسیاره‌تیه‌كا مرۆڤى و نه‌ته‌وه‌ى و نیشتیمانى و ره‌وشتى به‌رامبه‌ر ب ئاڤێ و پاراستنا وێ ناكه‌ت و گه‌له‌ك ب ساناهى و بێ منه‌تى سه‌رێ هه‌یڤێ پارێ خوه‌ دده‌ت بۆ سه‌د هزار و پترتر ژى دێ خه‌لكێ نه‌چاركه‌ت پتر خۆ پابه‌ندى پاراستنا ئاڤێ ببینن، كو ساڵانه‌ ده‌هان هزار دۆلار ژ پارێ كوردستانێ بو دهێته‌ مه‌زاختن, ڤه‌كۆلینێن جوگرافیاى و سیاسى و سایكۆلۆژى د ڤى بیاڤى دا دێ هاریكارێن باشبن خه‌لك و ده‌ڤه‌را زاخۆ و هه‌رێما كوردستانێ بشێن ب دیتنه‌ك دیتر د بابه‌تى بگه‌هن و خوه‌ بۆ وان ڕۆژان ئاماده‌ بكه‌ن.

21

هه‌ر مرۆڤه‌ك به‌رى گه‌له‌ك فاكته‌ران كۆڕێ ژینگه‌ها جۆگرافیایى و سروشتێ وێ یه‌. دیاره‌ ئه‌ڤ فاكته‌ره‌ گه‌له‌ك كارتێكرنێ ل سه‌ر دروستبوونا كه‌ساتیا مرۆڤى چ وه‌كى تاك و چ وه‌كى كه‌ساتیا جڤاكى د جڤاكێدا، دكه‌ت. ئه‌ڤ ژینگه‌ها جۆگرافیایى بۆ هزاران سالان ڤى رۆلى دگێڕت. ره‌وشت و تیتالێن جڤاكێن جودا به‌لگه‌نه‌ بۆ ڤێ ئاخفتنێ. كارۆل گ. یۆنگ ده‌روونناسێ مه‌زن، د تێگه‌هێ نه‌هایدارێ ب كۆمه‌ل (لاشعور جه‌معى) ڤێ راستیێ به‌حس دكه‌ت. سه‌باره‌ت ب نه‌ته‌وێ كورد ژى وه‌سانه‌. یێ وه‌سا هزربكه‌ت ڤێ ژینگه‌ها جۆگرافیایى و دیرۆكا هزاران سالییا ڤێ شارستانیه‌تا كه‌ڤنار نۆكه‌ هیچ كارتێكرنه‌ك ل سه‌ر كه‌ساتى و بیر و باوه‌ر و هزرێن كوردان نه‌ماینه‌، تنێ خۆ دخاپینیتن و حاشایێ ل كه‌لتوور و شارستانیه‌ت و سروشتێ كوردستانێ دكه‌ت و شانازیێ ب كه‌لتوره‌ك بیانى و دیر ژ سروشتێ كوردستانێ دبه‌تن، و ئه‌ڤه‌ گۆپیتكا نه‌بوونا ژێیاتیێ و تنێ خۆخاپاندن و ساویلكه‌یه‌.
ئه‌و نه‌ڤرۆزا هزاران ساله‌ هه‌ى و دێ هه‌بیت، به‌لگه‌ك بۆ ڤێ گۆتنێ یه‌. نه‌ڤرۆز ب هه‌مى هێمایێن خوه‌ ڤه‌ ڤێ راستیێ دبێژت كورد و كوردستانیان جۆگرافیایه‌ك زه‌نگین یێ هه‌ى، له‌وما ئه‌گه‌ر هنده‌ك تشت تێدا هه‌نه‌ و رووى دده‌ن و بووینه‌ بها و نه‌ریت، ره‌نگڤه‌دانه‌كن ژ وى كه‌توارى. ئه‌گه‌ر ئاگر تێدا وه‌كى هنده‌ك نه‌ته‌وان تنێ په‌رژانه‌كێ خۆپاراستن ژ دڕندێن چیا و سروشتى بت، ل نك كوردان رامانێن دیتر ژى یێ هه‌ى.
به‌رۆڤاژى گۆتگۆتك و پرۆپاگندێن نه‌حه‌زێن كه‌لتوور و فه‌رهه‌نگێ زه‌نگینێ مه‌، ئاگر نه‌ بته‌كێ په‌رستنێ و خوداوه‌نده‌كه‌ ل نك كوردان، به‌لكۆ كورد پتر ژ (4 ـ 5) هزار سالان و به‌رى گه‌له‌كا، تنێ یه‌زدانێ ئێكانه‌ دپه‌رستن. ئاگر تنێ سیمبۆله‌كه‌ د ناڤ كوردان و نه‌ڤرۆزێ دا، و ژ بلى وێ چه‌ندێ پاقژكه‌ره‌ك مه‌زنه‌، بهێزتر ژ ئاڤێ، و به‌لگه‌ ژى ئه‌وه‌ هه‌تا ئاڤ نه‌چته‌ سه‌ر ئاگرى و نه‌هێته‌ كه‌لاندن پاقژ نابت. ئاگر رۆناهیبه‌خشه‌ك بێ وێنه‌ و ژێگرتى ژ رۆناهیا هه‌تاڤێ یه‌. بوونا ئاگرى د جێژنا نه‌ڤرۆزێ دا بانگه‌شه‌یه‌كه‌ بۆ هندێ تاكێ كوردى وه‌سایێ پاقژ و رۆهن و زه‌لال بیت. ئه‌و تاك ل دووڤ رێنمایێن زه‌رده‌شتێ راستگۆ، دڤیا وه‌كى گۆڕییا ئاگرى هه‌رده‌م د لڤین و بزاڤێ و كارى دا بیت. چونكى ئه‌و وه‌لاتێ زه‌ره‌ده‌شت تێدا هاتیه‌ هه‌لبژارتن وه‌لات و جوگرافیایه‌ك زه‌نگین و تێر ئاخ و ئاڤ و كشتۆكالی یه‌ و مرۆڤێ وێ پێدڤیه‌ ڕێنجبه‌ر و شۆلكه‌ر بیت، نه‌ك بمینیتن ب كۆشتن و تالانكرنا دۆرماندۆێن خوه‌. پێدڤیه‌ كورێن ئارى وه‌كى پێلێن ئاگرى رۆناهیێ بده‌نه‌ ده‌وروبه‌رێن خوه‌ و مفاى بگه‌هیننه‌ هه‌میان، و تنێ ل به‌ر خوه‌ نه‌بت. ئه‌و بخوه‌ بسۆژت به‌لێ خێر و مفا و رۆناهیا وى بگه‌هته‌ كه‌سێن دى. پێدڤیه‌ ئه‌و وه‌كى ئاگرى پاقژ و پژین بت، و به‌رده‌وام د هزرا پێشكه‌فتنێ دا بژیت و بلڤت، ژ پیسى و خرابى و دره‌و و خۆپه‌رستى، زێده‌خوازى، حه‌سوودیێ، جادوگه‌ریێ، په‌یمانشكاندن، زۆردارى، تۆلڤه‌كرن، ته‌مبه‌لى، (زینا و له‌واتى)، كۆشتن و خۆكوشتنێ، بێبه‌ختیكرن و خۆ ڤه‌دزین ژ زانست و زانینێ و… هتد، دویربكه‌ڤیت. ئه‌ڤه‌ هه‌مى گونه‌هن لنك وى تاكى و سزایێن مه‌زنێن بۆ هه‌ین.
سوهروێردى، ئێك ژ مه‌زنترین فه‌یله‌سوفێن كورد و جیهانێ، و خودانێ رێبازه‌ك تایبه‌ت د سۆفیگه‌ریێ دا، یێ كو بمخابنیڤه‌ ل سه‌ر ده‌ستێ مالباته‌كا بێگانه‌په‌رست و ب نه‌مه‌ردى هاته‌شه‌هیدكرن، و وه‌ك هێنرى كۆڕبینێ فره‌نسى یێ كو ژیانا خوه‌ هه‌مى د ڤه‌كۆلین ل سه‌ر وى فه‌یله‌سۆفى بۆراندى، وه‌سا دبینت باوه‌رێن وى گه‌له‌ك ژى ژ ئاڤێستایێ هاتینه‌ وه‌رگرتن و نه‌خاسمه‌ ل دۆر رۆناهیێ. دبیت ئه‌ڤ چه‌نده‌ هینگێ پترتر دیارببت ده‌مێ رۆژهه‌لاتناسه‌كێ وه‌كى براونى، ئێك ژ گریمانه‌یێن ده‌ركه‌فتنا رێبازا سۆفیگه‌ریێ د ناڤ ئاریاییان دا بۆ كارتێكرنا خۆسه‌پاندنا نه‌ژادێ سامى ب سه‌ر وان دا دزانیت وه‌ك كارڤه‌دانه‌ك ژ وێ زۆرداریێ. له‌وما سۆهروێردى یان شێخێ ئیشراقى، وه‌سا دبینیت راستیا سه‌ره‌كى و خودێ خودایى پێكهاتیه‌ ژ رۆناهیێ، و بۆ وێ رۆناهیا پاقژ و بێگه‌رد چ سنووره‌ك نینه‌ و یه‌زدانێ مه‌زن و تێر رۆناهى، رۆناهیا هه‌مى رۆناهیا نه‌. ئه‌ڤ رۆناهیه‌ د عه‌سمانێن دیتر دا ژى یێ هه‌ى. ل دووماهی عه‌سمانى عه‌قل تیشكه‌كه‌ ژ وێ رۆناهیا مه‌زن. ب دیتنا وى فه‌یله‌سۆفێ كوردێ سوفیگه‌را هه‌ر مرۆڤه‌كێ حه‌ز ژ رۆناهیێ بكه‌ت حه‌زا خودایێ مه‌زن ژى یا د ناخ و ده‌روونێ وى دا هه‌ى، و چه‌ند به‌ر ب ئاگرى ڤه‌ چوون ل نك هه‌بت ئانكۆ دێ زانین و قه‌نجى و باشى ل نك وى كه‌سى پترتر بت، به‌رۆڤاژى نه‌ڤیانا رۆناهیێ د بیته‌ ئه‌گه‌رێ به‌دبه‌ختى و گه‌نده‌لیێ بۆ وى كه‌سى، و وه‌سا دبینت هه‌ر مرۆڤه‌كێ ژیانه‌ك تایبه‌ت و سه‌ربه‌خوه‌ یا هه‌ى نه‌ وه‌ك یا كه‌سه‌كێ دى، و د بنه‌ره‌تدا مرۆڤ بخۆ رۆناهیه‌، و ژ ڤێ ئێكێ ژى زڤڕینا وى بۆ وێ رۆناهیێ پێدڤیه‌ ل دووماهیێ رووى بده‌ت. به‌رۆڤاژى هنده‌ك رێبازێن سۆفیگه‌ریێ، ئه‌وێن كارتێكرنا هزرڤانێن سامى ل سه‌ر هه‌ى و خودان هزرێن ره‌شبینى هاتینه‌ په‌روه‌رده‌كرن، سۆهروێردیێ كورد گه‌له‌ك ل بن كارتێكرنا بیروباوه‌رێن زه‌رده‌شتێ راستگۆیه‌ و دیتنه‌كا گه‌شبینانه‌ یا بۆ ژیانێ و مرۆڤى هه‌ى.
له‌وما د ناڤ كوردێن ئاریایى دا، نه‌ڤرۆزێ گه‌له‌ك رامانێن هه‌ین و ئاگر و رۆناهى سیمبولێن نه‌مرن، و ئاگرخانه‌ د وى كه‌لتوورى دا تنێ په‌رستگه‌هێن یه‌زدانێ ئێكانه‌نه‌، و د هه‌مان ده‌مدا ژى نه‌خۆشخانێن چاره‌سه‌ركرنا نه‌خۆشێن جه‌سته‌یى و ده‌روونى، و دبستان و قوتابخانێن فێركرنێ و پێگه‌هاندنێ، و دادگه‌هێن دادپه‌روه‌ریێ بین، نه‌ك جهێ په‌رستنا ئاگرى، وه‌كى خه‌لك و نه‌ته‌وێن نه‌حه‌زێن ئاریایا و كوردان پرۆپاگنده‌یێن نه‌راست و چاوا شه‌كرى ل دووڤ به‌لاڤ دكه‌ن. هێدى نه‌ڤرۆز و نیشان و هێمایێن وێ یێن وه‌كى ئاگرى و ره‌نگێ وێ یا تێكلى خوین و ده‌روونێ تاكێ كوردێ ئارى بووى و سه‌دان هزار سالێن دیتر ژى رامانا خوه‌ ژ ده‌ست ناده‌ن و ناكه‌ڤنه‌ بن كارتێكرنا هیچ كه‌لتوور و فه‌رهه‌نگه‌كێ جیاواز ژ سروشتێ جوگرافیایێ كوردستانێ. هێدى ره‌نگێ زه‌ر نۆكه‌ د ئالایێ سه‌رفیرازێ كوردان ل هه‌مى جیهانێ دبریسقت و شارستانیه‌ته‌كێ بیرا مرۆڤاتیێ دئینت سه‌رده‌مه‌كى مه‌زنترین خزمه‌تا مرۆڤاتیێ دكر و نۆكه‌ ب هزاران جۆرێن مرۆڤ و نه‌ته‌وان ل بن وى ئالاى و ب سه‌ركرداتیا جه‌نابێ بارزانى و پشتگرێدان ب ئێك ژ مه‌زنترین هیزێن چه‌له‌نگ ب ناڤێ پێشمه‌رگه‌ى ده‌ستێن خوه‌ بۆ یه‌زدانى مه‌زن درێژ دكه‌ن و داخوازا به‌خته‌وه‌ریێ بۆ مرۆڤاتیێ و ئازادیێ بۆ كوردان و ئارامیێ بۆ جیهانێ دكه‌ن.
ژێده‌ر: 1ـ بابه‌ مه‌ردۆخێ روحانى ( 2012 ) : مێژووى ناودارانى كورد . 2ـ عبدالعڤیم رچائى ( 1376 ): تاریخ ده‌هزار ساله‌ ایران، جلد 1. 3ـ صدیق بووره‌كه‌یى (1385) : تاریخ پنج هزار ساله‌ ایران. 4- مهرداد محمرین (2002) : فلسفه‌ الشرق، ترجمه‌: محمود علاوی.
پرۆفیسۆرێ هـ. د. نه‌سره‌دین ئیبراهیم گۆلى

website security