NO IORG
Authors Posts by شڤان محه‌مه‌د سه‌لیم

شڤان محه‌مه‌د سه‌لیم

شڤان محه‌مه‌د سه‌لیم
24 POSTS 0 COMMENTS

26

بۆچى توركیا وى مافى دده‌ته‌ خوه‌ سنۆرێن هه‌رێمێ ببه‌زینیت؟
هوون دزانن نووكرنا رێككه‌فتنا ئه‌وله‌هیى یا نهێنى هه‌یه‌ د ناڤبه‌را مالكى و ئه‌ردو
غانى دا؟
شڤان نێروه‌یى
ل ده‌ستپێكێ فه‌ره‌ ئاماژێ ب په‌یوه‌ندیێن ئیراقێ و توركیا بده‌ین, ئه‌و ژى د دیرۆكى و موكمن, و بۆ گه‌له‌ك هۆكار و بنیاتیێن مێژوویى و ئابوورى و ره‌وشه‌نبیرى دزڤرن.
ژ په‌یوه‌ندیێن هه‌ڤالینیێ و باشكرنا جیرانیێ, و گه‌له‌ك په‌یوه‌ندیێن هه‌ڤپشك ل گه‌لێك هه‌نه‌, نه‌خاسمه‌ پشتى كو ڤان هه‌ردو وه‌لاتان ویلایه‌تا نه‌ینه‌وا چاره‌كرى ل 16كانوونا سالا 1925.
ئه‌وژى پشتبه‌ستن ل سه‌ر راپۆرتا وێ لژنا دوه‌لیا بێ لایه‌ن كرى, ئه‌وا سه‌ره‌دانا نه‌ینه‌وا كرى و ریفراندۆم كرى, ئه‌وا هاتیه‌ پێكئینان ل سالا 1924, ژ لایێ ئه‌نجوومه‌نێ كۆمه‌له‌یا نه‌ته‌وى (مجلس عصبه‌ الامم) ڤه‌.
هه‌رچه‌نده‌ توركیا حه‌تا نها ژى یا نه‌رازیه‌ ژده‌ست دانا ویلایه‌تا نه‌ینه‌وا, لێ ئه‌و بابه‌ته‌كێ دیتره‌, باشترین به‌لگه‌ ژى, ده‌مێ رابوونا شۆره‌شا ته‌مووزا (14) ته‌مووزا سالا 1958.
توركیا ڤیا مایتێكرنێ دكاروبارێن ئیراقێ دا بكه‌ت, ب تایبه‌ت وه‌كو لێزڤرینه‌ك بۆ پرسا ویلایه‌تا نه‌ینه‌وا بكه‌ته‌ڤه‌.
له‌و ئه‌م دشیێن بێژین ب شێوه‌یه‌كێ نه‌یێ ئێكسه‌ر توركیا هه‌ر ژ كه‌ڤندا, دبێژیت كو هه‌ر چه‌نده‌ تا نها ژى ویلایه‌تا نه‌ینه‌وا یا مه‌یه‌ و دزڤریت بۆ ل سه‌ر ده‌مێ عوسمانیان.
لێ ب هوشداریا سوڤێتیا به‌رێ و ل ژێر فشارا ئوپوزوسیۆنا ناڤخوه‌یا توركیا و وان ئامۆژگاریێن ئه‌مریكا داینه‌ توركیا, نه‌هێلا توركیا ڤێ پێنگاڤێ بهاڤێژیت.
ئه‌ڤجا توركیا ل شوونا مایتێكرنێ د ئیراقێ دا بكه‌ت, دانپێدان ب حوكمه‌تا ئیراقێ یا نوو كر ل 31 ته‌مووزا سالا 1958.
ئه‌ڤه‌ و په‌یوه‌ندیێن ئیراقێ و توركیا د به‌رده‌وام بوون, تاكو سالا 1976 و پشتى سه‌رهه‌لدانا شۆره‌شا (17ـ30) ته‌مووزا سالا 1968 ل ئیراقێ, دیسا وه‌كو ڤه‌گوهاستنه‌كا جۆرى هه‌بوو د سروشتێ په‌یوه‌ندیێن ئیراق و توركیا دا.
له‌و حوكمه‌تا توركیا هه‌ر زوو دانپێدان ب حوكمه‌تا ئیراقێ یا نوو كر, ئه‌ڤا ب سه‌رۆكاتیا ئه‌حمه‌د حه‌سه‌ن به‌كر ده‌مێ گۆتى (ئیراق پێدڤى ب هاریكاریا په‌یوه‌ندیێن موكمن ل گه‌ل توركیا) و ب راستى ژى ل سالیێن هه‌فتێیان و هه‌شتیێان په‌یوه‌ندیێن هه‌ردو وه‌لاتان پێشكه‌فتنه‌كا باش بخوه‌ڤه‌ دیت.
ب تایبه‌ت ل ده‌مێ سه‌ره‌دانا مه‌زنه‌ به‌رپرسێن ئیراقێ و توركیا بۆ هه‌ڤدو, ل سه‌ر هه‌موو ئاستان سیاسى, بازرگانى, ئابوورى, ژ وان ژى سه‌ره‌دانا ئه‌حمه‌د حه‌سه‌ن به‌كر بۆ توركیا ل سالا 1972, پاشى سه‌ره‌دانا سه‌رۆكێ توركیا یێ به‌رێ فه‌خرى كوروتورك بۆ ئیراقێ ل سالا 1976.
په‌یوه‌ندیێن ئیراقێ و توركیا ب هاریكاریا هه‌ڤدو پێشكه‌فتن و وه‌رار بخوه‌ڤه‌ چه‌سپاندن د گه‌له‌ك بیاڤان دا, وه‌كو هاریكاریێن ئابوورى و بازرگانى و هاریكاریێن ئه‌منییا سنۆران و پرسا هاریكاریا په‌ترۆلێ.
نه‌خاسمه‌ وه‌كو یا دیار د په‌یوه‌ندیێن دوه‌لی دا, هه‌بوونا قونسخانه‌ و نوونه‌راتیێن وه‌لاتان, هه‌رده‌م بنگه‌هێ سه‌ره‌كى, ل پایته‌ختێ وێ هه‌رێمێ یان وێ ده‌وله‌تێ دایه‌.
لێ مه‌ دیت كو بنگه‌هێ (49) دبلۆماتكارێن وه‌لاتێ توركیا, ل پارێزگه‌ها نه‌ینه‌وا بوو, ئه‌ڤه‌ د ده‌مه‌كێ دایه‌, كو ئه‌و پارێزگه‌هه‌ نه‌ پایته‌ختێ ئیراقێ یه‌.
ئێك ژ خالێن بووینه‌ ئه‌گه‌رێ, تێكچوونا په‌یوه‌ندیێن ئیراقێ و توركیا دا, ئه‌و ژى هه‌بوونا چه‌كدارێن پارتا كاركه‌رێن كوردستانێ بوویه‌, ل هنده‌ك ده‌ڤه‌رێن چیایى ل كوردستانا باشوور (باشوورێ ئیراقێ) ل سالا 1982.
له‌و د چارچووڤه‌یێ وان په‌یوه‌ندیان دا و هه‌لویستێ توركیا سه‌باره‌ت كێشه‌یێن سنوورى ل گه‌ل ئیراقێ, ب شێوه‌یه‌كێ گشتى دپۆزه‌تیڤ بوون.
حوكمه‌تا توركیا گه‌له‌ك جاران و د هه‌لكه‌فتنێن جودا دا, دوپاتى ل سه‌ر رێزگرتن و ئێكگرتنا نه‌ته‌وا ئیراقێ كریه‌, ژ به‌ر وان په‌یوه‌ندیێن كوور ل گه‌ل ئیراقێ هه‌ین, ل سه‌ر پره‌نسیپێ باشكرنا جیرانیێ, و نه‌مایتێكرن د كاروباریێن ناڤخوه‌یێن هه‌ڤدو دا.
زێره‌ڤانیێن سنوورێ یێن ئیراقێ و توركیا, ل سه‌ر سنوورى دمشه‌ بوون و هه‌ماهه‌نگیه‌كا باش هه‌بوو, و چو ئاریشه‌ ژى نه‌بوون, سنووره‌كێ ب زه‌بت و ره‌ب هه‌بوو و ئیراقێ سنووره‌كێ هه‌ڤپشك ل گه‌ل توركیا هه‌یه‌ ب درێژیا 331كم, و ئیراق چو جاره‌كێ نه‌بوویه‌ گه‌ف ل سه‌ر پاشه‌رۆژا ئه‌من و ئاساییشا توركیا، به‌لێ به‌روڤاژى ل سه‌ر ئیراقێ هه‌بوو.
له‌و رێككه‌فتنه‌كا ده‌مكى هاته‌كرن د ناڤبه‌را هه‌ردو وه‌لاتان دا, یا ب ناڤێ رێككه‌فتنا (ئه‌منا سنووران), كو بۆ هه‌ردو وه‌لاتان دروسته‌ ب سه‌ر ئاخا ئێكڤه‌ بچن, پشتى ئاگه‌هداركرن و ب رازیبوونا لایه‌نێ دیتر.
ل گۆر پێزانیێن من ژلایه‌كێ ڤه‌ (10 ـ17) كیلۆمه‌تران, ژ لایه‌كێ دیتر ڤه‌ (15ـ25)كیلۆمه‌تران, د سنوورێ هه‌ڤپشكێ هه‌ردو ئالییان دا, ژبۆ رووبرووبوونا تیرۆرێ, كو مه‌ره‌ما وان چه‌كدارێن (په‌كه‌كێ) و ئه‌و هێزێن دڤێن تێكدانێ بكه‌ن.
له‌و رێنڤیسه‌ك ب تێكستێ هه‌ڤپشك هاته‌ ئیمزاكرن, د ناڤبه‌را وه‌زیرێ ده‌رڤه‌یێ ئیراقێ و توركیا دا, ل به‌غدا ل رێكه‌فتى 15چریا ئێكێ ل سالا 1984.
ژێده‌ره‌كێ دى دبێژیت, ئه‌ڤ رێككه‌فتنه‌ ل سالا 1982بوو ل ئه‌نقه‌رێ, ب ناڤێ (المگارده‌ الساخنه‌) كو هه‌ڤده‌مه‌ ل گه‌ل هاتنا هێزا په‌كه‌كێ ژ رۆژئاڤا بۆ هه‌رێما كوردستانێ.
ل سه‌ر كۆمه‌كا پێرابوونان, و دروسته‌ ب سه‌ر خاكا عیراقێ ڤه‌ بهێت نه‌ زێده‌تر ژ (3) رۆژان, ژبۆ رووبرووبوونا په‌كه‌كێ بوو, و ئه‌ڤێن تێكدانێ دكه‌ن, ب مه‌ره‌ما گه‌ره‌نتى و ئارامیا هه‌ردو سنۆرێن هه‌ڤپشك, هه‌روه‌سا هه‌ماهه‌نگى و لێكگوهارتنا پێزانینان یێن تایبه‌ت ب ڤێ پرسێ ڤه‌ بۆ هه‌ڤدو.
تشتێ سه‌یر ئه‌و بوویه‌, كو عیراق دێ هه‌موو خه‌رجیه‌كێ ژبال خوه‌ گریت بۆ هه‌ر جموجوله‌یه‌كا له‌شكرێ توركیا بۆ ناڤ خاكا عیراقێ!
له‌و هه‌ر ئێكسه‌ر له‌شكرێ توركیا وه‌كو ئێكه‌م ده‌ستپێشخه‌رى بۆ ڤێ رێككه‌فتنێ, ل رۆژێن (26 ـ 28) مایسا سالا 1983, ل ژێر ناڤێ (ئێكپریس) 83 ب كووراتیا 25میلان, ئوپه‌راسیۆنه‌ك ئه‌نجامدا سنۆرێ عیراقێ (هه‌رێما كوردستانێ) به‌زاند و چه‌ندین خه‌لكێ سڤیل و پێشمه‌رگه‌ شه‌هید كربوون.
ب تایبه‌ت ژى ل ده‌مێ شه‌رێ دوویێ یێ كه‌نداڤی دا, ل ئابا1990 تاكو ئازارا 1991, و ژئه‌گه‌رێ ڤالاتیه‌كا یاسایى و كارگێریا مه‌زن ژنه‌بوونا چو ده‌ستهه‌لاتان ل كوردستانا باشوور, تاكو ئه‌نجامدانا هه‌لبژارتنێن په‌رله‌مانێ كوردستانێ, ل 19/5/1992, و پێكئینانا ئێكه‌م حوكمه‌ت و په‌رله‌مانێ كوردستانێ.
د ڤى ماوه‌ى و ڤێ ڤالاتیێ دا, چه‌كدارێن پارتا كاركه‌رێن كورستانێ, ب ده‌لیڤه‌ دیت و جهێ خوه‌ باش دكر ل هنده‌ك ده‌ڤه‌رێن چیایى, ب تایبه‌ت ل بنارێن چیایێ قه‌ندیلى, و حه‌تا راده‌یه‌كێ كونترۆلا خوه‌ كر ل هه‌موو ده‌ڤه‌رێن كوردستانا باشوور.
پاشى په‌یوه‌ندیێن حوكمه‌تا توركیا و چه‌كدارێن په‌كه‌كێ تێكچوون و دژى ئه‌نقه‌ره‌ شه‌ر راگه‌هاند, ژبۆ بده‌ستڤه‌ئینانا مافێن كوردستانا باكوور.
ل به‌رامبه‌ر حوكمه‌تا توركیا ل سالێن (1992, 1995, 1996, 1997) زنجیره‌یه‌كا هیرش و ئوپه‌روسیونان, یێن به‌رفره‌هـ ئه‌نجامدان و ب پشكداریا ب ده‌هان هزاران جه‌نده‌رمێن توركیا, ل دژى چه‌كدارێن په‌كه‌كێ, ب تایبه‌ت ژى هه‌ر ل سنوورێ ژده‌ڤه‌رداریا زاخو تاكو ده‌ڤه‌را نێروه‌ و رێكان.
شه‌رێ حوكمه‌تا توركیا و په‌كه‌كێ, نێزیكى (36) سالان به‌رده‌وام كر, و ل گۆر هند ئاماران نێزیكى (50) هزاران هاتینه‌ كوشتن, زێده‌بارى بێباركرنا نێزیكى ( 135) گوندان و بۆ ماوێ (40) سالانه‌, ژ مولك و ده‌رامه‌تێ خوه‌, ل ده‌ڤه‌رێن نێروه‌ و رێكان و نهێلێ و دۆسكى ژووریان.
لێ ده‌رئه‌نجامێ ڤى شه‌ڕى هه‌موویێ, چو ئه‌نجام و سه‌ركه‌فتن بۆ چو مافه‌كێ بده‌ست ڤه‌ نه‌ئینا بۆ هه‌ردو لایه‌نان, ژ بلى خوساره‌تیێ و زه‌ره‌ر و زیانێ.
بۆ وان دیاربوو, كو ئێدى چو جاره‌كێ شه‌رێ هه‌ردو لایه‌نان, سه‌باره‌ت پرسا سیاسیا كوردان ل گه‌ل حوكمه‌تا ئه‌نقه‌رێ, ژ بلى لهه‌ڤهاتنێ و دیالۆگێ, ناگه‌هن چو چاره‌سه‌ریه‌كێ.
له‌و ل سالا2013, د كابینا سێ دا, یا حوكمه‌تا توركیا ب سه‌رۆكاتیا ئه‌ردوغانى, و ژبۆ به‌رژه‌وه‌ندیا پارتا خوه‌, د راكێشانا بالا كوردان ب بهانه‌یا پرۆژێ پێڤاژوویا ئاشتیێ, و دابینكرنا هند مافێن كوردان د وه‌لاتێ توركیا دا, پێڤاژوویا ئاشتیێ راگه‌هاند و شه‌ر ل گه‌ل چه‌كدارێن په‌كه‌كێ راگرت.
د راستی دا ل سه‌ر ئاستێ وه‌لاتێ توركیا و ئیراقێ و كوردستانا باشوور و جیهانێ و ئێكه‌تیا ئه‌ورۆپا و نه‌ته‌وه‌یێن ئێكگرتى, ئه‌ڤ پێڤاژوویه‌ ببوو جهێ دلخۆشیا وان و ده‌ستخوۆشى ل حوكمه‌تا توركیا كر.
لێ ل گه‌ل ڤێ پێنگاڤیێ ژى, هه‌رده‌م بۆچوونا هند شرۆڤه‌كارێن سیاسى و كه‌س و لایه‌نان, ئه‌و بوویه‌ كو ژبلى مژوولكرن و ده‌مبۆراندنێ, ئێدى چو تشتێ دیتر نینه‌, حوكمه‌تا ئه‌نقه‌رێ نیازا چو گوهارته‌نێن بنه‌ره‌تى و ب رژدى نینه‌, سه‌باره‌ت مافێن كوردان ل باكوور, راسته‌ هنده‌ك گوهۆرین هاتینه‌ كرن, لێ د كه‌تواری دا هێشتا چو تشتێ ب رژدى نه‌كه‌تیه‌ د وارێ جێبه‌جێكرنێ دا.
روودانێن پرسووسێ و شه‌هیدكرنا (32) چالاكڤانێن كورد, و ل گه‌ل روودانێن20/7/2015, و نێزیكى (100) برینداران و پاشان كوشتنا دو پۆلیسێن تورك, كو په‌كه‌كێ ژبالخوه‌ڤه‌گرت.
له‌و ئه‌ڤه‌ بوونه‌ سه‌ده‌م, كو شه‌ر ده‌سپێكره‌ڤه‌, باله‌فرێن توركیا ل شه‌فا 24 ل سه‌ر 25/7/2015, ب توندى و ب سووتفه‌, ده‌ڤه‌رێن نێروه‌ رێكان و به‌روارى بالا و به‌رێگارێ و نهێلێ و سنوورێ ده‌ڤه‌رداریا زاخۆ و ده‌ڤه‌رێن بنارێ چیایێ قه‌ندیلى, هاتنه‌ بومبه‌رانكرن و ب ده‌هان گوند سۆتن و زه‌ره‌ر و زیان و بیستانێن خه‌لكێ ده‌ڤه‌رێ سۆتن و بووچكرن؟
له‌و هێرش و بومبه‌رانێن وێ شه‌ڤێ, بوونه‌ سه‌ده‌مێ برینداربوونا (15)سڤیلان, و كوشتنا (8) كه‌سان ل كوردستانێ, و ل گۆر هند ژێده‌ران كوشتنا نێزیكى 30 چه‌كدارێن په‌كه‌كێ و 40 برینداران.
و ل ناڤخوه‌یا توركیا ژى, تاكو 29/7/2015, 1302 هه‌ڤوه‌لاتى هاتبوونه‌ گرتن و دادگه‌هكرن, د چه‌ند ئوپه‌راسیۆنان دا, و نێزیكى 185 هێرشێن فرۆكه‌ و تۆپان كربوونه‌ سه‌ر 400 بنگه‌هێن په‌كه‌كێ.
ژ لایه‌كێ دیڤه‌ و پشتى شه‌ڕێ پرۆسێسا ئاشتیێ, نه‌ته‌وێن ئێكگرتى راگه‌هاندن, كو ژئه‌نجامێ شه‌ڕى ل ته‌مووزا سالا 2015 و هه‌تا 10/3/2017, نێزیكى (30) باژێر و باژێركێن باكۆرێ كوردستانێ بووچ ببوون, و (دو) هزار سڤیل شه‌هید بوون و پێنج سه‌د هزار ئاواره‌ ببوون.
ل رێككه‌فتى 28/7/2015, ئه‌ردوغانى بدووهائینانا پێڤاژوویا ئاشتیێ راگه‌هاند و دێ به‌رده‌وام بین ل سه‌ر شه‌ڕێ په‌كه‌كێ, و چو نیازا به‌رده‌وام بوون, بۆ ڤێ پێڤاژوویێ نینن.
و پاش ل رێككه‌فتى 28/7/2017, په‌رله‌مان و سه‌رۆكاتیا ئیراقێ و كوردستانێ, ئیدانا ڤان بومبه‌رانان كر و داخواز ژ وه‌لاتێ توركیا كر, ڤان هێرشان بۆ سه‌ر هه‌رێما كوردستانێ رابگریت, و به‌رده‌وامیێ ب پرۆسێسا ئاشتیێ بده‌ن.
د راستی دا ئه‌وا مه‌ دڤێت دوپاتیێ ل سه‌ر بكه‌ن و ئاماژێ پێ بده‌ین, و هه‌روه‌كو من دایه‌ دیاركرن, رێككه‌فتنا ئیراقێ و توركیا ل 15 چریا ئێكێ یا سالا 1984, توركیا ئه‌و مافێ هه‌ى, گه‌له‌ك نه‌زێده‌تر ژ (25) كیلۆمه‌تران رووبرووبوونا چه‌كدارێن په‌كه‌كێ بكه‌ت؟
هه‌روه‌سا ل ئابا 2006, ژى ئه‌ردوغانى و مالكى, یاداشتنامه‌كا لێكتێگه‌هشتنێ ئیمزاكر, ئانكو ئیمزاكرن ل سه‌ر نووكرنا رێككه‌فتنه‌كا نهێنی یا ئه‌منى یا به‌غدا و ئه‌نقه‌رێ, د ناڤبه‌را وه‌زیرێ ناڤخوه‌یێ توركیا (به‌شیر ئه‌تالاى) و یێ ئیراقێ (جه‌واد پۆلانى) ل رێككه‌فتى 28/9/2007 ل ئه‌نقه‌رێ, بۆ لێدانا په‌كه‌كێ ل سه‌ر سنوورێ هه‌ردو وه‌لاتان و ب ئاگه‌هى و رازیبوونا حوكمه‌تا ئیراقێ.
پێدڤى گۆتنێ یه‌, كو د هه‌مان رێككه‌فتنا سالا 2007, ئاخفنتكه‌رێ حوكمه‌تا كوردستانێ, (جه‌مال عه‌بدولا) ره‌تكر ئه‌وان دانپێدان ب وێ رێككه‌فتنێ كربیت, كو بێ ئاگه‌هایا هه‌رێمێ هاتبیته‌كرن!
من داخواز ژ دكتۆرایه‌كا خوه‌یا زانكۆیێ كر, كو هنده‌ك پێزانینان ل سه‌ر ناڤه‌روكا نووكرنا وێ رێككه‌فتنێ بده‌ته‌ من, لێ ب راستى وێ ژى گۆت من ژى داخواز ژ وه‌زاره‌تا ده‌رڤه‌یا عیراقێ كر, لێ گۆت نابیت و ئه‌ڤه‌ تشته‌كێ ئه‌منیێ نهێنى یه‌؟
ب حوكمێ وه‌كو خه‌لكێ ده‌ڤه‌رێ و نێزیكى (20) سالانه‌ ل دێره‌لۆكێ ژیایمه‌, هه‌رده‌م مه‌ دیتیه‌, ده‌ڤه‌رێن نێروه‌ رێكان دهاته‌ بومبه‌رانكرن, لێ مه‌نه‌دیت خوه‌ جاره‌كێ, ده‌ڤه‌را (به‌رێگارێ و گوندێن ب سه‌ر ناڤچه‌داریا چه‌مانكێ ڤه‌)هاتبنه‌ بومبه‌رانكرن؟
لێ د ڤان بومبه‌رانكرنێن ڤێ داویێ دا, ئه‌ڤ ده‌ڤه‌ره‌ ژى به‌ركه‌فتن؟ ئانكو ل سه‌ر سنوورێ توركیا (كوردستانا باكوور) بۆ هه‌رێما كوردستانا باشوور, ده‌ڤه‌را (به‌رێ گارێ), ره‌نگه‌ ب كێماتى نێزیكى (500) كیلۆمه‌تران پتر بیت!
له‌و به‌زاندنا سنوورێن ئیراقێ, ب هه‌ر بهانه‌یه‌كێ بیت, پێشیلكاریه‌كه‌ به‌رامبه‌ر قانوون و رێسایێن دوه‌لى, و پێشیلكاریه‌كا بو سه‌روه‌ریا خاكا ئیراقێ و ئاشتییا هه‌رێمى, هه‌ڤدرۆژه‌ دگه‌ل باشكرنا په‌یوه‌ندیێن جیرانیێ ل په‌یمانا سنووریا ئیراقێ و توركیا ل سالا 1926.
ئه‌ڤجا ژبه‌ركو هه‌رێم ژى, پارچه‌یه‌كه‌ ژ ئیراقێ, و چو ب ده‌ستێ هه‌رێمێ نینه‌, له‌و ئه‌ركێ حوكمه‌ت و په‌رله‌مانێ ئیراقێ یه‌, ب رژدى پێداچوونه‌كێ, د رێككه‌فتنا سالا198 و سالا 2007 دا بكه‌ن.
ب تایبه‌ت ل سه‌ر حه‌تا چه‌ند كیلۆمه‌تران دروسته‌, یان ئه‌رێ ب ئاگه‌هى و رازیبوونا حوكمه‌تا ئیراقێ یه‌, هه‌ر وه‌كو هاتى د هه‌ردو رێككه‌فتنان دا, ئه‌گه‌ر توركیا ڤان هێرشان نه‌راوه‌ستینیت, سكالایه‌كێ ل سه‌ر توركیا ل ئه‌نجوومه‌نێ ئاساییشا دوه‌لى تۆماربكه‌ت؟
چونكى ب راستى كیێماسیه‌كا مه‌زنه‌ بۆ ئیراقێ, ل سه‌ر ڤان موبه‌رانكرنان لسه‌ر خاكا خوه‌, خوه‌ بێده‌نگ بكه‌ت و چو پێرابوونان نه‌وه‌رگریت!
ل دووماهیێ ب هزرا من, ئه‌ڤ شه‌ڕه‌ نه‌ د به‌رژه‌وه‌ندیا وه‌لاتێ توركیا دایه‌, و هه‌ر ژده‌ستپێكا شه‌ڕى ئه‌ڤ زیانه‌ ڤێ كه‌فتینه‌ و دێ د به‌رده‌وام بن ژى:
1-توركیا وه‌لاته‌كێ هه‌ژار و ده‌یندار بوو, لێ د حوكمه‌تا داد و گه‌شه‌پێداندا و د ڤان (17) سالاندان, و ب تایبه‌ت دكابینا (2-3) دا, توركیا ژ ڤى ده‌ستى بره‌ ڤى ده‌ستى.
و گه‌له‌ك پێشئێخستن و جوانكر و ئێدى خوه‌شگۆزه‌رانیا هه‌موو تاكه‌كه‌سان خۆشتر لێكر, و گه‌له‌ك گرنگى دا كه‌رتێ گه‌شتوگوزارى, ره‌نگه‌ رێژه‌یه‌كا باش یا بۆدجا ده‌وله‌تێ ژ ڤى كه‌رتى بوو.
و ل گۆر پێزانیێن من, ب كێماتى رۆژانه‌ نێزیكى پێنچ هزار رۆژانه‌ گه‌شتیار دهاتنه‌ توركیا, ب مه‌ره‌ما گه‌شتوگوزارى, و ئێدى ئه‌ڤه‌ هه‌موو نامینت و دێ زیانه‌كا گه‌له‌ك مه‌زن ب ڤى كه‌رتى گه‌ڤیت!
2- ل ده‌ستپێكا هاتنا داعش, د ناڤخوه‌یا توركیا دا, گه‌له‌ك داعش هه‌بوون, باشترین به‌لگه‌ ژى, له‌و توركیا نه‌بوو ئه‌ندام ل گه‌ل وان (60) ده‌وله‌تێن هه‌ڤپه‌یمان ئه‌ڤه‌ ئێك.
دو: په‌كه‌كێ و ئه‌ندامێن وێ به‌رى نوكه‌ دگۆت, ئه‌گه‌ر توركیا ب رژدى پێنگاڤا بۆ پرۆژێ پێڤاژۆیا ئاشتیێ نه‌هاڤێژیت, ئێدى دێ ل باژێرێن مینا ئیسته‌نبۆلێ و ئه‌نقه‌رێ كه‌ینه‌ جه‌هنه‌م و په‌قینان ئه‌نجامده‌ین, ب راستى ژى بێهنا كوردێن باكۆر, ئێدى زێده‌ ته‌نگ بوویه‌.
ئه‌ڤه‌ و جه‌ماعه‌تێن فه‌تحولا گوله‌ن و داعشێن توركیا, دێ بنه‌ سه‌ده‌مێن شه‌ره‌كێ ناڤخوه‌ى و ره‌نگه‌ ده‌ستپێكه‌ك بیت بۆ دابه‌شبوونا وه‌لاتێ توركیا.
3ـ وه‌لاتێ توركیا یێ ب ناڤ دیمۆكراسى و بنپێكرنا مافێن كوردان و مافێن ده‌ستهه‌لاتا چارێ, و ده‌ركرنا هند قانوونێن توند ب تایبه‌ت ل دژى كوردان, كو د بنه‌رت دا به‌روڤاژى پره‌نسیپیێن سه‌ره‌كیێن مافێن مرۆڤینه‌ ل گۆر جارناما جیهانى, ئه‌ڤه‌ هه‌موو دێ بنه‌ ئه‌گه‌رێ دووركه‌تنا توركیا ژئێكه‌تیا ئه‌ورۆپا.
4-هه‌روه‌سا ژ لایێ هه‌رێما كوردستانێ ڤه‌, دێ توركیا گه‌له‌ك زه‌ره‌رمه‌ندبیت, چونكى سالانه‌ ب ده‌هان هزار هزارگه‌شتیارێن هه‌رێمێ قه‌ستا توركیا, و بده‌هان هزار دۆلار بۆ وه‌لاتێ توركیا بربوون.
و(12) ملیاران هاورده‌كرنێ دكه‌ت ل گه‌ل هه‌رێمێ سالانه‌ ب رێكا ئیبراهیم خه‌لیل, هه‌لبه‌ت ره‌نگه‌ ئێدى ئه‌ڤه‌ وه‌كو خو نه‌مینیت, و دێ كارتێكرنێ ژهنارده‌ و هاورده‌كرنێ ژى بیت.
5-كارتێكرن و زه‌ره‌را هه‌ره‌ مه‌زن, ئه‌وژى په‌قاندنا به‌رده‌واما بوریێن په‌ترۆل و غازێ نه‌, بۆ به‌نده‌رێ جیهانى بۆ ئه‌ورۆپا, هه‌روه‌كو ل شه‌فا 27 ل سه‌ر 28/7/2015, په‌كه‌كێ بۆریا غازێ ژئیرانێ بۆ توركیا, په‌قاندن و هنارتنا غازێ بۆ توركیا هاته‌ راگرتن.
ئه‌ڤه‌ د ده‌مه‌كێ دایه‌, ئیران دووه‌م مه‌زنترین, به‌رهه‌مهێنه‌رێ غازا سروشتى یه‌ بۆ وه‌لاتێ توركیا, هه‌روه‌سا ل سپێده‌هییا رۆژا 28/7/2015, و ژ ئه‌نجامێ په‌قاندنا بۆریا په‌ترۆلێ ژ كه‌ركووكێ بۆ به‌نده‌رێ جیهانیێ توركیا هاته‌ راگرتن, چو پێنه‌ڤێت هه‌ڤه‌ هه‌موو كارتێكرنه‌كا نێگه‌تیڤ دێ كه‌ته‌ سه‌ر بۆدجه‌ و هه‌ڤوه‌لاتیێن توركیا.
د ڤان چه‌ند سالێن بۆری دا, و د گه‌له‌ك سه‌ره‌دانێن خوه‌دا به‌رپرس و رایه‌دارێن توركیا بۆ عیراقێ, به‌حسێ هند رێككه‌فتن و گه‌فا ل عیراقێ دكه‌ن.
ئه‌گه‌ر حوكمه‌تا عیراقێ, په‌كه‌كێ ژ ئاخا خوه‌ نه‌ده‌رێخیت, دێ ئاڤێ برین نزا دێ كه‌لوپه‌لا بۆ عیراقێ كێم كه‌ین نزا دێ ده‌ڤه‌رێن سنۆرێ (140) ب تایبه‌ت كه‌ركووكێ بومبه‌رانكه‌ین.
له‌و هند رێككه‌فتن نهێنى هه‌نه‌ ل پشت په‌ردان, و ل رێككه‌فتى 7/1/2017, یه‌لدرم راگه‌هاند ئه‌م هینگى هێزێن خوه‌ ل باشیكێ ڤه‌كێشین, عیراق په‌كه‌كێ ژشنگالێ بده‌رێخیت.
ئه‌ڤرۆ ژى له‌شكرێ توركیا نێزیكى (27) كیلومه‌تران ب سه‌ر هه‌رێما كوردستانێ هاتیه‌, حوكمه‌تا عیراقێ ب ڤێ له‌شكركێشیێ ب شێوه‌یه‌كێ دلخۆشه‌ و بێده‌نگى هه‌لبژارتیه‌؟
پسیاره‌كێ ئه‌رێ گه‌لۆ ئه‌م ئه‌ڤێت ئه‌ڤه‌ (40) ساله‌ ژ گوند و وارێن خوه‌ بێبار و دترس و له‌رزا مه‌زنا شه‌ڤانه‌ یێن بومبه‌رانیێن فرۆكێن توركیا بۆ چیایێن گاره‌ و مه‌تینا و ده‌ڤه‌رێ ب گشتى كه‌نكى و چ ده‌م قورتال بین؟

20

گره‌نتیا پاراستنا مافێن زارۆیان ل گۆر قانوونێن عیراقێ, و پێشیلكارى و مه‌ترسیا ژیان و مافێن زارۆیان ل سه‌ر ئاستێ جیهانێ؟
شڤان نێروه‌یى
چو پێنه‌ڤێت ل هه‌ر وه‌لاته‌كێ, ته‌خا زارۆ و سنێله‌یان بنیاتێ ئاڤاكرنا هه‌ر جڤاكه‌كێ و ده‌وله‌ته‌كێ یه‌.
چونكى ئه‌گه‌ر ئه‌ڤـ ته‌خا ژنوو پێگه‌هشتى, ل گۆر په‌روه‌رده‌یه‌كا دروست بهێته‌ خودانكرن و ئاڤاكرن.
دێ بنه‌ دینه‌مۆیێن پێشكه‌فتن و وه‌رارا جڤاكى و زانین و زانستێ ل سه‌ر ئاستێ هه‌موو جڤاكێ وێ ده‌وله‌تێ, د هه‌موو بیاڤ و سكته‌ران دا.
به‌روڤاژى دێ وه‌لاته‌كێ لاواز و بنده‌ست و هه‌ژار و پاشكه‌فتى مینیت.
له‌و ل ڤێره‌ به‌رپرسایه‌تیه‌كا مه‌زن و گران دكه‌ڤیته‌ سه‌ر ملیێن ده‌یبابان, چونكى ئێكه‌م قوتابخانه‌ و په‌روه‌رده‌ ل ده‌ف سه‌میانێن زارۆیان و مالێ ده‌سپێدكه‌ت.
پاشى ل هه‌ر وه‌لاته‌كێ, پێدڤیه‌ وه‌زاره‌تا په‌روه‌ردێ و حوكمه‌ت, گرنگیه‌كا مه‌زن و به‌رده‌وام بده‌نه‌ كه‌رتێ په‌روه‌ردێ و زانست و زانینێ.
هه‌روه‌سا چونكى قووناغێن ژیێ زارۆى و سنێله‌ى, مه‌ترسیترین قووناغیێن ژیانێ و ته‌مه‌نى نه‌.
له‌و پێدڤیه‌ سه‌میانێن هه‌موو زارۆیان, خوه‌ بوه‌ستینن ب شێوه‌یه‌كێ به‌رده‌وام خوه‌ پێبگه‌هینن, پێخه‌مه‌ت ئاڤاكرنا ناخ و كه‌سایه‌تیا تاكێ زارۆیى.
به‌روڤاژى زارۆیێ خودان كه‌سایه‌تیا لاواز و باوه‌رى بخو نه‌بوون, نه‌شێت پێداویستیێن خوه‌ دابین بكه‌ت و به‌رده‌وامیێ بده‌ته‌ ژیانا خوه‌ و پشتبه‌ست ل سه‌ر خوه‌.
ئه‌گه‌ر جارێ ئه‌م ژلایێ ده‌ستوورى ڤه‌ ل سه‌ر باخڤین, و ژبۆ گه‌ره‌نتیا پاراستنا مافێن زارۆیان ل گۆر ده‌ستوورێ عیراقێ.
دێ بینین ل گۆر به‌ندێ (34و36) كو حوكمه‌ت یا پێگیركرى ژبۆ پاراستنا دایكێ و زارۆیى, ب شێوێ كو زارۆیان مافێ ل سه‌ر ده‌یبابان هه‌ى ژلایێ په‌روه‌رده‌یه‌كا دروست و سه‌رده‌میانه‌ و هه‌روه‌سا ل ژێر چاڤدێریه‌كا باش و دروست دا بیت, زێده‌بارى مافێ فرێكرنا زارۆى بۆ قوتابخانێ و خواندنێ و زانینێ.
هه‌روه‌سا ژ مافێن زارۆى, چێنابیت بهێته‌ ئیستیغلالكرن, ژ لایێ ئابوورى و هه‌موو جۆره‌ توندوتیژیه‌كێ د ناڤا جڤاكى و مالێ و قوتابخانێ دا.
به‌روڤاژى ل گۆر به‌ند و تێكستیێن ده‌ستوورى ئاماژه‌ پێكرین, دێ حوكمه‌ت پێرابوونێن توند وه‌رگریت ل گۆر قانوونان سه‌ره‌ده‌ریێ ل گه‌ل كه‌سێ سه‌رپێچیكه‌ر و تومه‌تبار كه‌ت, پێخه‌مه‌ت پاراستنا مافێن زارۆیان ب گشتى.
چو پێنه‌ڤێت زارۆیان گه‌له‌ك مافێن هه‌ین, ل گۆر گه‌له‌ك قانوونان, ئه‌گه‌ر ئه‌م ب دروستاهى باس ژێ بكه‌ین.
دڤێت هه‌موو قانوونێن عیراقێ ب به‌ند و تێكستان ڤه‌ بخوینین و مافێن زارۆیان دیار بكه‌ین, لێ دێ ئاما ژێ ب هنده‌ك قانوونێن سه‌ره‌كى ده‌ین.
ژ وانا ژى قانوونا بارێ كه‌سایه‌تى یا هژمار188 یا سالا 1959, نه‌خاسمه‌ پشتى هه‌مواركرنێ ل كوردستانێ, ل ژێر هژمار(15) یا سالا 2008.
ژوان مافان وه‌كو مافێ خه‌رجیێ و داینگه‌هێ و چاڤدێریێ و مافێ دیتنا زارۆیان ل گۆر چاوانیا بریارا دادگه‌هێ پشتى ژێكڤه‌بوونا ده‌یبابان.
هه‌روه‌سا مافێ ناڤ و ناسناڤى و ره‌گه‌زنامێ, ل گۆر قانوونا ره‌گه‌زناما عیراقى.
چونكى مه‌ره‌ما یاسادانه‌رى, زارۆ ژى هه‌ر مرۆڤه‌ و پێدڤیه‌ ئه‌و ژى بهێته‌ خودانكرن و ل ژێر چاڤدێریه‌كا باش و خۆش, ل چارچووڤێ ژیانه‌كا ئارام و ژینگه‌هه‌كا ساخله‌م و دروست.
له‌و ئه‌ڤ مه‌زاختنه‌ دكه‌ڤیته‌ ل سه‌ر بابێ دحاله‌تیێن ژیانا ئاسایى و ل حاله‌تێن ده‌مێ ژێكڤه‌دبن, تاكو ته‌مه‌نێ (18) سالیێ.
هه‌روه‌سا جهێ ئاماژه‌ پێكرنێ یه‌ كو ده‌وله‌تا عیراقێ, رێڤه‌به‌ریه‌ك و قانوونه‌كا تایبه‌ت كو پترى(100) به‌ندان پێكدهێت, د هه‌موو بیاڤه‌كێ ژیان و مافێن زارۆیان دا دامه‌زراندیه‌ و ده‌ركریه‌.
ئه‌وژى قانوونا چاڤدێریا ناكامانه‌ (قاصرین) یا هژمار 78 یا سالا 1980ێ, كو ئه‌ڤ قانوونه‌ و رێڤه‌به‌ریه‌, وه‌كو پارێزه‌رێ به‌رگریكرنا مافیێن زارۆیانه‌ د هه‌موو داوا و كه‌یساندنان ل هه‌موو دادگه‌هان.
چونكى ئه‌ڤـ رێڤه‌به‌ریه‌ یا راسپاردیه‌ ژلایێ قانوونى ڤه‌, ژبۆ پاراستنا سامان و مولكێ زارۆیان, یێ ڤه‌گوهاستى و نه‌ڤه‌گوهاستى, ل گۆر به‌ندێ (10) ژ ڤێ قانونێ.
هه‌روه‌سا ژكارێ ڤێ رێڤه‌به‌ریێ, چاڤدێرى و سه‌رپه‌رشتییه‌ ل سه‌ر كاروبارێن ناكامان, تاكو ژیێ بالغ بوونێ, ئانكو ژیێ قانوونى كو (18)سالن.
نه‌خاسمه‌ ده‌مێ موعامله‌یێن كرین و فرۆشتنا ملك و ترومبێلێن وانا دهێنه‌كرین, هه‌لبه‌ت ئه‌ڤه‌ پشتى مرنا سه‌میانێ زارۆیان.ل دووڤـ دابه‌شناما شه‌رعى و دانانا به‌هرا ناكامان ل په‌نكێ ل گۆر رێنما و قانوونێ تاكو ژیێ (18) سالیێ.
یان ل ده‌مێ به‌هرا ڤان ناكامان (زارۆیان) دكه‌نه‌ د مولكه‌كێ دا, و پشكا وان دهێته‌ دیاركرن, یان دبیت سه‌نه‌د ب ناڤێ وانا بیت.
ئه‌ڤه‌ ب مه‌ره‌ما پتر پاراستن و گره‌نتیا مافێن ناكامان, داكو نه‌هێته‌ خوارن ژلایێ ده‌یكا وانا یان كه‌سوكارێن وان ڤه‌.
جهێ ئاماژه‌پێكرنێ كو تا نها ژى, ئه‌ز هاتیمه‌ راسپاردن و من برێكارنامه‌ هه‌یه‌ ژلایێ رێڤه‌به‌ریێ ڤه‌, ب مه‌ره‌ما پشكداریا مه‌ د به‌رگریكرنا مافێن ناكاماندان, د هه‌موو كێشه‌ و كه‌یساندان ل هه‌موو دادگه‌هان.
ب راستی ژى مه‌ به‌رگریه‌كا باش كریه‌, د پاراستنا مافێن زارۆیان دا, مه‌ نه‌هێلایه‌ مافیێن وان بهێن خوارن و پێشیلكرن.
زاروۆیان مافێ ل سه‌ر حوكمه‌تێ هه‌یى, ل ده‌مێ زارۆ دبیته‌ سێوى, خودان بكه‌ت ب شێوه‌یه‌كێ ژیانه‌كا خۆش و به‌خته‌وه‌ر و ب زانست و زانین ڤه‌ ب شه‌ڤ و رۆژ, ل گۆر سیسته‌مێ ناڤخوه‌یێ یێ كارگێریێ برێڤه‌برنا ڤان رێڤه‌به‌ریان.
خوه‌شبه‌ختانه‌ حوكمه‌تا هه‌رێمێ رێڤه‌به‌ریا چاڤدێریا خانیێ كوڕان دامه‌زراندیه‌, ژبۆ ب خودانكرنا ڤان زارۆیێن بێ سه‌میان, كو ب سه‌ر رێڤه‌به‌ریا گشتیا چاڤدێریا جڤاكینه‌.
هه‌روه‌سا ژوان قانوونێن هاتینه‌ده‌ركرن, ژبۆ پاراستنا مافێن قانوونى یێن زارۆیان ل ده‌مێ ئه‌نجامدانا تاوانێ و تاكو قووناغا دادگه‌هكرنێ.
ئه‌و ژى گرنگترین قانوونه‌, قانوونا چاڤدێریا نه‌وجوانان (احداپ) یا هژمار 76 یا سالا 1983.
كو ب سه‌دان به‌ند و تێكستان پێكدهێت, كو مه‌ ئه‌و ده‌م نینه‌ باسێ هه‌موو به‌ندان بكه‌ین, دگه‌ل دامه‌زراندنا دادگه‌هه‌كا تایبه‌ت ب نه‌وجوانان (زاۆیێن د ژیێ قانوونی دا) ڤه‌.
دا كو هه‌ر ل قووناغا ڤه‌كۆلینێ ژلایێ ڤێ دادگه‌هێ ڤه‌, چونكى ئه‌گه‌ر نه‌ دبیت گه‌له‌ك پێشیلكارى دمافیێن وانا دا بهێنكرن ئه‌ڤه‌ و تاكو قووناغا ده‌ركرنا بریارا حوكمى.
بۆ نموونه‌ نابیت زارۆ (حدپ) بهێته‌راگرتن ل چاكسازیێ ل سه‌ر سه‌رپێچیان, یان پێدڤیه‌ دادگه‌هكرنا زارۆیان دروونشتنیێن نهێنى دا ل دادگه‌هێ بهێنه‌ برێڤه‌برن ب ئاماده‌بوونا سه‌میانێ وى.
دیسا ب كورتى ژمافێن زارۆیان, د نه‌سه‌بێ و ته‌ریكێ دا و هه‌تا مافێ جه‌نینى (د زكێ دایكا) خوه‌دا, پرسا به‌هرا وان د ته‌ریكێ دا, ل ده‌مێ دابه‌شناما شه‌رعى دهێته‌ چێكرن.
جهێ ئاماژه‌پێكرنێ یه‌, و سه‌باره‌ت ڤێ قانوونێ و دادگه‌هێ و پرسا ته‌مه‌نێ نه‌وجوانى (حدپ).
كو ژیێ به‌رپرسایه‌تیا قانوونى هاتیه‌ گوهارتن ل كوردستانێ, و ژبه‌ر هند ئه‌گه‌رێن سایكولۆجى و سروشتێ تاكى و پرسا مافێن زارۆیان.
كو ل گۆر قانوونا سزادانا عیراقى یا هژمار 111 یا سالا 1969, كو ته‌مه‌نێ زارۆى حه‌تا نها ژى (نه‌ه) سالن ل عیراقێ.
لێ ل كوردستانێ ئه‌ڤ به‌نده‌ هاتیه‌ هه‌موواكرن ب قانوونه‌كا تایبه‌ت یا هژمار(14) یا سالا 2001ێ, كو ژیێ به‌رپرسایه‌تیا قانوونى كریه‌ (11) سال.
چونكى به‌رى ژیێ (11) سالیێ, ب تنێ به‌رپرسایه‌تیا سیڤیل دگه‌ڤیته‌ ل سه‌ر وى (سه‌میانێ) وى.
قانوونا بازرگانیكرن ب مرۆڤان یا هژمار(28) یا سالا 2012 ل عیراقێ, قانوونا چاندن و بازرگانیكرن ب ئه‌ندامیێن له‌شێ مرۆڤى ل كوردستانێ یا سالا 2018, یا هه‌مواركریا قانوونا هژمار(85) یا سالا 1986.
ژبۆ پتر پاراستنا مافێن زارۆیان, هنده‌ك به‌ند و تێكستیێن توند داناینه‌, سه‌باره‌ت وه‌كو سزا, ل وى ده‌مێ بازرگانیكرن ب زارۆى, یان ئه‌ندامه‌كێ له‌شێ زارۆیى دهێته‌ ژێڤه‌كرن.
هیڤیه‌ قانوونا بازرگانیكرن ب مرۆڤان ل كوردستانێ ژى بهێته‌ ده‌ركرن, هه‌ر چه‌نده‌ سوپاس بۆ خودێ و جیهه‌تیێن ئه‌منى, كوردستان یا ئارامه‌ ژ ڤى دیاردا بازرگانیكرنا ب مرۆڤان یا هه‌ره‌ به‌ربه‌لاڤـ و مه‌ترسیدار ل جیهانێ!
دیسان قانوونا سیڤیلا عیراقى یا هژمار(40) یا سالا 1951, و قانوونا توندوتیژیا خێزانى یا هه‌ریمێ یا هژمار(8) یا سالا 2011, ڤان هه‌ردو قانوونان ب ده‌هان و ب سه‌دان به‌ندان به‌حسێ مافێن زارۆیان كریه‌و دچارچووڤێ موعامله‌یان و خێزانێ دا.
دیسا سیسته‌مێ چاكسازیان و سه‌ره‌ده‌ریا سه‌رده‌میانه‌ ل گۆر پیڤه‌رێن دوه‌لى و مافێن دادگه‌هكریان, دگه‌ل ستافه‌كێ تایبه‌تمه‌ند و ڤه‌كۆله‌ران, ره‌وش و چاكسازیكرنا سنێله‌یان د ئاسته‌كێ هه‌ره‌ باش دایه‌.
پێدڤى گۆتنێ یه‌, كو وه‌زاره‌تا كار, به‌رى چه‌ند سالان هێله‌كا گه‌رم بۆ هه‌ر روودانه‌ك و ته‌نگاڤیه‌كا ب سه‌رێ زارۆى بهێت ڤه‌كریه‌.
لێ ئه‌ڤه‌ هه‌موو نه‌به‌سن, ب تایبه‌ت دیاردا كاركرن ل بازارى و كارێ خواستنێ ل ترافیكلایتان, ژدیارده‌ و كارێن هه‌ره‌ مه‌ترسیدارن ل سه‌ر ده‌روونیا كه‌سایه‌تیا وى زارۆیى.
هه‌روه‌سا رێڤه‌به‌ریا ره‌وشه‌نبیریا زارۆیان ژى ل دهۆكێ, رۆله‌كێ باش و كاریگه‌ر هه‌یه‌, د پێگه‌هاندن و رێوره‌سم و ره‌وشه‌نبیریا زارۆیان دان.
هه‌ر ژچارچووڤێ مافیێن زارۆیان, فه‌ره‌ ئاماژێ پێ بده‌ین, ئه‌و ژى ل كابینا حوكمه‌تا كوردستانێ یا چووى, وه‌زاره‌تا كار و كاروبارێن كۆمه‌لایه‌تى, پرۆژه‌ ره‌شنڤیسه‌ك سه‌باره‌ت مافیێن زارۆیان ل كوردستانێ هات بوو ئاماده‌كرن.
وه‌سا بریاربوو بچیت په‌رله‌مانى و ببیه‌ قانوون و بكه‌ڤیته‌ د خزمه‌تا دینه‌مۆیێن پێشكه‌فتنا ملله‌تێ مه‌دا، ئه‌و ژى ته‌خا زارۆیانه‌.
لێ مخابن هه‌تا نها ژى ئه‌و ره‌شنڤیسه‌ وه‌كو خوه‌ مایه‌, هیڤیه‌ ژ په‌رله‌مانێ كوردستانێ, هه‌ر چاوا بیت ئه‌و پرۆژه‌ ببیته‌ قانوون بۆ زارۆیێن كوردستانێ.
ژ لایه‌كێ دیڤه‌ مه‌ دڤێت ب كورتى, ئاماژى ب هنده‌ك ماف و رێككه‌فتن و گرنگیا دوه‌لى ل سه‌ر زارۆیان و ئامار و پرسا ئه‌ڤرۆیا پێشیلكرنا مافیێن ته‌خا زارۆیان ل وه‌لاتان بده‌ین.
ئێك ژده‌ستكه‌فتیێن چه‌رخیێن نوودا, ئه‌و بوویه‌ كو گرنگیه‌كا مه‌زن و به‌رده‌وام و گشتگیر دایه‌ مافێن مرۆڤى ب گشتى ب هه‌موو لایه‌كێ ڤه‌.
ژوان ژى راگه‌هاندنا مافێن مرۆڤى و هه‌ڤوه‌لاتیبوونێ, ل ده‌مێ شۆره‌شا فره‌نسا ل سالا 1789.
ئه‌ڤه‌ و حه‌تا وه‌كو قووناغا راگه‌هاندنا مافێن مرۆڤى جارێ وه‌كو تێكست و پره‌نسیپ پشتى سالا 1924.
تاكو راگه‌هاندنا جارناما جیهانیا مافێن مرۆڤى ل سالا 1948, ژلایێ ئه‌نجوومه‌نێ نه‌ته‌وه‌یێن ئێكگرتى ڤه‌.
كو تێدا هاتیه‌ وداخواز ژده‌وله‌تان كریه‌, و پێدڤیه‌ رێز ل پرسا مافێن مرۆڤى و چاڤدێریا خێزانێ و سه‌میانێن زارۆیان بهێته‌گرتن.
ژلایه‌كێ دیڤه‌, په‌روه‌رده‌كرنا زارۆیان ژ لایێ ئایینى ڤه‌, گرنگیه‌كا مه‌زن هه‌بوویه‌, و ب به‌رپرسایه‌تیه‌كا مه‌زن و ئاڤاكرنا كه‌سایه‌تیا زارۆیى ب گرنگ و ب بنیاتێ سه‌ركه‌فتنا هه‌موو جڤاك و وه‌لاتان زانیه‌.
هه‌روه‌سا هه‌موو ماف و ئه‌ركێن سه‌میانێن زارۆیان دایه‌ دیاركرن, ل سه‌ر زارۆیان و به‌روڤاژى ب شێوه‌یه‌كێ ب تێروته‌سه‌ل ل ژێر په‌روه‌رده‌یه‌كا پیرۆز و راست و دروست و ساخله‌م.
هه‌روه‌كو پێغه‌مبه‌ر (س) دبێژیت: ل ژیێ (حه‌فت) سالیێ فێرى زانست و زانینێ بكه‌ن, هه‌روه‌سا دببێژیت (الولد الصالح ریحانه‌ من ریاحین الجنه‌).
پشتى شه‌رێ جیهانیێ ئێكێ و دووێ, گه‌له‌ك پێشیلكارى سه‌باره‌ت پرسا مافێن مرۆڤى و ب تایبه‌ت زارۆیان هاته‌كرن, پشتى ئه‌ندامبوونا چه‌ندین ده‌وله‌تان.
بۆ جارا ئێكێ و ب ده‌ستپێشخه‌ریا نه‌ته‌وه‌یێن ئێكگرتى ل سالا 1959, راگه‌هاندنا جیهانیا مافێن زارۆیان هاته‌ ده‌ركرن.
كو ببوو دوكیۆمێنته‌كا هه‌ره‌ گرنگ و مه‌زن دیرۆكا مرۆڤایه‌تیێ دا ل سه‌ر ئاستێ جیهانێ, ب تایبه‌ت ل سه‌ر عه‌هدێ دوه‌لى یێن مافێن سیاسى و ئابوورى و سیڤیل ل سالا 1966.
یا ژ هه‌موویێ گرنگتر كۆمه‌لا گشتى یا نه‌ته‌وه‌یێن ئێكگرتى ل رێككه‌فتى 20/11/1989, رێككه‌فتنا دوه‌لى چێبوو ل سه‌ر ئاستێ جیهانێ ل سه‌ر مافێن زارۆیان ب تنێ, ئه‌ڤا جێبه‌جێكار ل دیسێمبه‌را 1990, كو ب (54) به‌ندان پێكدهێت و ب شێوه‌یه‌كێ تێروته‌سه‌ل.
سه‌باره‌ت وه‌كو ئامار, ب راستى ئامارێن سالا 2012, ل به‌ر ده‌ستێ منن, لێ ئامار رۆژ بۆ رۆژێ پترن, كو ب راستی ژى ئامارێن هه‌ره‌ مه‌ترسیدارن.
ل گۆر ئامارێن رێكخراوا كار یا دوه‌لى, نێزیكى 246 ملیۆن زارۆ, د ناڤبه‌را ژیێ 5ـ17سالێدا كار دكه‌ن ل جیهانێ, ژ وان ژى 171 ملیۆن كاردكه‌ن د بارودۆخه‌ك و كاره‌كێ پر مه‌ترسیداردا و وه‌كو كارگه‌هێن كیمیاوى و جهێن پێشه‌سازى و گه‌له‌كێن دیتر.
ژبه‌ر دیاردا كاركرنا زارۆیان ل گه‌ل ژیێ وان له‌و نێزیكى 55 ملیۆن زارۆیان تووشى هند نه‌خۆشی و برینداربوونێ ببوون.
ئاریشا هه‌ره‌ سه‌ره‌كیا زارۆیان, ئه‌و ژى ل ده‌مێ كرین و فروشتن پێ دهێته‌كرن بۆ مه‌ره‌مێن به‌دره‌وشتیێ.
بۆ نموونه‌ نێزیكى دو ملیۆن زارۆ بازرگانى پێ دهێته‌كرن, ژ وان ژى 5,7 ملیۆن زارۆ دهاتنه‌ فرۆشتن وه‌كو به‌ند(عبد).
سه‌باره‌ت ره‌وشا زارۆیان ل ده‌مێ شه‌ران دا, ب راستى و ب كورتى پشتى شۆره‌شێن بوهارێن ل ده‌وله‌تێن عه‌ره‌بى هاتینه‌كرن, ئێدى ژیانا زارۆیان كه‌فتیه‌ د بارودۆخه‌كێ گه‌له‌ك نه‌خۆش و ب ترس دا.
بۆ نموونه‌ ل وه‌لاتیێن عه‌ره‌بى (6) ملیۆن زارۆ ماینه‌ سێوى, هه‌تا نها ژى ل سووریێ نێزیكى (12) هزار زارۆ هاتینه‌ كوشتن, ژبلى ب ده‌هان بریندار و ده‌ربه‌ده‌ریان.
یان ل عیراقێ, ل گۆر ئامارێن 2009, نێزیكى (3) ملیۆن زارۆ مابوونه‌ بێ سه‌میان, و 36% قوتابخانه‌ هێلابوو, نێزیكى (1300) زاۆ د چاكسازیان دا بوون, و (11) هزار تووشى كارێ بێ ره‌وشتیێ ببوون.
ژ لایه‌كێ دی ڤه‌ فه‌ره‌ ئاماژێ پێ بده‌ین, كو ب ده‌هان و ب سه‌دان زارۆیێن كوردێن ئێزدى, پشتى سالا 2014, داعشێ كوشتنیه‌ و بێسه‌روشوون كرینه‌.
له‌و یا گرنگه‌, ئه‌ڤرۆ هه‌موو ده‌وله‌تیێن ئه‌ندام د نه‌ته‌وه‌یێن ئێكگرتى و رێككه‌فتنا مافێن زارۆیان ل سالا 1989, رۆله‌كێ كاریگه‌ر و ئه‌كتیڤ و ب له‌ز بگێرن, ژبۆ پاراستنا زارۆیان ل هه‌موو جیهانێ ب تایبه‌ت ل ده‌وله‌تیێن شه‌ر لێ هه‌ى.

19

پشتى 82 سالیێن حومكێ مه‌له‌كى و كومارى و دكتاتورى, بو ئێكه‌م جار هه‌لبژارتن هاتنه‌ كرن ل عیراقێ ل سالا 2005ێ, ئه‌وژى پشتى بویه‌ خودان سیسته‌مه‌كێ دیموكراسى فیدرالى.
هه‌لبژارتنیێن په‌رله‌مانێ عیراقێ بو ڤێجارێ یێن خولا چوارێنه‌, هه‌لبه‌ت دڤان 15سالیێن بورى ل عیراقێ, وهندى هه‌لبژارتنه‌ك هاتیه‌ كرن.
یا بێبار نه‌بوویه‌ ژده‌هان و بسه‌دان سه‌خته‌كاریان و پێشیكاریان, ژلایێ هند پارت و لایه‌ن و كاندیدان ڤه‌ ل عیراقێ و كوردستانێ.
ئه‌ڤـ سه‌ره‌رایى بمه‌ره‌ما برێچوونا هه‌لبژارتنان بشێوه‌یه‌كێ باقژ و ئازاد وروونى, بشێوه‌یه‌كێ كو بدروستاى نونه‌راتییا ئیرادا كاندیدى دكه‌ت, وهه‌روه‌سا ب ركابه‌ریه‌كا ره‌وا و ره‌ها ودویر ژهه‌ر كارتێكرنه‌كا ده‌ره‌كى و بمه‌ره‌ما پتر چه‌سپاندنا جومگیێن دیموكراسیه‌تێ.
قانوون دانه‌رێ عیراقێ چه‌ندین قانوون ده‌ركرینه‌و هه‌مواركرینه‌, وبڤى شێوێ لخوارێ.
قانوونا هه‌لبژارتنان یا هژمار(16)یا سالا2005ێ, وقانوونا هژمار(45) یا سالا 2013ێ, وقانوونا هه‌مواركرى بهنده‌ك به‌ندان یا سالا 2018ێ.
بئارمانجا به‌شادریا ده‌نگده‌ران, كو نوونه‌رێن خو یێن راسته‌قینه‌ بهه‌لبژرێن.
هه‌روه‌سا یه‌كسانى دبه‌شداریا هه‌لبژارتناندان و گرنتییا مافیێن ده‌نگده‌ران و كاندیدان و گره‌نتییا دادپه‌روه‌ریا هه‌لبژارتنان و پرسا ئازادیا ده‌نگده‌ران و بشێوه‌یه‌كێ پاقژ و بێ سه‌خته‌كارى.
هه‌رچه‌نده‌ پێدڤى بوو, مه‌ به‌رى هه‌وا بانگه‌شا هه‌لبژارتنان باسێ ڤان پێشیكارى و سوزان كربوون, لێ هه‌ر ژاوا بیت.
هه‌لبژارتن دێ لسه‌ر ئاستێ هه‌موو پارێزگه‌هێن عیراقێ هێنه‌كرن, نێزیكى 7هزار كاندیدان هه‌نه‌ ژبال هه‌موو لایه‌ن و قه‌وارێن سیاسى, ودێ ركابه‌ریێ كه‌ن لسه‌ر (328)كورسیێن په‌رله‌مانێ عیراقێ.
ئه‌گه‌ر ئه‌م بدروستاهى باسێ ڤێ قانوونێ بكه‌ین, دێ گه‌له‌ك ده‌مى ژمه‌ كوژیت, لێ دێ باسێ هنده‌ك خالیێن گرنگ كه‌ین كو فه‌ره‌ بهێنه‌ دیاركرن و جێبه‌جێكرن.
ئه‌وژى ده‌مێ مال و سامان بكار دئینن ژلایێ كاندیدان ڤه‌, لده‌مێ هه‌وا هه‌لبژارتنان دا, ل قوناغا سوزان و كرینا دیاریان و هباتان, بو لایێ ده‌نگده‌ریڤه‌.
ژبو به‌رژه‌وه‌دیا لایه‌نه‌كێ سیاسى یا كاندیده‌كێ, بارا پتر ئه‌و كه‌سێن نه‌ساخ یان هه‌ژار یان یێ بێ كاره‌, بوى شێوه‌ى كو كاتێكرنێ لێبكه‌ت و ئیرادا وى ژێ بهێته‌ ستاندن و بهێته‌ ئیستیغلالكرن؟
ئه‌گه‌ر ئه‌م ئێكسه‌ر بچین داناڤا گوتارێ دا سه‌باره‌ت به‌رتیلییا هه‌لبژاتنێ(الرشوه‌ الانتخابیه‌) وگه‌له‌ك سه‌رپێچیێن دیتر, دێ بینین قانوون دانه‌رى دقانوونا هژمار(45)یا سالا 2013ێ, ولگور به‌ندێ(32) برگا دویێ باس لێكریه‌ :-
لده‌ستپێكێ قانوون دانه‌رى, سزایێ نه‌كێمتر ژساله‌كێ بو هه‌ر سه‌رپێچیه‌كا بڤى شێوه‌ى بكه‌ت:
2-بده‌تێ یان بو پێشكێشبكه‌ت یان سوزه‌كێ بده‌تێ, كاندیده‌ك بوى شێوه‌ى, كو ده‌نگێ خو بده‌ته‌ وى, یان ئه‌و كاندیده‌ رێگریێ لێبكه‌ت ده‌نگێ خو بده‌ت.
بو نموونه‌, كاندید بێژیته‌ ده‌نگده‌رى, دێ ته‌ دامه‌زرینم یان دێ خانیه‌كێ ده‌مه‌ته‌ یان هه‌ر چو خزمه‌ته‌كا مادى ته‌ هه‌بیت ئه‌ز بوته‌ بكه‌ت, كو ئازادیا ده‌نگده‌رى بگوهوریت و ده‌نگێ خو بده‌تێ.
ژبلى وه‌كو مه‌ گوتى ئه‌ڤه‌ تاوانه‌ وچێنابیت, هه‌ژى گوتنێ یه‌, ئه‌ڤه‌ دژى به‌ندێ(20) ژده‌ستورێ عیراقێ, چونكى ئه‌ڤه‌ پێشیلكاریه‌ به‌رامبه‌ر مافێ سیاسیێ ده‌نگده‌رى.
ژلایه‌كێ دیڤه‌, مه‌ دڤێت باسێ چه‌ند سه‌رپێچیان بكه‌ین ژلایێ كاندیدان ڤه‌.
بو نموونه‌, وه‌كو هاتیه‌ ده‌ست نیشانكرن, كو روژا ده‌ستپێكرنا هه‌وا هه‌لبژارتنان 15ێ ڤێ هه‌یڤێ بوو, لێ هه‌موو لایه‌ن و كاندیدان روژا 14ێ ڤێ هه‌یڤێ ولده‌مێ ئیڤارى پوسته‌رێن خو ل هه‌موو جهان هه‌لاویستن و دانان.
نه‌خاسمه‌ جهێن نه‌گونجا و قه‌ده‌غه‌كرى, ئه‌وژى بارپتر بمره‌ما دانان وێنێن كاندیدان لجهێن دیار و پێشچاڤـ, وئه‌ڤه‌ژى به‌روڤاژى رێنما و قانوونا هه‌لبژارتنایه‌؟
راسته‌ مافێ وانایه‌ لگور به‌ندێ(21)ژڤێ قانوونێ سه‌باره‌ت هه‌وا هه‌لبژارتنان, لێ به‌رى ده‌مێ هاتیه‌ ده‌ستنیشانكرن!
لگور به‌ندێ(25)هه‌ر ژڤێ قانوونێ, چێنابیت, هه‌موو ئاڤاهیێن وه‌زاره‌تان و دام و ده‌زگایێن حكوومى بهێن بكار ئینان و ئستیغلالكرن.
وهه‌روه‌سا جهێن ئایینى و هێمایێن ئایینى, یان هه‌ر چالاكیه‌كا هه‌لبژارتنێ بو هه‌وا هه‌لبژارتنان, یان پوسته‌رێن كاندیدان یان یێن كیانێن سیاسى.
لێ موخابن نوكه‌ لگه‌له‌ك جهان دێ ڤێ سه‌رپێچیێ و دیاردا كرێت بینى؟
لگور به‌ندێ(28), نابیت بو چوو لایه‌نك و كاندیده‌كێ بچوو شێوه‌یه‌كێ زورداریێ و فشارێ بكه‌ت, یان تشته‌كێ مادى و یان كاره‌كێ بده‌تێ یان سوزه‌كێ بده‌تێ, بمه‌ره‌ما كو كارتێكرنێ ل هه‌لبژارتنان بكه‌ت.
لێ موخابن دیسان دێ بینین ئه‌ڤـ دیارده‌ یا مشه‌یه‌, ل عیراقێ و كوردستانێ, له‌و بگشتى خه‌لكێ عیراقێ و كوردستانێ, چوو باوه‌رى ب كاندیدان نه‌مایه‌.
جهێ گوتنێ, كو ب موخابنیڤه‌, به‌نده‌ك هاتیه‌ دڤێ قانوونێ دا, به‌نده‌كێ سیاسیه‌, ئه‌وژى به‌ندێ((26), دبێژیت: چێنابیت و قه‌ده‌غه‌یه‌, دروشمێن ده‌وله‌تا فه‌رمى بهێت بكارئینان, لهه‌موو كومبوونان و ریكلامان و به‌لاڤوكیێن دده‌مێ هه‌واهه‌لبژارتناندان.
هه‌ژى گوتنێ یه‌, سه‌رپێچیا هه‌ره‌ به‌ربه‌لاڤـ, ئه‌وژى دیاردا سڤیكاتیپێكرن و بتایبه‌ت دراندا وێنێن كاندیدانه‌.
ئه‌وژى به‌ندێ(35)ژڤێ قانوونێ باس لێكریه‌, وسزایێ نه‌كێمتر ژهه‌یڤه‌كێ, یان بسزایێ بدراڤى, كو نه‌كێمتر بیت ژئێك ملیون و زێده‌تر ژ پێنج ملیون دیناران بیت, یان بهه‌ر دوو سزایان وبڤى شێوه‌ى:
1-بئه‌نقه‌ست زورداریێ ل وێنێ كاندیدى بكه‌ت و بدرینیت, یان به‌رنامجێ ویێ به‌لاڤوكێ, لهه‌موو ئه‌و جهێن هاتینه‌ ته‌رخانكرن بو هه‌لاویستنا پوسته‌ران بو وى بخوو, لسه‌ر كیستێ ئێكێ دیتر, بمه‌ره‌ما كو كارتێكرنێ ل كاندیدى بكه‌ت یان پروسێسا هه‌لبژارتنان.
2-زورداریێ لسه‌ر هه‌موو رێكێن هه‌وا هه‌لبژارتنان بكه‌ت, ئه‌ڤێن رێكداى ژلایێ قانوونیڤه‌, بهه‌ر ئه‌گه‌ره‌كێ بیت, ئه‌ڤجا ب ژێبرنێ بیت, یان دراندنێ بیت, یان هه‌ر هه‌لسوكه‌وته‌كا بڤى شێوه‌ى بیت.
3- راگه‌هینیت كو فلان كاندیدى یان پتر یێ خو ڤه‌كێشاى ژپروسێسا هه‌لبژارتنان, ئه‌ڤه‌ دده‌مه‌كێ دایه‌, كو ئه‌و دزانیت چوو راستى بو نینه‌, ئه‌وژى بمه‌ره‌ما كو كارتیكرنێ بكه‌ت لسه‌ر ده‌نگده‌ران, یان بڤه‌گوهێزیت ده‌نگێن وى كاندیدى.
دیسان موخابن شێوه‌یه‌ك ژشێوان ئه‌ڤـ فێلبازیه‌ و دیارده‌ یا هه‌ى ل هند ده‌ڤه‌ر و ناوچێن عیراقێ و كوردستانێ؟
سه‌باره‌ت ئه‌گه‌ر ئه‌ڤـ سه‌رپێچیه‌ هاتنه‌ كرن و دیاركرن, ئه‌و جیهه‌تێ ئه‌ڤـ سه‌رپێچیه‌ یان به‌رتیله‌ هاتیه‌ كرن, دادگه‌ها وێ ده‌ڤه‌رێ یا تایبه‌تمه‌نده‌ بڤه‌كولینا وێ سه‌رپێچیێ و تاوانێ.
سه‌باره‌ت به‌رتیلییا هه‌لبژارتنان, چوو پێنه‌ڤێت لگور قانوونا سزادانا عیراقێ, پێدڤییه‌, روكنێ مادى و مه‌عنه‌وى هه‌بیت, ئه‌وژى بكورتى كاندین راشیه‌, وده‌نگده‌ر مورته‌شیه‌ و سه‌باره‌ت ناڤبه‌ینكارى كو بكه‌سێ سیێ دهێت هژمارتن كو نه‌كاندیه‌ و نه‌ ده‌نگده‌ره‌, ئه‌ڤه‌ هه‌موو ب روكنێ مادى و مه‌عنه‌وى ڤه‌ دكه‌ڤنه‌ بن به‌ندێ(32)برگا دوێ ژڤێ قانوونێ یا هژمار(45) یا سالا 2013ێ.
بهیڤییا وێ چه‌ندێ, كو ئه‌ڤـ سه‌رپێچیه‌ و دیاردێن كرێت و نه‌ شارستانى نه‌مینن و لایه‌ن و كاندید و كومسیون بئه‌ركێ خو رابن بو راكرنا ڤان سه‌رپێچیان, وسه‌ركه‌فتن بو لیست و كاندێن كوردستانێ.
*یاساناس/شڤان نێروه‌یى
تێبینى ژ ئه‌ڤرۆ : ئه‌ڤ گۆتاره‌ بێى ده‌ستكارى هاتیه‌ به‌لاڤكرن ل دووڤ داخوازا نڤیسه‌رێ وێ.

25

شڤان محه‌مه‌د سه‌لیم

بزانه‌ رژێما گۆر ب رگۆر چو ب سه‌رێ ملله‌تێ مه‌ ئینانه‌؟!  به‌رى ده‌مى، لێ ب هنده‌ك زێده‌كرن و گوهۆرینان، گرنگ دبینم ل ڤێره‌ ژى ب ڤێ ره‌نگى به‌لاڤبكه‌م… رژێما گۆربه‌گۆر چو تشت نه‌مابوو نه‌كرى ل هه‌مبه‌رى ملله‌تێ كورد, ئه‌نفال, كوشتنا ئاسایى, جینۆساید, ده‌ربه‌ده‌رى, وێرانكرنا گوندان, سه‌رهه‌لدان, هه‌موو ژناڤبرنا ناسناما ملله‌تێ كورد, لێ سه‌ره‌راى ڤێ هه‌موویێ ملله‌تێ مه‌ به‌رخودان و خۆراگرى كر و ژناڤـ نه‌چوو, پێخه‌مه‌ت گه‌هشتن ب مافێن سه‌ره‌كى یێن ملله‌تێ مه‌. ل ده‌سپێكێ من دڤێت ئاماژێ ب ره‌سه‌نیا په‌یڤا ئه‌نفال بده‌م, ئه‌و ژى دزڤریت بۆ وێ ئایه‌تا قورئانا پیرۆز (ویسالونك عن الانفال قل الانفال لله والرسول…)، ل گۆره‌ى تێگه‌هشتنا وان, ئه‌ڤه‌ وه‌كو غه‌نیمه‌یه‌كێ یه‌, كو هه‌موو تشتێ نه‌ ره‌وا ژ لایێ ئاینى ڤه‌, بۆ وان دروسته‌, وه‌كو بده‌ستڤه‌ئینانا سه‌روه‌ت و مال و مولكێ خه‌لكى, ل ده‌مێ شه‌رى دا دگه‌ل كافران؟ بۆ نموونه‌ وه‌كو نوكه‌ داعشێ هه‌مان تێگه‌ه و ئه‌و شرۆڤه‌یا ئاینى هه‌یه‌؟ سه‌ددامێ دكتاتوور ژ هزرا ئه‌ره‌بیا شوفینزم و پاشكه‌فتى, زنجیره‌یه‌كا ئه‌نفالان ئه‌نجام دان, كو بێگومان, د قانوونێن ئاسمانى و ئه‌ردیدا, ئه‌ڤجا یێن نیڤده‌وله‌تى بن یان یێن ناڤخوه‌یى ودابونه‌ریت و ره‌وشتێ و مرۆڤاتیێ, ئه‌ڤـ هه‌موو جۆره‌ تاوانانه‌ دحه‌رام و قه‌ده‌غه‌كرینه‌. خو بهانه‌ و پالده‌رێن وان چو بیت, پێدڤیه‌ ئه‌ڤ تاوانبارانه‌, بكه‌ڤنه‌ به‌ر سزایێ خوه‌یێ قانوونى و بهێنه‌ سزادان, هه‌روه‌سا ل گۆر قانوونا سیڤیل, به‌رپرسایه‌تیا سیڤیل ژى دكه‌ڤیته‌ سه‌ر وان تاوانباران, واته‌ پێدڤیه‌ قه‌ره‌بوویا وان زیانڤێكه‌فتیان بده‌ن یا مالى و مۆرالى, ل گۆر رێسایێن داد و دادپه‌روه‌ریێ, و ل گۆر رێسایێن قانوونا نیڤده‌وله‌تى و یێن یاڤخوه‌یى یێن ئیراقێ. هه‌موو به‌لگه‌ و د‌وكیومێنتێن ئاشكه‌را, ل سه‌ر وان زنجیره‌ كریار و تاوانێن له‌شكه‌رى یێن رژێما فاشستا ژناڤچوویى دیاردكه‌ن, كو پێكهاتبوون ژ فه‌یله‌قا ئێك كو بنگه‌هێ وێ ل كه‌ركووكێ بوو, و فه‌یله‌قا پێنجێ كو بنگه‌هێ وێ ل هه‌ولێرێ بوو, ل گه‌ل هێزێن زێره‌ڤانیا كۆمارى, و هێزێن موغاویر و ئه‌من و ته‌نگاڤیان, ل گه‌ل هنده‌ك هێزێن دیتر, ئه‌ڤه‌ هه‌موو ب مه‌ره‌ما ئه‌نجامدانا توندترین و دژوارترین ئێرشا رێكخستى د ماوێ 22 شواتا سالا1988, تاكو 6 ئه‌یلولا سالا1988, و ب (8) قووناغان:- 1-ئێرشكرن ل سه‌ر ده‌ڤه‌رێن سه‌ركه‌لۆ و به‌ركه‌لۆ. 2-ئێرشكرن ل سه‌ر قه‌ره‌داغ. 3-ئێرشكرن ل سه‌ر گه‌رمیان (دژوارترین ئێرش بوو, و ب ده‌هان هزاران قوربانى هه‌بوون). 4-ئێرشكرن ل سه‌ر حه‌وزا زێیێ بچووك. 5-6-7- ئێرشكرن ل سه‌ر ده‌ڤه‌رێن چیایى ل ده‌ردورێن هه‌ولێرێ. 8- ئێرشكرن ل سه‌ر ده‌ڤه‌رێن به‌هدینان, پشتى راوه‌ستیانا شه‌رێ ئیراقێ و ئیرانێ (دووماهى ئه‌نفال بوون). پشتى رابوونا سه‌رهه‌لدانا پیرۆزا سالا 1991, ب مه‌لایینا به‌لگه‌ و دۆكیومینتێن نڤیسایى, ئه‌ڤێن هاتینه‌ دیتن دبنگه‌هێن حزبى و جهێن ئه‌من و ئیستیخبارات و موخابراتا حوكمه‌تا رژێمێ, له‌و بێ دودلى دشێن بێژین, كو ئه‌ڤا رژێمێ كرى دجینۆسایدكرنا دژى كورد و كوردستانێ دا, دیده‌ڤانن ل سه‌ر درنده‌ و تاوانیێن ئه‌ره‌بیا نازى دژى نه‌ته‌وه‌یه‌كێ موسلمان و گه‌له‌ك حه‌ژ ئه‌من و پێكڤه‌ژیانێ و دخوازن ب ئازادانه‌ بژین, ل ژێر ژیانه‌كا خۆش و خۆشگوزه‌رانه‌ و ریفیۆز دكه‌ن ژیانه‌كا بنده‌ست و ب زولم و زۆردارى ب هه‌موو شێوه‌یه‌كێ. ئه‌و ئه‌نفالێن رژێمێ ئه‌نجامداین, وه‌كو تاوانا هه‌له‌بچا شه‌هید ل رۆژا 16 ئادارا سالا1988, كو تاوانه‌كا سه‌ربه‌خوه‌ بوو ب هه‌موو ئه‌ركانێن خوه‌ یێن قانوونى ڤه‌, هه‌روه‌كو دادگه‌ها تاوانان یا ئیراقى, به‌رێ خوه‌دا تاوانا هه‌لبچا شه‌هید, وه‌كو كه‌یسه‌كا جودا ژئه‌نفالێن دیتر. هه‌روه‌سا ل سالا1983, (8) هزار بارزانى ل گوندێ قۆش ته‌به‌, نێزیكى هه‌ولێرێ و هنده‌ك ده‌ڤه‌رێن دیتر, برن و بێ سه‌روشوونكرن و ب ساخى بن ئاخكرن. هه‌ژى گۆتنێ یه‌ ژوان قوربانیان (37) كه‌سێن بێگونه‌ه ژخێزانا سه‌رۆك بارزانى نه‌.  پێكۆلكرن ب كوشتنا بزاڤا رزگاریخوازیا كوردى, ب سه‌ركردایه‌تیا بارزانیێ نه‌مر, ئه‌وێ چریسكا شۆره‌شا كوردى هه‌لكرى ل11 ئیلولا سالا1961.  پاشى ب موخابنى ڤه‌ هه‌ر ل بوهارا سالا 2005, ب شاره‌زایى و شیانێن وه‌زیرێ مافێن مرۆڤى ل حوكمه‌تا هه‌رێمێ, به‌رێز دكتور محه‌مه‌د ئیحسان, و حه‌تا ئه‌ڤرۆ هه‌ر هه‌یام هه‌یام, هنده‌ك ژ وان روفاتێن جینۆسایدێ ل بیابانا سه‌ماوه‌ و باكوورێ رۆژئاڤایێ ئیراقێ, ڤه‌دگوهێزنه‌ كوردستانێ و ل جهێن بابوپاپیرێن وان ل رێوره‌سمێن ژهه‌ژى دهێن بنئاخكرن. لێ موخابن, تا نها ب تنێ روفاتێن به‌هدینان نه‌دیتینه‌ و نه‌زڤراندیه‌ بۆ كه‌سوكارێن وان ئه‌و تاوانێن رژێما گۆبه‌رگۆر كرین, ب به‌ند و تێكست قانوونێ ب تاوان هژمارتینه‌, ئه‌ڤجا قانوونا دوه‌لى بیت, یان قانوونا ناڤخویا ئیراقى بیت, هه‌كه‌ هه‌ڤدوژیه‌ك چێبوو, ل وى ده‌مى یا دروست و ئه‌وله‌ویه‌ت بۆ رێسایێن قانوونا دوه‌لییا مرۆڤایه‌تى یه‌, واته‌ هه‌كه‌ بۆ نموونه‌ ده‌ستوورێ عیراقێ پێشتر, ب تێكسته‌كێ دروست كربیت, كو دروسته‌ جوداهیا ره‌گه‌زپه‌رستى بهێته‌كرن, یان هێز بهێته‌ بكارئینان, ب بهانه‌یا پاراستنا وه‌لاتى و ئێكگرتنا وه‌لاتى, لێ ئه‌ڤه‌ یه‌كه‌ نابیته‌ ئه‌گه‌رێ, نه‌به‌رپرسایه‌تیا وان تاوانباران, ئه‌ڤێن تاوانێن دوه‌لى ئه‌نجامداین, دژى كورد و كوردستانێ و شیعه‌یێن ئه‌ره‌ب ل ناڤه‌راست و باكوورێ ئیراقێ, هه‌روه‌سا دژى پارت و بزاڤێن سیاسى, كو ئه‌ڤا رژێما گوبه‌رگۆركرى, چو قانوون و دستوورى قه‌بوول ناكه‌ن, چونكى هه‌ڤدو ژى رێسایێن گشتى یێن قانوونا دوه‌لى نه‌ و رێككه‌فتنێن دوه‌لى نه‌, ئه‌ڤێن ئیراقێ بخو ئیمزا كرین! خۆشبه‌ختانه‌, ل گۆر به‌ندێ (7) ژ دستوورێ ئیراقێ, عه‌لا ئه‌ساس چاره‌سه‌ریا ڤێ ره‌گه‌زپه‌رستیێ و جوداهى یا  تائیفگه‌رى و نه‌ته‌وه‌یى یاكرى! ل گۆر هه‌موو به‌لگه‌ و دیوكۆمینتێن گرێدایى ب تاوانێن ئه‌نفالان ڤه‌, رژێمێ ئه‌ڤـ تاوانێن  ل خوارێ ئه‌نجام دابوون:ـ 1-كوشتنا (182) هزار كه‌سێن بێگونه‌هێن سیڤیل, ب رێیێن جودا و جوداكرنا زه‌لامان ژ ئافره‌تان و زاۆ  ژدایكان, ژبه‌ركو نه‌ته‌وه‌یا وان كو كوردبوون, ب بهانه‌یا كو تێكده‌ربوون و عه‌میل و ژبۆ پاراستنا به‌رژه‌وه‌ندیا بلندا گشت ئیراقیان. 2-خرابكرنا نێزیكى4500 گوندێن سنۆرى و نه‌سنۆرى, ب بهانه‌یا پاراستن ل سه‌ر ئه‌من و ئاسایشا وه‌لاتى, د ماوێ شه‌رێ وى ده‌میێ ئیراقێ و ئیرانێ. 3-كۆچبه‌ركرنا كوردان لجهێ ئاكنجیا وان, بۆ هنده‌ك ده‌ڤه‌رێن دیتر ب نه‌چارى. 4-چاندنا نێزیكى10 ملیون مینان, دژى خه‌لكێ كوردستانێ. 5- خرابكرن و وێرانكرنا هه‌موو كانیك و ژێده‌رێن ئاڤێ, بۆ ڤه‌خوارنێ و ئاڤدانا دار و ده‌رامه‌تى. 6-هشكرنا بیستان و خرابكرنا داران و چاندنێ. 7- تاوانێن به‌رزه‌كرنا ب زوورى یا مرۆڤان, كو لگۆر راپورتێن رێكخراوێن مافێ مرۆڤى و رێكخراوا لێبۆردنا نیڤده‌وله‌تى, بلندترین هژمار بوون. 8-كوشتنا ب كۆم و رێكخستى, و پێشتر پلان بۆ دانابوو. 9-بكارئینانا چه‌كێ كیمیاویێ قه‌ده‌غه‌كرى نیڤه‌ده‌ولى, دژى مرۆڤان و گیانه‌وران و دار و ده‌رامه‌تى و ژینگه‌هێ. سه‌باره‌ت وان كه‌سێن تۆمه‌تبار ب ئه‌نجامدانا ڤان تاوانان, ئه‌ڤێن ل خوارێ بوون, كو هه‌موو ئه‌ندامێن حزبا به‌حسا ژناڤچوویى بوون:- 1-سه‌ددام حوسێن.2-عه‌لى كیمیاوى, دادوه‌رێ عه‌سكه‌رى, ئه‌ڤێ هه‌موو ده‌ستهه‌لات پێرا هاتینه‌ دان ل گۆر فه‌رمانا (160) ل رێكه‌فتى 29 ئازارا سالا1987.3- تاهیر ته‌وفیق ئه‌لعانى.4-لیوا ‌و سولتان هاشم, سه‌ركردێ فه‌یله‌قا ئێكێ ل كه‌ركووكێ. 5-فه‌ریق نزار عه‌بدولكه‌ریم ئه‌لخه‌زره‌جى, ئه‌ڤێ ئێك ژدادگه‌هێن دانیماركێ, تومه‌ت ئاراسته‌ى وى كرى, ب تۆمه‌تا كوشتنا ب كۆم, ل گۆر رێككه‌فتنا قه‌ده‌غه‌كرنا جینۆسایدێ, ل گۆر به‌ندێ (47برگا4) و پاشى شیا بره‌ڤیت بۆ مالم و ل باكوورێ سوێدێ و پاشى بۆ ئه‌بۆ زه‌بى, و ل وێرێ ئاكنجى بوى و پۆلیسێن ئه‌نترپۆلێ شیان بگرن, و راده‌ستێ دادپه‌روه‌ریێ بكه‌ن.6- سابر عه‌بدولعه‌زیز ئه‌لدوورى. 7-حوسێن ره‌شید ئه‌لتكریتى.8- فه‌رحان موتله‌ك سالح ئه‌لجبورى.9-عه‌دنان خیرالله ته‌لفاح.10-بارق ئه‌لحاج حنته‌.11-لیوا‌و روكن ئه‌یاد خه‌لیل زه‌كى.12-رازى حه‌سه‌ن سه‌لمان.13-خزر عه‌بدولعه‌زیز ئه‌لدوورى.14-عه‌مید یونس محه‌مه‌د.15-خالد محه‌مه‌د عه‌باس. هه‌ژى گۆتنێ یه‌, كو گه‌له‌ك رێكخراوێن ب سه‌ر نه‌ته‌وه‌یێن ئێكگرتى ڤه‌, ژوانا ژى رێكخراوا هیۆمه‌ن رایتس ووچ, گه‌له‌ك ئه‌ڤـ تاوانانه‌ دیار و ئاشكه‌را كرینه‌, و ب جینۆساید ناسكرینه‌. هه‌لبه‌ت ژ لایێ قانوونى ڤه‌ژى, چو پێنه‌ڤێت هه‌ر ب جینۆساید دهێت هژمارتن, چونكى پێشتر نیازا ئه‌نجامدانا ڤان تاوان هه‌بوون, خوه‌ چو پالده‌رێ سیاسى هه‌بیت, لێ ئه‌ڤـ دچیته‌ دچارچووڤێ, تاوانه‌كا ب ئاسایى و ب ئه‌نقه‌ست, كو شوونه‌وارێن وان ب تنێ ل سه‌ر ئیراقێ نینه‌, قانوونا ئیراقێ ب تنێ ماف هه‌بیت به‌رێ خوه‌ بده‌ته‌ كه‌یسێن ڤان تاوانان, به‌لكو ئه‌ڤه‌ دچیته‌ دچارچووڤێ تایبه‌تمه‌ندیا قانوونا گشتى یا مه‌شموول, واته‌ هه‌ر ده‌وله‌ته‌ك دشێت ئه‌نجامده‌رێن وان تاوانێن ئه‌نفالان, دادگه‌ه بكه‌ت و سزا بده‌ت, وه‌كو ئه‌و نموونا مه‌ ئینایى, ده‌مێ ئێك ژدادگه‌هێن دانیماركێ ل به‌ر بوو, نزار ئه‌لخه‌زره‌جى سزا بده‌ت, پاشى نزارێ تاوانبار ره‌ڤى ژدانیماركێ, چونكى دادگه‌ها دانیماركێ یا تایبه‌تمه‌نده‌, ژبۆ به‌رێخودانا ڤان جۆره‌ تاوانان, ل سه‌ر ئه‌ردێ خوه‌, ئه‌ڤه‌ ل گۆر قانوونا نیڤده‌وله‌تیا مرۆڤایه‌تى و هه‌روه‌سا ل گۆر وان رێككه‌فتنێن د ڤى بیاڤی دا, چونكى وه‌كو مه‌ گۆتى شوونه‌وارێن ڤان تاوانان بتنێ ل سه‌ر ئیراقێ و كوردستانێ نینه‌, به‌لكو ئه‌گه‌رێ مه‌ترسیا وێ ل سه‌ر هه‌موو مرۆڤى یه‌ ب گشتى. چو پێنه‌ڤێت, ئه‌نجامدانا ڤان هه‌موو تاوانێن ئه‌نفالیێن, رژێما گوبه‌رگۆر هه‌مبه‌رى ملله‌تێ كورد و كوردستانێ كرین, تاوانێن دژى مرۆڤایه‌تیێ نه‌, هه‌روه‌كو بناڤده‌كه‌ت فاتیكان (تاوانێن دژى خودێ)نه‌, چونكى گه‌فه‌كه‌ ل سه‌ر هه‌بوونا مرۆڤایه‌تیێ و مافێن مرۆڤى د ژیانێ دا, هه‌روه‌سا دژى ئارامى و ئاساییشا مرۆڤایه‌تیێ نه‌, چونكى كوشتن و كریارێن خرابكرنێ و وێرانكرنێ, و ده‌ركرنا مرۆڤان ژ جهێ وان یێن ژیانێ. ئه‌ڤه‌ ب هه‌موو شێوه‌یه‌كێ ره‌ها نه‌یا دروسته‌ و یا قه‌ده‌غه‌كریه‌, ل گۆر رێككه‌فتنێن نیڤده‌وله‌تى و راگه‌هاندنا جیهانیا مافێن مرۆڤى و رێسایێن قانوونا نیڤده‌وله‌تیا مرۆڤایه‌تیى و پره‌نسیپێن گشتى یێن قانوونان, ژ وان ژى رێككه‌فتنا جنێف و لاهایى و بریاریێن كۆمه‌له‌یا گشتى یا نه‌ته‌وه‌یێن ئێكگرتى, له‌و ل سه‌ر ئاستێ دوه‌لى هنده‌ك بریار هاته‌ دان سه‌باره‌ت كۆمه‌ل كۆژیان (جینۆسایدان):- *تاوانێن كۆمه‌ل كوژیان, نه‌تاوانێن سیاسینه‌, كو پێدڤى دكه‌ت هه‌ر ده‌وله‌ته‌ك وان تۆمه‌تباران راده‌ست بكه‌ت ژبۆ دادگه‌هكرنێ. *تاوانێن جینۆسایدێ, نه‌ك كه‌تن(جنحه‌) یان سه‌رپێچى (مخالفه‌) نه‌, ونه‌ ژ وان تاوانانه‌ كو بێ ده‌ستێ (الخگا الغیر العمدى) بیت, به‌لكو تاوانه‌كه‌ ب مه‌ره‌ما تاوانى (جنائى), واته‌ وان تاوانباران دڤیا ڤان تاوانان ئه‌نجام بده‌ن و بگه‌هنه‌ هنده‌ك ئه‌نجامان. *تاوانێن جینۆسایدان ل ئه‌نفالێن كوردستانێ, ژوان تاوانیێن دوه‌لى نه‌, واته‌ وى مافى دده‌ته‌ هه‌رده‌وله‌ته‌كێ كو بشێت ل سه‌ر ئه‌ردێ خوه‌, وان تاوانباران ب رێیا دادگه‌هێن خوه‌ سزا بده‌ت, سه‌ره‌راى ئیراق ژى دشێت به‌رێ خوه‌ بده‌ته‌ كه‌یسێن ڤان تاوانباران. *ئه‌نجامده‌رێن ڤان تاوانان, چو حه‌سانه‌ نینه‌ نه‌یا ده‌ستوورى و نه‌یا قانوونى, هه‌تا پێدڤى یه‌ د دستوورى دا ژى, تێكسته‌ك هه‌بیت, ب قه‌ده‌غه‌كرنا حه‌سانێ بۆ ئه‌نجامده‌رێن ڤان تاوانان, ل گۆر رێككه‌فتنێن قه‌ده‌غه‌كرنا كۆمه‌لكوژیان, ئه‌ڤێن ب ده‌هان ده‌وله‌تان په‌سه‌ندكرى, ژ وانا ژى ئیراقێ, ئه‌ڤ رێككه‌فتنه‌ ل گۆر بریارا ئه‌نجوومه‌نێ كۆمه‌له‌یا گشتى یا نه‌ته‌وه‌یێن ئێكگرتى (2670) ئه‌وا ل رێككه‌فتى نه‌هى دیسێمبه‌را سالا 1948ێ, و یا جێبه‌جێكار ل رێكه‌فتى 12 كانوونا دوویێ یا سالا1951. *نابیت بۆ ئه‌ڤێ تۆمه‌تبار ب كوشتنا ب كۆمه‌ل, مافێ په‌نابه‌ریێ هه‌بیت, هه‌تا مافێ په‌نابه‌ریا سیاسى ژى نینه‌  ب چو شێوه‌یه‌كێ ره‌ها, له‌و ده‌ستهه‌لاتا سوێدێ ل هه‌یڤا ئابا سالا 2006, ریفیۆزكر كو مافێ په‌نابه‌ریێ بده‌ته‌ كچا سه‌ددامێ دكتاتوور ل سوێدێ, چونكى یا تۆمه‌تبار بوو ب كوشتنا ب كۆمه‌ل. *نابیت بۆ ڤان جۆره‌ تاوانان, لێبۆرینا تایبه‌ت هه‌بیت بۆ ڤان تۆمه‌تباران ب چو شێوه‌یه‌كێ, هه‌روه‌كو د دستوورێ ئیراقێ هاتیه‌ ل سالا 2005, ل گۆر به‌ندێ 72, ب ئاشكرانه‌ نابیت بۆ سه‌رۆك كۆمارى لێبۆرینه‌كا تایبه‌ت ده‌ربكه‌ت, بۆ ڤان تاوانبارێن رابوین, ب تاوانێن دوه‌لى, یان تاوانێن تیرۆرێ بن, یان تاوانێن گه‌نده‌لیا مالى و كارگێرى بن. *ب بۆرینا ده‌مى, ئه‌ڤـ تاوانه‌ بسه‌رڤه‌ ناچن, واته‌ چه‌ند سال ببوورن ل سه‌ر ئه‌نجامدانا ڤان تاوانان, دێ هه‌ر تاوانبار هێنه‌ دادگه‌هكرن و سزادان, ئه‌ڤه‌ ل گۆر وێ رێككه‌فتنا نه‌ب سه‌رڤه‌چوونا (عدم التقادم) هاتیه‌ كرن, ل گۆر بریارا بهژمار( 2391, ئه‌وا ل رێكه‌فتى 26ێ تشرینا دوویێ ل سالا 1968ێ, ئه‌وا جێبه‌جێكار ل رێككه‌فتى 11ێ تشرینا دوویێ ل سالا 1970. حوكمه‌تا هه‌رێما كوردستانێ ل سالا 2007, رۆژا 14/4 هه‌موو ساله‌كێ, ده‌ست نیشان كر بۆ رۆژا ره‌شا ئه‌نفالان, ب ڤێ هه‌لكه‌فتێ چه‌ند و كوڕ و سمینار و چالاكى دهێن ئه‌نجامدان, ئه‌ڤـ رۆژه‌ دهێته‌ ساخكرن ب رۆژه‌كا پرى نه‌خۆش و خه‌مگین بۆ ملله‌تێ مه‌, ب ده‌ستێن ئه‌ره‌بێن شۆفینزم, لێ چو بكه‌ین ئه‌ڤه‌ ژى قه‌ده‌را ملله‌تێ مه‌ بوو. هه‌ژى گۆتنێ یه‌, كو گه‌له‌ك ژوان تاوانباران, نه‌خاسمه‌ یێن سه‌ره‌كى ب رێیا دادگه‌ها بلندا تاوانان ل ئیراقێ, گه‌هشتنه‌ سزایێ خوه‌یێ دادپه‌روه‌رانه‌, ئه‌ڤه‌ ژى ببوو جهێ دلخۆشیا گشت كوردستانیان, ب تایبه‌ت كه‌سوكارێن قوربانیێن ئه‌نفالان. ده‌مێ داروده‌سته‌كێن سه‌ددامى, گه‌هشتینه‌ سزایێ خوه‌ یێ دادپه‌روه‌رانه‌, ل دادگه‌ها بلندا تاوان ل ئیراقێ ل گۆر قانوونا هژمار( 10) یا سالا2005, بریارا قه‌ره‌بۆكرنا زیانڤێكه‌فتیان دایه‌, چونكى پشتى به‌رپرسایه‌تیا سزایى, ئوتوماتیكی به‌رپرسایه‌تیا سیڤیل ژى دكه‌ڤیته‌ ل سه‌ر تاوانباران, لێ مخابن تا نها ژى, حوكمه‌تا ناڤه‌ندى ئه‌ڤـ بریاره‌ جێبه‌جێنه‌كریه‌؟ پێدڤى گۆتنێ, كو حوكمه‌تا هه‌رێمێ ژى, ته‌خسیرى نه‌كریه‌, دپێشكێشكرنا خزمه‌تگوزاریان دا, بتایبه‌ت وه‌كو پارچه‌یه‌كا ئه‌ردى و یه‌كینه‌یێن ئاكنجیبوونێ و دانا 25 ملیۆن دیناران وه‌كو مینحه‌, وه‌كو كێمترین دیارى. سه‌باره‌ت ب پرسا ناسكرنا جینۆسایدێ, حوكمه‌تا ناڤه‌ندى و پشتى گڤاشتنێن حوكمه‌تا هه‌رێمێ, ب جینۆساید ناسكریه‌, لێ موخابن, ل سه‌ر ئاستێ دادگه‌ها لاهایى و ئێكه‌تیا ئه‌ورۆپا, ب جینۆساید نه‌ ناسكریه‌, ژبلى هنده‌ك ده‌وله‌تان بخوه‌ ئه‌نفالێن كوردستانێ ب جینۆساید ناسكریه‌. تێبینى: ئه‌ڤ گۆتاره‌ به‌رى چه‌ند ساله‌كان د رۆژناما وار دا به‌لاڤبوویه‌، لێ ژ به‌ر گرنگیا وى، من ب فه‌ر دیت ب چه‌ند زێدكره‌نان ڤه‌ بوه‌شینمه‌ڤه‌.

54

شڤان محه‌مه‌د سه‌لیم نێروه‌یى
ل ژێر زولم و زۆرداریا رژێما گۆربه‌گۆر, ملله‌تێ كورد گه‌له‌ك نه‌خۆشى و كوشتن و ده‌ربه‌ده‌رى دیتن.
هه‌موو ژى ژبۆ قركرن و ژناڤبرنا ناسناما ملله‌تێ كورد ئاواره‌ى وه‌لاتێ ئیرانێ و توركیا كرن, رژێمێ ب درێژاهیا ته‌مه‌نێ حوكمرانیا خوه‌ ب دژى ملله‌تێ كورد راوه‌ستیان.
وه‌كو جینۆساید و كیمیابارانكرن و ئه‌نفالكرن و وێرانكرنا گوند باژێران و عه‌ره‌بكرنا ده‌ڤه‌رێن ده‌رڤه‌ى ئیدارا هه‌رێمێ, ژبۆ مه‌ره‌ما ژناڤبرنا ناسنامه‌یا ملله‌تێ كورد و بێباركرنا ژكێمترین مافێن خوه‌ یێن ره‌وا.
ژ وان نه‌خۆشى و ده‌رده‌سه‌رێن ملله‌تێ كورد ب چاڤێن خوه‌ دیتین, ئه‌و بوو ل رێكه‌فتى 31/3/1991, كۆچا ملیۆنى ل كوردستانێ ژبه‌ر سه‌دامێ دكتاتۆر به‌ر ب ده‌وله‌تێن جیران ڤه‌ چوون.
ئه‌ڤه‌ وه‌كو تۆلڤه‌كرنه‌ك ژبه‌ر وان سه‌رهه‌لدانێن ب دژى رژێمێ هاتینه‌ كرن ل كوردستانێ هه‌ر ژده‌ستپێكا سه‌رهه‌لدانێ كو ل رانیێ بوو ل رێكه‌فتى 5/3/1991 و ێڤه‌.
ل وه‌لاتێن جیرانڤه‌ كوردان ژیانه‌كا پرى نه‌خۆش و بترس بره‌ سه‌ر.
به‌لێ ب هاریكارى و بریارا ئه‌نجوومه‌نێ ئاسایشا نیڤده‌وله‌تى یا هژمار(688), ژپێخه‌مه‌ت پاراستنا ملله‌تێ كورد وترساندنا رژێمێ, جاره‌ك دى كورد زڤرین كوردستانا خوه‌یا شرین و ل سه‌ر ملك و جهێن خوه‌.
ملله‌تێ كورد د هه‌ر شه‌ر و شۆره‌شه‌كێدا و پێلانه‌كا رژێمێ دا هه‌رده‌م به‌رگرى ژخوه‌ كریه‌ به‌رامبه‌ر دوژمنى و چو جاره‌كێ سه‌رێ خوه‌ نه‌چه‌ماندیه‌.
و خوه‌ راگرتیه‌ و ژناڤنه‌چوویه‌, هه‌روه‌كو سه‌رهه‌لدانا مه‌زن یا ملله‌تێ مه‌ ل (5) ئادارا سالا 1991 ب تنێ روودانه‌ك نینه‌ بچیته‌ د دیرۆكێ دا, و سالانه‌ بیره‌وه‌ریا وێ ساخ بكه‌ینه‌ڤه‌.
به‌لكو په‌یامه‌كا به‌رده‌وامه‌ بۆ جیهانێ كو كورد بن ده‌ستیێ قه‌بوول ناكه‌ن وده‌مێ ژ بنده‌ستیێ ده‌ردكه‌ڤیت, دبیته‌ هێمایێ ئاشتیێ و ئاڤه‌دانكرنێ و پێشكه‌فتنێ.
به‌لێ ب مخابنیڤه‌ ل ده‌مێ كۆچا ملیۆنى ب سه‌ر كوردستانێ دا هاتى ل رێكه‌فتى 31/3/1991 , و پشتى هێزێن رژێمێ گه‌هشتینه‌ ناڤچه‌یا سه‌رسنكێ.
ژبۆ پاشڤه‌برنا هێزێن رژێمێ و پاراستنا خه‌لكێ كوردستانێ پێشمه‌رگێن كوردستانێ شه‌ر دگه‌ل رژێمێ كر ل وێ جادا دكه‌ڤیته‌ رۆژئاڤایێ باژێركێ سه‌رسنكێ.
لێ مخابن ل رێككه‌فتى 5/4/1991, و د ئه‌نجامدا ( 11) پێشمه‌رگێن كوردستانێ یێن ده‌ڤه‌رێ, هاتنه‌ شه‌هیدكرن د وى شه‌ری دا و ل سه‌ر وێ جادێ, و پێشتر ژى و ژ ئه‌نجامێ سه‌رهه‌لدانێ و به‌رگریكرنا ناڤچێ ل سه‌رسنكێ بخوه‌ (3) شه‌هید دابوون ل رێككه‌فتى(14/3/1991).
حوكمه‌تا هه‌رێمێ ژى ژبۆ زێده‌تر خزمه‌ت و ئاڤه‌دانكرنا گوندێن كوردستانێ و چێكرنا رێگ و بانا و پاراستنا سیما و جوانیا سروشتێ كوردستانێ.
ئه‌و جاده‌یا ل ناوچه‌یا سه‌رسنكێ كو ل دووماهیا ئه‌نفالیێن ره‌ش ل سالا 1988, ده‌ست ب چێكرنا وێ جادێ هاتبوو كرن, تاكو به‌رى بوهارا سه‌رهه‌لدانێ ل سالا 1991 بدووماهى ئیناى.
مه‌ره‌ما سه‌دامێ دكتاتۆر, ب تنێ دا ب كورتى و ب خۆشى و ته‌ناهى ژقه‌سرا چیایێ گاره‌ى بچیت قه‌سرا ئینشكێ, كو ئه‌ڤ هه‌ردو قه‌سره‌ جهێ مێهڤانداریێن وى بوون, ب تایبه‌ت سه‌ركردیێن ده‌وله‌تیێن كه‌نداڤى.
ل سه‌ر ده‌مێ رژێمێ ب تنێ جادا سه‌دامێ دكتاتۆر بوو و ب ناڤێ وى هاتبوو ناڤكرن, و كه‌سێ دیتر ماف نه‌بوو د وێ جادێرا هاتن و چوونێ بكه‌ت ب تنێ سه‌دام نه‌بیت.
به‌لێ یا سه‌یر ئه‌ڤه‌یه‌, كو پشتى سه‌رهه‌لدانێ, هه‌موو خه‌لكێ كوردستانێ یێ د وێ جادێرا هاتنوچوونێ دكه‌ت ب تنێ سه‌دام نه‌بیت,و هه‌ر د كه‌ڤندا خه‌لكێ مه‌ دگۆته‌ وێ جادێ جادا سه‌دام.
لایه‌نێن په‌یوه‌ندیدار ژ حزبێ و حوكمه‌تێ و ژبۆ نه‌هێلانا هه‌موو وان ناڤـوشونه‌وارێن رژێما به‌رێ و وه‌كو بیرهاتنه‌ك و رێزگرتنه‌ك ژبۆ وان (14) شه‌هیدێن ل وێ جادێ جانێ خوه‌ كریه‌ قوربان پێخه‌مه‌ت كوردستانه‌كا ئازاد و سه‌ربه‌خوه‌.
ل رێككه‌فتى 14/3/2013ێ, ناڤێ وێ جادێ گوهارت و كره‌ جادا شه‌هیدێن سه‌رهه‌لدانێ, كو ب راستى ژى ئه‌ڤ یه‌كه‌ تشته‌كێ جوان بوو و ببوو جهێ دلخوشیا كه‌سوكارێن وان شه‌هیدان , لێ موخابن تا نوكه‌ ژى خه‌لكێ مه‌ هه‌ر دبێژنێ جادا سه‌دام؟

28

شڤان محه‌مه‌د سه‌لیم نێروه‌یى

ڤێجارێ ژى هه‌وه‌ لێبۆرینا گشتى ده‌ركر، ئێدى چو جاره‌كێ به‌حسێ لێبۆرنێ نه‌كه‌ن و هه‌یبه‌تا بریارێن دادگه‌هان ل به‌ر چاڤ وه‌رگرن و ئارامیا جڤاكى تێكنه‌ده‌ن! به‌رى نێزیكى هه‌یڤ و نیڤان،  ده‌مێ به‌حس ل قانوونا لێبۆردنا گشتى دهاته‌كرن، من دخواست ڤێ گۆتارێ ب ڤى ناڤونیشانى و ناڤه‌رۆكێ بۆ سه‌رۆكاتیا  په‌رله‌مانى و هه‌رێمێ بنڤیسم، لێ ژبه‌ر بارودۆخه‌كێ تایبه‌ت ب منڤه‌، گیرۆ بوو هه‌تا ئه‌ڤرۆ. جارێ ل ده‌سپێكێ وه‌كو یا دیار كو لێبۆینا تایبه‌ت ژ ده‌ستهه‌لاتا سه‌رۆكاتیا هه‌رێمێ یه‌ و لێبۆرینا گشتى ژ ده‌ستهه‌لاتیێن په‌رله‌مانی یه‌. بێگومان ل هه‌ر وه‌لاته‌ك ل جیهانێ، ب درێژیا دیرۆكێ و هه‌بوونا مرۆڤایه‌تیێ، تاوان و سزا و دادگه‌ه و لێبۆرین ژى هه‌بووینه‌. لێ ل هه‌ر وه‌لاته‌ك ژ ڤان وه‌لاتان سه‌باره‌ت سروشتێ لیبۆرینان  و چاوانیا ب ده‌ركرنا لیبۆرینان جێوازه‌. ل گه‌له‌ك وه‌لاتان ره‌نگه‌ 10 سالان جاره‌كێ یان 50 سالان جارا، هیچ قانوونه‌كا لیبۆرینێ نه‌ده‌ركه‌ڤیت و ئه‌و رێزێ ل هه‌یبه‌تا بریارێن دادگه‌هان و پرۆسێسا چاكسازیا ب چاكسازیكرنا دادگه‌هكریان دگرن! ل وه‌لاتێ مه‌ ژى، ئه‌ڤجا ژ به‌ر چو ئه‌گه‌ر بن، پرسا لیبۆرینا گشتى هه‌ر (2 ـ 4) سالان حه‌تمه‌ن قانوونه‌كا  لیبۆرینێ یا برێڤه‌، ئه‌ڤجا دبیت یا گشتى بیت و دبیت یا تایبه‌ت بیت. نوونه‌رێن خه‌لكى كو په‌رله‌مانتارن، ل شوونا به‌رژه‌وه‌ندیا گشتى و هه‌یبه‌تا بریارێن دادگه‌هان و ته‌ناهى و ئارامیا جڤاكى بپارێزن ژ تاوانباران و خرابكاران. وه‌كو مه‌ گۆتى هه‌ر چه‌ند ساله‌كێن كێم، دێ رابن ب ده‌ركرنا قانوونا لیبۆرینان، ژبو ئازادكرنا هنده‌ك دادگه‌هگریان، ب مه‌ره‌ما  تێكدانا ئارامیا جڤاكى و زێده‌كرنا رێژا تاوانێ. ئازادكرنا دادگه‌هكریان ب لیبۆرینا گشتى یان یا تایبه‌ت ره‌نگه‌ باشى و خرابێن خوه‌ هه‌بن، ل ڤێره‌ چێدبیت گه‌له‌ك ره‌خنێ ل من بگرن. لێ من ره‌خنه‌كا توند ل سه‌ر ده‌ركرنا هه‌ر قانوونه‌كێ هه‌یه‌ بۆ لیبۆرینا كشتى و هه‌تا راده‌یه‌كێ ئه‌ز چو خالێن باشیێ تێدا نابینم ژبلى خرابیێ و زیانگه‌هاندنێ ب هه‌ڤوه‌لاتیێن كوردستانێ و جڤاكى.  ل وه‌لاتێن پێشكه‌فتى و خودان سه‌روه‌ریه‌كا یاسایى یا باش، ئه‌ڤ نه‌ریتێ كرێتێ كولتۆرێ لیبۆرینا گشتى یان یا تایبه‌ت نینه‌، و ئه‌و كه‌سێن تاوانبار و خرابكارێن جڤاكى نا ئازادكه‌ن. كو دوباره‌ زیانێ ب هه‌ڤوه‌لاتیان و ده‌وله‌تێ بكه‌ڤن، بۆ نموونه‌ ل وه‌لاته‌كێ وه‌كو ئه‌مریكا ئه‌ڤه‌ نێزیكى 90 سالانه‌ مه‌ گوه لێنه‌بوویه‌ چو لیبۆرینه‌ك هاتبیت، یان هه‌ر نینن، یان وه‌لاته‌كێ وه‌كو سوێد ل شوونا لیبۆرینا گشتى ، دادگه‌هكریێن خوه‌ ب یاسایا سزایێن شوونگر دده‌ته‌ كارى هه‌م دادگه‌هكرى و هه‌م ده‌وله‌ت ژى  د گه‌له‌ك كه‌رتان دا یا مفاداره‌.  ل سالا 2014ێ، نێزیكى 70ـ80 چاكسازیێن خوه‌ دائێخستینه‌ و كار ب سیسته‌مى شوونگر دكه‌ن. ل وه‌لاتێ مه‌ژى هه‌ر ژدامه‌زراندنا حوكمه‌ت و په‌رله‌مانێ كوردستانێ دا د هه‌ر كابینه‌كێ دا یا ڤه‌بریه‌ ب هاتنا بكێماتى دو لیبۆرینان ئێك یا گشتى ئێك یا تایبه‌ت.  دا گه‌له‌ك دوور نه‌چین، بۆ نموونه‌ ل سالا 2006ێ، لیبۆرینه‌كا تایبه‌ت هاتبوودان ژلایێ سه‌رۆكێ ئه‌نجوومه‌نێ وه‌زیران ڤه‌، لیبۆرینا گشتى ل سالا 2007ێ،  لیبۆرینا تایبه‌ت ل سالا 2010ێ، لیبۆرینا گشتى یا به‌رفره‌ه ل سالا 2012ێ، لیبۆرینا گشتى یا سالا 2017ێ. ئانكو د(12) سالاندا(5) لیبوردن هاتینه‌ ده‌ركرن، ئه‌گه‌ر ئه‌م لێنێرینه‌كێ ل وه‌لاتیێ خودان سیسته‌میێن جۆرا و جۆر بكه‌ین، نینه‌ د ماوه‌یه‌كێ كێم دا ئه‌ڤ رێژا لیبۆرینان بهێن ده‌ركرن! په‌ژراندنا لیبۆرینا گشتى ب تایبه‌ت ژى ئه‌وا ل سالا 2012ێ هاتى،كو دهێت هژمارتن به‌رفره‌هترین لیبۆرینا گشتى، بۆ زانین ل وى ده‌مى گه‌له‌ك ببوو جهێ گازندێ ل ده‌ف ته‌خا پارێزه‌ر و یاساناس و دادوه‌رو رێكخراوێن جڤاكێ سیڤیل. نزا حوكمه‌ت په‌رله‌مان هزر دكه‌ت ئه‌ڤه‌ مێرخاسیه‌ك و چاكییه‌كه‌ دكه‌ت، چونكى وه‌كو مه‌ ل ده‌سپێكێ ژى گۆتى، پێدڤیه‌ هه‌رده‌م  رێز ل هه‌یبه‌ت و ره‌وایا بریارێن دادگه‌هان بهێت گرتن. هه‌روه‌سا حوكمه‌ت و په‌رله‌مان بهێلیت چاكسازى كارێ خوه‌ بكه‌یت، ئه‌و ژى چاكسازیكرنا ڤان مرۆڤێن كو شاشى كرینه‌ و گه‌هشتینه‌ سزایێ خوه‌، كو دوباره‌ بهێن چاكسازیكرن داكو وان شاشیان دوباره‌ نه‌كه‌ن. ئه‌ڤجا وه‌كو مه‌ گۆتى ژبه‌ر كه‌لتۆر و مشه‌ ب ده‌ركرنا لیبۆرینان، ئه‌ڤ خرابكاره‌ و تاوانباره‌ هه‌تا راده‌كێ ب دروستاهى ناهێن چاكسازیكرن؟ هه‌تا  هنده‌ك په‌رله‌مانتارێن فراكسیۆنێن ئوپوزیوسیۆنێ د ناڤا په‌رله‌مانی دا، ل ده‌مێ خولا بۆرى یا په‌رله‌مانێ كوردستانێ گۆتبوو.  ئه‌م نه‌ ل گه‌ل ده‌ركرنا یاسایا لیبۆرینا گشتینه‌ و هه‌تا  گۆتبوو نابیت سه‌رۆكێ هه‌رێمێ ئه‌و ده‌ستهه‌لات هه‌بیت ب لێبۆرینا تایبه‌ت بۆ ئازادكرنا دادگه‌هكریان، و داخوازكر دڤێت لیبۆردنا تایبه‌ت ژى هه‌ر ب رێكا په‌رله‌مانى بیت.  هه‌ژى گۆتنێ یه‌ وه‌كو سه‌ربۆرا مه‌ د رێڤه‌برنا كاروبارێن دادگه‌هكریان ڤه‌ بۆ ماوێ نێزیكى (6) سالێن بۆری دا ل چاكسازیا زڕكا.  ئه‌زێ تایبه‌تمه‌ند بووم ب وه‌رگرتنا دادگه‌هكریان، ل سه‌ر هۆلیێن دادگه‌هكریان ل دووڤ به‌ندێن یاسایى، هه‌ر وه‌سا وه‌كو رێڤه‌به‌رێ چاكسازیا ژن و زارۆیان ژى ل دهۆكێ ل سالا ى2013ێ. ب گشتى باوه‌ر بكه‌ن گه‌له‌ك دادگه‌هكرى، ل دووڤ ئامار و داتایێن مه‌ ئه‌و بوون ئه‌وێن ب لیبۆرینان هاتیه‌ به‌ردان و جاره‌ك دن تاوان كرینه‌ و مالێن خه‌لكى شه‌لاندینه‌ و تالانكرینه‌ و زڤرینه‌ چاكسازیێ ڤه‌. گه‌له‌ك جاران ژى مه‌ گوه لێ بوویه‌ ئه‌و به‌ندێن تاوانباران ئه‌وێن هاتینه‌ گرتن ژلایێ پۆلیسان و رێڤه‌به‌ریا گونه‌هباریان ڤه‌ ب تایبه‌ت باندێن دزیێ. باراپتر ئه‌وبوون ئه‌وێن ب لیبۆرینێ هاتینه‌ ئازادكرن، چونكى وه‌كو مه‌ گۆتى حوكمه‌ت و په‌رله‌مان ناهێلیت چاكسازى كارێ خوه‌ ب دروستاهى بكه‌ت، ئه‌و ژى  چاكسازیا ڤان جۆره‌ مرۆڤێن خرابن د ناڤ جڤاكێ مه‌ دا. به‌رى پێشوه‌خت ڤه‌كۆلینێ و دانوستاندنێ ل سه‌ر بكه‌ن و به‌رى بهێنه‌ چاكسازكرن دێ به‌رده‌نه‌ جادێ ب لیبۆرینێ، دا دوباره‌ تاوانان بكه‌ن، خوه‌ دێ بێژى حوكمه‌تێ پێخوشه‌ تاوانان بكه‌ن.  باوه‌ربكه‌ن گه‌له‌ك جاران دادگه‌هكریان بخوه‌ دگۆته‌ من  ب كه‌سایه‌تى، چونینه‌ مه‌ شاشى كربیت دێ د ده‌مه‌كێ نێزیكدا دێ ب لیبۆینێ ده‌ركه‌ڤین. ئه‌ڤجا ماده‌م ئه‌م بزانین زیانێن وێ پترن، بۆچى دێ حوكمه‌ت و نوونه‌رێن مه‌ رێخۆشكه‌ربن ب په‌ژراندنا یاسایه‌كێ بۆ لیبۆرینێ؟. هه‌كه‌ راسته‌  ئه‌و خۆش مرۆڤن و به‌رژه‌وه‌ندیا گشتى وان بڤێت، ئه‌ز  بۆ وان پێشنیازكه‌م دكه‌م ل شوونا لیبۆرینێ بلا بریاره‌كێ بده‌ن.  بۆ نموونه‌ ئه‌ڤ ساله‌ بلا خه‌لك بهێن ئازاكرن ب وان قه‌رێن كاره‌بێ، یان بلا خه‌لك ئه‌ڤ ساله‌ بهێنه‌ ئازاكرن ب وان  سزا و دراڤێن هاتنوچوونێ (غرامات مروریه‌)ئه‌وێن ب كامیرا له‌زاتییا ترومبیلێ هاتینه‌ تۆماركرن. یان خه‌لكێ مه‌ ئه‌گه‌ر نه‌ هه‌موو، ژهنده‌ك پارێ كه‌هره‌با گشتى بهێت لیبۆرین، یان پارێ دانا ئاڤێ، یان هه‌ر جۆره‌ باجه‌كێ ل سه‌ر هه‌ڤوه‌لاتیان، نه‌خاسمه‌ د ڤان بارودۆخان دا و نه‌بوونا پاره‌ى، دێ گه‌له‌ك باشتربیت ژ لیبۆرینا دادگه‌هكریان. ب گشتى ژ به‌ر ڤى بارودۆخێ نه‌خۆشێ ب سه‌ر ملله‌تێ مه‌دا هاتى، ژ قه‌یرانێ و شه‌ڕێ داعش و گه‌له‌كێن دیتر، له‌وا رێژا تاوانێ گه‌له‌ك زوور بوو،  و باراپتریا وان تاوانان ژچارچووڤێ كێشێن كومه‌لاتى ببوون، بتایبه‌ت تاوانا دزیا نه‌چاركرى. له‌و ئه‌ڤه‌ بوونه‌ ئه‌گه‌ر، كو چاكسازیێن مه‌ پر ببن ژدادگه‌هكریان و تۆمه‌تباران، كو هه‌ژیه‌ بێژین، نێزیكى(4800) ب تنێ دادگه‌هكرى ل هه‌رێمێ هه‌نه‌، ئه‌ڤه‌ ژبلى وه‌كو مه‌ گۆتى راگرتیان هه‌موو بنگه‌هان و ل هه‌موو هه‌رێمێ. چونكى بۆ زانیین، ئه‌و ژى بۆ جارا ئێكێ، پشتى چاكسازى ل هه‌رێمێ بووینه‌ رێڤه‌به‌ریێن سیڤیل ل سالا 2008ێ، خوارن و خه‌رجییا دادگه‌هكریان و راگرتیان ل سه‌ر حوكمه‌تا هه‌رێمێ یه‌، كو  بۆ هه‌ر كه‌سه‌كێ و ل دووڤ سالێ دمینیت، لێ ب كێماتى نێزیكى (6000ـ6500) هزارانه‌. له‌و لیبۆرینا گشتى دێ ڤى مفاى گه‌هینیته‌ حوكمه‌تێ و بارێ حوكمه‌تێ سڤیكتر لێكه‌ت. یاساناس

38

شڤان محه‌مه‌د سه‌لیم نێروه‌یى

چو پێنه‌ڤێت دیاردا یاریا قومارێ، گه‌له‌ك ژمێژه‌ ل جیهانێ دیارده‌كا به‌ربه‌لاڤه‌ و هه‌ر وه‌لاته‌ك ل گۆر قانوونا وه‌لاتێ خوه‌ سه‌ره‌ده‌ریێ ل گه‌ل دكه‌ت.
ره‌نگه‌ ل گه‌له‌ك وه‌لاتان، یاریا قومارێ نه‌ تاوان بیت، لێ ل جڤاك و وه‌لاتێن ئیسلامى تاوانه‌ ژ لایێ ئایینى و یاسایى ڤه‌.
ئه‌وا پتر ل پێشچاڤ، یاریا قومارێ یه‌ ل شه‌ڤا سه‌رێ سالێ، ل سه‌ر ئاستێ ناڤخوه‌یا وه‌لاتى و ل سه‌ر ئاستێ جیهانێ ژى مینا وه‌لاته‌كێ وه‌كو ئه‌لمانییا و توركیا و قوبرس، ژبال هند كه‌س و به‌رپرس و بازرگانیێن وه‌لاتان ڤه‌.
بۆ نموونه‌ ل سالیێن به‌رى قه‌یرانێ ل هه‌رێمێ، بازرگان و هند كه‌س هه‌بووینه‌ هه‌تا (40 ـ 50) هزار دۆلار دده‌ن و ل سه‌ر ئاستێ ناڤخوه‌یى و سه‌ره‌رایى قه‌یرانێ، لێ پاره‌كێ ب گۆژمه‌كێ باش ل قومارێ دهێته‌ دان.
و ژ لایێ ئایینى ڤه‌ ژى، چو پێنه‌ڤێت تاوانه‌ و حه‌رامه‌، چونكى د ئایه‌تا قورئانێ دا هاتیه‌ و به‌حس ل (میسر) هاتیه‌كرن، كو مه‌ره‌م و شرۆڤه‌ ژێ یاریا قومارێ یه‌.
واته‌ هه‌كه‌ دو كه‌س یان چه‌ند كه‌س، یاریا قومارێ بكه‌ن، ئه‌ڤجا چو جۆرێ قومارێ بیت، ئێك یان دو فائیده‌ ببن و یێن دیتر خوساره‌ت ببن.
ئه‌ڤ پاره‌ و ماله‌ ل گۆر ئایینى پیرۆزێ ئیسلامێ نه‌یا دروسته‌ و یێ حه‌رامه‌ و ل گۆر یاسایا سزادانا عیراقى ژى تاوانه‌ و سزا بۆ هه‌یه‌.
ژ لایێ ده‌روونى ڤه‌ ژى، یا دیاره‌ ل گۆر زانستێ ساخله‌میا ده‌روونى، هه‌ر دیاره‌ك یان كریاره‌ك كو یا نه‌یاسایى و سروشتى و ره‌وا بیت.
جۆره‌كه‌ ژ ئێشیێن ده‌روونى، پێدڤییه‌ چاره‌سه‌ریا وێ بهێته‌كرن، ئه‌ڤجا ئه‌ڤ كه‌سێ یاریا قومارێ دكه‌ت، وه‌كو ئه‌م هه‌موو دزانین و گولێ بووینه‌.
كو گه‌له‌ك جاران ژ ئه‌نجامێ خوساره‌تیێ، هه‌موو سه‌روه‌ت و مال و ترومبێل دانایینه‌ سه‌ر مێزا قومارێ، تا گه‌هشتیه‌ وى راده‌ى كه‌یسیێن نامووسێ ژى هاتینه‌ د ڤێ یاریێ دا؟
ژ لایه‌كێ دیتر ڤه‌، زیانه‌كا مه‌زن ب ده‌وله‌تێ دكه‌ڤیت، چونكى وه‌كو مه‌ ل ده‌ستپێكێ گۆتى، كو پاره‌كێ خه‌یالى د قومارێ دهێته‌ خه‌رجكرن.
چو پێنه‌ڤێت ئه‌ڤ پاره‌ ژ وێ ده‌وله‌تێ دچیت بۆ ده‌وله‌ته‌كا دیتر، نه‌خاسمه‌ وه‌لاته‌كێ مینا مه‌ و ڤێ قه‌یرانێ؟
هه‌كه‌ ئه‌و پارێ ل یاریا قومارێ دده‌ن، د ڤێ قه‌یرانێ دا بده‌نه‌ خه‌لكێ هه‌ژار و ده‌ستكورت، یان پرۆژه‌یه‌كێ بدانن.
باوه‌ربكه‌ن دێ گه‌له‌ك ئاریشیێن جڤاكى پێ هێن چاره‌سه‌ركرن و زیان ژى ب هه‌رێمێ ناكه‌ڤیت، به‌لكو به‌روڤاژى دێ مفایه‌كێ مه‌زن هه‌بیت!
ژ لایێ یاسایى ڤه‌، وه‌كو مه‌ گۆتى، جڤاكێ مه‌ مینا جڤاكێن ئاینى، یاریا قومارێ ل گۆر ئاینى و یاسایێ تاوانه‌ و سزا بۆ هه‌یه‌.
ژ لایێ یاسایى ڤه‌ ل سه‌ر تاوانا یاریا قومارێ، ل گور به‌ندێ (389) ژ یاسایا سزادا عیراقى، سزا ب (5) برگان ڤه‌ ب شێوه‌یه‌كێ جودا هاتینه‌ دانان.
1ـ دێ هێته‌ سزادان نه‌ زێده‌تر ژساله‌كێ، و ب دراڤى ژى نه‌زێده‌تر ژ سه‌د دیناران، یان ئێك ژ ڤان سزایان.
كو هه‌ر كه‌سێ مه‌حه‌له‌كێ یاریا قومارێ ڤه‌كه‌ت یان برێڤه‌ ببه‌ت، به‌رهه‌ڤ بكه‌ت بۆچوونا مرۆڤان بۆ وى مه‌حه‌لى.
هه‌روه‌سا هه‌ر كه‌سێ رێكبێخیت یاریه‌كێ د ڤى ده‌رباره‌ی دا، د مه‌حه‌له‌كێ گشتیدا یان یێ ڤه‌كرى بیت بۆ خه‌لكى، یان یان خانیه‌ك بیت كو به‌رهه‌ڤ بكه‌ت بۆ ڤێ یاریێ.
2ـ ب هه‌مان سزایێ د بڕگا ئێك داهاتى، بۆ وى كه‌سێ بۆرسا مه‌حه‌لى قومارێ ڤه‌كه‌ت (صیارفه‌ ا لمحل).
3ـ سزا ب حه‌بسكرنێ بۆ ماوێ نه‌زێده‌تر ژ ساله‌كێ، یان ب دراڤى نه‌ زێده‌تر ژ (50) دیناران، بۆ وى كه‌سێ بهێته‌ دیتن دئێك ژ ڤان مه‌حه‌لان دا، ئه‌ڤێن مه‌ ئاماژه‌ پێكرین د بڕگا ئێك دا ژ ڤى به‌ندى.
3ـ هه‌موو پاره‌ و ئالاڤیێن، ئه‌ڤێن یاریا قومارێ پێ دهێته‌كرن، دێ ژێ هێته‌ وه‌رگرتن و ده‌ركرن.
4ـ دادگه‌ه دێ وى مه‌حه‌لێ یاریا قومارێ گریت، بۆ ماوێ نه‌زێده‌تر ژساله‌كێ.
هه‌ژى ئاماژه‌ پێكرنێ یه‌، یاسایا سزادانا عیراقى، د گه‌له‌ك به‌ندێن خوه‌دا پێدڤى ب هه‌مواركرنێ یه‌، نه‌خاسمه‌ به‌ندێن گرێداى یاریا قومارێ ڤه‌.
چونكى ل ده‌مێ به‌ندێن هه‌ر قانوونه‌كێ دهێنه‌ دانان، بۆ ده‌مه‌ك و جهه‌كێ دهێن دانان.
لێ ده‌مێ جڤاكێ وێ ده‌وله‌تێ وه‌رار و پێشكه‌فتنێ بخوه‌ڤه‌ دبینیت، گه‌له‌كا پێدڤییه‌ به‌ند و بڕِگیێن وێ قانوونێ بهێن هه‌مواكرن.
بۆ نموونه‌ سزایێ كرنا یاریا قومارێ ب ته‌مامى ل گه‌ل ڤێ تاوانێ ناگونجن؟
ئه‌ڤجا پێدڤیه‌ یاسادانه‌رێ كوردستانێ، هه‌موو به‌ندێن گرێداى تاواناكرنا یاریا قومارێ هه‌موار بكه‌ت و سزایێن گران و توند بدانیت و هند به‌ندێن نوو بدانیت.
چونكى نوكه‌ یاریا قومارێ ب گه‌له‌ك شێوان دهێته‌كرن، وه‌كو ب جیهازى و ئه‌نترنێتێ و كارتا و پوكه‌رێ و تیمۆیێ…هتد؟
و یاسادانه‌رێ عیراقێ، ب تێر و ته‌سه‌لى به‌حسێ ڤان هه‌موو جۆرێن قومارێ نه‌كرینه‌، و ب راستیژى نه‌روونیه‌ك د ڤان به‌ندان دا هه‌یه‌؟
پێدڤى ب هه‌مواركرنێ یه‌، چونكى تا نها ئێكه‌م هه‌مواركرن هاتیه‌كرن ئه‌و ژى د بڕگا (2) دا بوو ل سالا 1985.
هه‌روه‌سا جهێ ئاماژه‌كرنێ یه‌ و جهێ ده‌ستخۆشیێ یه‌، كو ئه‌نجوومه‌نێ پارێزگه‌ها دهۆكێ، ب فه‌رمى یاریا تیمۆیێ و ب رێیا جیهازان قه‌ده‌غه‌كریه‌ به‌رى چه‌ند هه‌یڤان.
ئه‌وا گرنگ د ڤێ بریارێ دا، پێدڤیه‌ جهێن په‌یوه‌ندیدار، ب رژدى و به‌رده‌وام دووڤچوونا ڤێ دیاردا پر مه‌ترسیدار بكه‌ن.
*یاساناس

33

شڤان محەمەد سەلیم نێروەیی*

بۆ ئێکەم جار د دیرۆکا ئیراقێ دا, و پشتی کەتنا رژێما گۆربەگۆر ل نەھی نیسانا سالا 2004 و ژ بەر گرنگیا ڤێ دادگەھێ وەکو چاڤدێر ل سەر یاسایا دستووری و رێنما و بریارێن دھێنە دەرکرن ژ لایێ دەستھەلاتا یاسادانانێ و جێبەجێ کرنێ و دادگەریێ ڤە.

 پاراستن و گەنتیکرنا مافێن ھەموو نەتەوەیان و ھەرێمان یێن دستووری و پرسا مافێن مرۆڤی بەراورد ل گەل تێکستێن راگەھاندنا جیھانیا مافێن مرۆڤی د بەندێن (1ـ27) و بەندێن دستوورێ ئیراقێ یێن گرێدای مافێن مرۆڤی دا, و ل گۆر بەندێ 44 ژ یاسایا برێڤەبرنا دەولەتێ ل قووناغا ڤەگوھاستنێ دا.

ھەروەسا ل گۆر ئەو دەستھەلاتێن تەشریعی یێن ئەنجوومەنێ وەزیران ھەین د وی دەمی دا, ل رێکەفتی 24/2/2005, فەرمانەک دەرکر بۆ یاسایا دادگەھا ئێکگرتیا بالا ل عیراقێ, ل ژێر ھژمار 30 یا سالا 2005.

دیسا ل رێکەفتی 1/6/2005. ئەنجوومەنێ سەرۆکاتیێ بریارەکا کۆماری دەرکر ب ھژمار 2, ئەو ژی ژبۆ دامەزراندنا سەرۆک و ئەندامێن دادگەھا ئێکگرتیا بالا, و پشتی دستوورێ عیراقێ ھاتیە دانان ل سالا 2005 و ھاتیە جێبەجێکرن ل رێکەفتی 20 مایسا سالا 2005.

ژبۆ ھندێ دا ئەڤـ دادگەھە پتر رۆل و دەستھەلات ھەبیت, گەلەک گورانکاری ب سەر پێکئینانا ڤێ دادگەھێ دا ھاتن, ئەوا ھژمار 30 یا سالا 2005 و دەستھەلاتێن ڤێ دادگەھێ بەرفرەھتر لێکرن.

زێدەباری دەستنیشانکرنا تایبەتمەندێن وان, ھەروەکو ل گۆر بەندێ 92 برگا ئێک ژدستوورێ عیراقێ ھاتیە, دادگەھا ئێکگرتیا بالا دەستەکەکا دادوەریا سەربەخوەیە ژ لایێ دارایی و کارگێری ڤە و بڕگا 2, ئەڤـ دادگەھە ژ ھندەک دادوەر و شارەزایێن دفقھێ ئیسلامێ و شارەزایێن یاسایی پێکدھێت, ژمارا وان دھێنە دەست نیشانکرن, دھێنە رێکخستن ب رێکا ھەلبژارتنێ.

کارێ ڤێ دادگەھێ دێ ب یاسایێ ھێتە دانان, ئەو ژی ب زۆربەیا 1/3 ژ ئەندامێن ئەنجوومەنێ نوونەران (باعچا ء پلپی اعچاء مجلس النواب), ھەر ل ژێر وان گورانکاریان, ل گۆر بەندێ 93 ژ دستوری, تایبەتمەندیێن ڤێ دادگەھێ زێدەتر لێکرینە ئەو ژی:ـ

1ـ چاڤدێری ل سەر دستووریا یاسایی و ئەنزیمێن جێبەجێکار.

2ـ شرۆڤەکرنا تێکستێن دستووری.

3ـ جوداکرن (الفێل) د وان کەیسان دا ئەوێن دھێنە پێگەھاندن ل سەر پراکتیکرنا یاسایێن ئێکگرتی و بریار و راستەرێبوون و رێنما و پێرابوونێن دھێنە دەرکرن ژ دەستھەلاتا ئێکگرتی و یاسایێ یێ راسپاردی, کو مافێ ھەر ئێک ژ ئەنجوومەنێ وەزیران و ئەوێن خودان ماف, مافێ تانا ئێکسەر ھەیە ل دەف دادگەھێ

4ـ جوداکرن دوان رکابەریاندا(النزاعات) ئەڤێن دناڤبەرا حوکمەتا فیدرال و حوکمەتێن ھەرێمان و پارێزگەھان و باژێراڤانیان و رێڤەبەرێن خوە جھی دا.

5ـ جوداکرن د وان رکابەریان دا ئەڤێن د ناڤبەرا حوکمەتێن ھەرێم و پارێزگەھان دا.

6ـ جوداکرنا وان تۆمەتێن دھێنە ئاراستەکرن بۆ سەرۆک کۆماری و سەرۆکێ ئەنجوومەنێ وەزیران و وەزیران, و دھێنە رێخستن ب یاسایێ.

7ـ پەسەنکرنا ئەنجامێن دووماھیێ یێن ھەلبژارتنێن گشتی بۆ ئەندامبوونا ئەنجوومەنێ نوونەران.

8ـ برگا (1) جوداکرن د وان رکابەریێن تایبەتمەندی (تنازع الاختێاێ) دا چێدبن, ئەڤێن د ناڤبەرا دادگەریا ئێکگرتی (فیدرالی) و دەستەیێن دادگەریا ھەرێمان و پارێزگەھان, ئەڤێن نە رێکخستی ل ھەرێمێ.

برگا (2) جوداکرن د وان رکابەریێن تایبەتمەندی, ئەڤێن د ناڤبەرا دەستەیێن دادگەریا ھەرێمان یان پارێزگەھان, ئەڤێن نە رێکخستی ل ھەرێمێ.

ھەر ل گۆر بەندێ 4 ژ یاسایا دادگەھا ئێکگرتیا بالا یا ھژمار 30 یاسالا 2005, چار مەھام ھەنە ئەو ژی:ـ

 1ـ جوداکرنا وان رکابەریان ل سەر پرسێن جودا, ئەوێن د ناڤبەرا حوکمەتا فیدرال و حوکمەتێن ھەرێمان و پارێزگەھان و باژێرڤانیان و کارگێرێن خوە جھی دا.

2ـ جوداکرنا وان رکابەریان, ئەڤێن گرێدای ب رەوایا دستووری و ھەموو یاسایان و ھەلوەشاندنا وان یاسایان ھەکە دھەڤدوژ بن ل گەل دستووری.

3ـ بەرێ خوەدانا وان تانان ل سەر ئەحکام و بریارێن دھێنە دەرکرن ژلایێ دادگەریا کارگێری ڤە.

4ـ بەرێخودانا وان داوایان ئەڤێن ب سیفەتا تێھەلچوونێ (استئنافیە) و ئەڤـ تایبەتمەندیە دھێتە رێخستن ب یاسایێ.

ھەژی گۆتنێ یە کو ھەر ژمێژوویا  دامەزراندنا دادگەھا ئێکگرتیا بالا ل ئیراقێ ل سالا 2005 ھەتا ڤی دەمی, ب دەھان بریار و را وبۆچوونێن  یاسایی و شرۆڤەکرنا تێکست و بڕگە و بەندێن دستووری دەرکرینە, ل سەر ھند کەیس و کێشەیێن جودا, ل سەر داخوازیا گەلەک لایەنان, ئەڤێن ھاتین بۆ ڤێ دادگەھێ.

ئەڤجا ژ لایێ سەرۆکاتیا کۆماری, سەرۆکاتیا ئەنجوومەنێ وەزیران, یان ژلایێ کۆمسیۆنا بلندا سەربەخوەیا ھەلبژارتنان بیت و گەلەک جھێن دیتر یێن فەرمی و نە فەرمی, و یا فەرە بێژین کو ل گۆر بەندێ 94 ژ دستووری, ھەموو ئەو بریار و راو بۆچوون و بەرسڤێن دھێنە دان و رۆنکرن ژلایێ دادگەھا ناڤبری ڤە, ئێکلاکەرن (باتە) و دپێگیرن, بۆ ھەموو دەستھەلات و لایەنان, ئەڤێن ناکۆکی و رکابەری ل سەر وێ کەیسێ یان وێ کیشێ ھەی.

بۆ نموونە, ل دەمێ ئەنجامێن ھەلبژارتنێن ئەنجوومەنێ نوونەرێن ئیراقێ, ھاتینە راگەھاندن ژلایێ کۆمسیۆنا بلندا سەربەخوەیا ھەلبژارتنان ڤە, ل ئیڤاریا رۆژا 26 ئازارا سالا 2010 و سەرکەفتنا لیستا ئیراقیە ل رێزا ئێکێ ب دەستڤەئینانا 91 کۆرسیان و سەرکەفتیێ دووێ لیستا دەولەتا قانوونێ بدەستڤەئینانا 89 کورسیان و سەرکەفتیێ سیێ لیستا پێکئینانا نیشتیمانی بوو ب 71 کورسیان.

سەرکەفتیێ چارێ ژی لیستا ھەڤپەیمانیا کوردستانی بۆ ب بدەستڤەئینانا 43 کورسیان, پاشی ب ڤی ئەنجامی بارودۆخێ سیاسی و ئەمنی گەلەک تێکچووی, و لایەنێن سیاسی ھەڤدو تۆمەتبارکرن و داخوانیێن توند ئاراستەی ئێک کرن, ب سەختەکاری د پرۆسێسا ھەلبژارتنان دا, د ناڤ ئیراقێ و دەرڤە دا.

ل ڤێرە ژنووکا ئاریشا مەزن دەسپێکر, ئەو ژی ل گۆر شرۆڤەکرنا تێکستا بڕگا ئێک ژبەندێ 76 ژ دستووری, سەبارەت دیارکرنا چەمکێ (الکتلە النیابیە الاکپر عددا) د ناڤبەرا لیستا ئێکێ و دووێ دا.

ژبۆ دیارکرنا مافێ پێکئینانا حوکمەتا ئیراقێ, ھندا دگۆت مافێ لیستا ئێکێ یە, و ھندا دگۆت مافێ لیستا دووێ یە بۆ پێکئینانا حوکمەتا نوو, ھەر لایەنەکێ سیاسی و نەسیاسی و فەرمی و نەفەرمی, ژبۆ بەژەوەندیا خوە و ب کەیفا دلێ خوە, ئەڤ بەندە و چەمکە شرۆڤە دکر و ب مافێ خوە دزانی, د پێکئینانا حوکمەتا نوویا ئیراقێ دا.

بیێ کو ئەو رێسا و لێزڤرین بۆ شرۆڤەکرنا تێکستێن دستووری و یاسایی ل بەرچاڤوەرگرن, چونکی شرۆڤەکرنا تێکستێن دستووری و قانوونی, زانستەکە ل ژێر ھندەک رێسا و ئوسولێن قانونی نە, کو ھەر کەسەک نزانیت.

بەلکو زانا و شارەزایێن دستووری و یاسایی دزانن, ھەروەسا پرەنسیپێ جوداکرنا دەستھەلاتان, پرەنسیپەکێ دستووری یە, پێدڤیە رێز لێ بھێتەگرتن, لەو نابیت بۆ ھیچ بەرپرسەکێ, سیاسیەکێ, لایەنەکێ حکومی, یان کوتلەێن سیاسی, رابیت ب شرۆڤەکرنا بڕگە و بەندێن دستووری و یاسایی ل دووڤـ دلێ خوە و ژ بۆ بەرژەوەندیا لایەن و تائیفەیا خوە.

لێ پشتی ڤێ ھەموویێ وەکو ماف و تایبەتمەندی, چونکی دادگەھا ئێکگرتیا بالا ئەو رۆلێ دادگەھا دستووری ژی ھەیە ل ئیراقێ, دادگەھا ناڤبری ب تێر و تەسەلی و ھوور و و وردبین, ل سەر ھەر پێنج بڕگێن بەندێ 76 ژ دستووری راوەستیای.

دیت کو پێدڤیە ل گۆر بەندێن (55,54 ,70) ژ دستووری, ئێکەم کۆمبوونا ئەنجوومەنێ نوونەران بھێتە سازکرن, و سەرۆک و ھەر دو جێگر پەرلەمانی بھێنە دەست نیشانکرن و مەرسۆمێ (فەرمایشت) کۆماری بھێتەکرن, پاشی سەرۆک کۆمار ب مافێ کاندیدێ کۆتلا نیابی ل گۆر دستووری دبینیت.

ئەڤا خودان زۆرترین کورسی د پەرلەمانی دا, د ئێکەم روونشتنا پەرلەمانێ ئیراقێ دا ژبۆ پێکئینانا حوکمەتا ئیراقێ, ھەر وەکو ل رێکەفتی 8/9/ 2010, مە ئەڤ یەکە دیتی د ناڤ پەرلەمانێ ئیراقێ دا.

ھەروەسا مە دیت ل دەمێ وەزیرێ پترۆلا ئیراقێ عبدولکەریم لعێبی, سکالایەک تۆمارکری ل سەر ھەرێمێ ل دەف دادگەھا ئێکگرتیا بالا ڤە, ل سەر پرسا فرۆتنا  پەرترۆلا ھەرێمێ بۆ دەرڤە ب رێیا تورکیا را, بەلێ د روونشتنەکا تایبەت دا و لرێکەفتی 23 حوزەیرانێ, ب پرانیا دەنگێن ئەندامێن ڤێ دادگەھێ, ئەو سکالایە ھاتە رەدکر و دانپێدان ب مافێ ھەرێمێ دزانی د ڤی بیاڤی دا بۆ فرۆتنا پەترۆلا خوە, ل گۆر بەندێ (110 ـ 111) ژ دستووری.

ئەڤە و ب دەھان بریار و رۆنکرێن دیتر ل سەر پرسێن جودا, ئەڤجا ب پەسەنکری یان ب رەدکری بیت.

پشتی راگەھاندنا ئەنجامێن ھەلبژراتنان ل سالا 2010 و پشتی نە رۆنیەکێ و سەختەیا زۆر و زیق د ھەلبژارتنان دا, دادگەھا بالا یا عیراقی و ب لەزوبەز وی مافی لیستا زۆرینە د پەرلەمانێ عیراقێ دا ژ بۆ پێکئینانا حکومەتەکا نیشتیمانی؟

ئەرێ بوچی دادگەھا بالا یا  عیراقی, بدەھان بریارێن حکومەتا عیراقێ نە رەدکرن, ئەڤێن سەپاندین ڤێ دوماھیێ لسەر ھەرێمێ.

کو زوربەیا وان نە دەستوری و یاسایی بوون, وەکو گرتنا فروکخانان و سەبارەت سنوران و شەرێ پێشمەرگەی کو بەروڤاژی دەستوریە و گەلەکێن دیتر؟

ئەرێ بوچی دادگەھا لێپرسینێ و سزا نادەت حکومەتا عیراقێ, سەبارەت پێشیلکرنا  نێزیکی (55) بەندێن دەستوری, وھندە سالە ژئەنجامێ پێشیلکرنا ڤان بەندان ئەڤـ بارودوخە و نەھامەتیە بو عیراقێ پەیدا کریە؟

ئەرێ بوچی ڤێ دادگەھێ, دشەڤەک و روژەکاندا, بادەکا گەندەلیێ لسەر سەلیم جبوری سافی کر و بێگونھـ دەرێخستی؟

اھا ھوسا ژی بریارا ھەلوەشاندنا ئەنجامێن ریفراندومێ, نەیا دەستوری و یاسایی یە وبریارەکا سیاسی و تائیفییە, چونکی دڤان ھەموو بەندێن مە ئاماژە پێکرین, ھیچ ئاماژەیەک و مافەکێ نادەتە ڤێ دادگەھێ, مافێن ئیرادا مللەتەکێ بخوت و پیشیلبکەت؟

ئەرێ لبیرا ھەوەیە, دەمێ ئیرانێ بفشارەکا ئێک جار زورا مەزن و ددەمێ 2دەمژمێراندا, ل رێککەفتی 26/11/2016ێ، یاسایا حەشدا شەعبی دەرکری, اھا ھوسا فشار ل دادگەھا بالا یا عیراقی ژی کر , سەبارەت ھەلوەشاندنا ئەنجامێن ریفراندۆومێ؟

ولدوماھیێ دێ بێژین دھەر وەلاتەکێ دا وبشێوەیەکێ گشتی, ھەکە پرەنسیپێ چەسپاندنا سەروەر یاسایێ نەبیت ودەستویردان دناڤا کاروبارێت دادگەھاندا ھەبیت, ھەموو کەس بەرامبەر یاسایێ وەک ھەڤـ نەبن , وماف بھێنە خوارن لسەر کیستێ ھاولاتیێن بێ دەستھەلات.

وی دەمی دێ بشێوەیەکێ گشتی ماف لسەر ھەموو ئاستان ھێنە بنپێکرن و دەستھەلاتا دادوەری دێ باوەریا خو ژدەست دەت, چونکی چەند رێز ل یاسایێ بھێتە گرتن, ئەو ھند جڤاک و وەلات دێ یێ ساخلەم وئارام بیت.

ھەروەکو فیلوسوف و موفەکرێ ئینگلیزی(جوک لوک)دبێژیت))دکتاتوریەت دەست پێدکەت, لدەمێ دەستھەلاتا یاسایێ بدوماھیک بھێت, ئانکو دەمێ پێشیلکاریا یاسایێ دھێتەکرن, وزەرەرو زیان ب لایەنێ دیتر دکەڤیت))

لەو دبێژین ویلایەتا دکتاتورانە ھەردەم ل ئیراقێ ھەیە, وچو جارەکێ چو دادگەە ل ئیراقێ ژوانا ژی دادگەھا بالا یا عیراقێ.

یا ئازاد و سەربەخو نەبویە, ئەرێ دێ کەنگی دەستھەلاتا یاسایێ دەست پێکەت؟

* نڤیسەر و یاساناس

18

عیراق ب شاشی ڤه‌ د مافێن دستوورى یێن كوردان تێدگه‌هشت
جۆریێن ده‌وله‌تان و عیراق ب كۆنفیدرالیێ ژى رازى نابیت؟
شڤان محه‌مه‌د سه‌لیم نێروه‌یى
مانشێت
(مافێن كوردان د ناڤـ د ستووری دا مافێن گشتی و ره‌وانه‌, نه‌وه‌كو د یاریه‌كێ و مینحه‌یه‌كێ یه‌ ل ده‌ف لایه‌نه‌كێ یان كه‌سه‌كى)
ل گۆر رێسایێن قانوونا نیڤده‌وله‌تى, ئێك ژ ئاریشێن ده‌وله‌تا سه‌ربه‌خوه‌, ئه‌ڤا خودان سه‌روه‌رى، ئه‌و ژى ده‌وله‌ته‌كا ئاسایى یه‌ (ناڤه‌ندى) كو بۆ رێڤه‌برنا وه‌لاتى ئێك ده‌ستهه‌لاتا سیاسى هه‌یه‌ و پێكدهێت ژ ئێك هه‌رێم, ئه‌ڤجا سیسته‌مێ كۆمارى, یان مه‌له‌كى بیت.
هه‌موو ده‌سهه‌لات ب ده‌ستێ ناڤه‌ندى نه‌ و دبیت د ناڤـ وێ ده‌وله‌تێ دا, گه‌له‌ك نه‌ته‌وه‌ و تائیفه‌ هه‌بن یان دبیت ئێك نه‌ته‌وه‌ بیت.
دیرۆكێ بۆ مه‌یا سه‌لماندى د ناڤـ ڤان جۆره‌ ده‌وله‌تان دا, ئه‌ڤجا ل ژێر حوكمێ ئێك پارت بیت, یان حوكم ب ده‌ستێ ئێك سه‌ركرده‌ بیت, ل ڤێره‌ چو پێنه‌ڤێت دكتاتۆریه‌ت سه‌رهه‌لدده‌ت و دبیته‌ ده‌وله‌ته‌كا خودان سته‌مكار و دكتاتۆر.
بۆ نموونه‌ وه‌كو نوكه‌ هه‌ى ل گه‌له‌ك ده‌وله‌تێن رۆژهه‌لاتا ناڤین و ب تایبه‌ت ل سه‌رده‌مێ رژێما گۆربه‌گۆرا ژناڤچووى ل عیراقێ.
له‌و دێ بینى ل ڤان ده‌وله‌تێن ل ژێر حوكمێ دكتاتۆرانه‌ ل رۆژهه‌لاتا ناڤین, خه‌لكێ ڤان وه‌لاتان د هه‌موو بیاڤێن ژیانێ دا چو بوها و ژیان نینه‌, ب تایبه‌ت ئازادى نینه‌ وه‌كو خۆشترین تشت دژیانێ دا, له‌و د ڤان چه‌ند سالێن بۆری دا شۆره‌ش هاتنه‌كرن ژبۆ راكرنا ڤان دكتاتۆران, ئه‌ڤێن بۆ ماوێ ب كێماتى 45 سالان حوكم ل وه‌لاتێ خوه‌ دكرن.
هه‌ژى گۆتنێ یه‌, كو د دیرۆكا مرۆڤایه‌تیێ دا پیسترین و نه‌خۆشترین سیسته‌مێ حوكمى ل جیهانێ, ئه‌و ژى سیسته‌مێ حوكمێ ناڤه‌ندى یه‌ ئانكو دكتاتۆرى, وه‌كو ل عیراقێ و سووریێ و لیبیا و گه‌له‌ك ده‌وله‌تێن دیتر ل رۆژهه‌لاتا ناڤین, به‌روڤاژى جوانترین و بهاترین سیسته‌مێ حوكمى ل جیهانێ, ئه‌ڤرۆ سیسته‌مێ حوكمێ دیمۆكراسى و فیدرالى و كۆنفیدرالی, ئه‌ڤا ئه‌ڤرۆ شۆره‌شێن مه‌زن ل رۆژهه‌لاتا ناڤین دهێنه‌كرن, پێخه‌مه‌ت گوهارتن و په‌یروه‌كرنا سیسته‌مێ دیمۆكراسیێ, كو هه‌موو مافێن مرۆڤى ل ژێر وى حوكمى ددابینكرى و د به‌رجه‌سته‌ كرینه‌.
جۆرێ دووێ یێن ده‌وله‌تێن سه‌ربه‌خوه‌ و خودان سه‌روه‌رى, ئه‌و ژى ده‌وله‌تا فیدرالى (ئێكگرتى) یه‌, دبیت چونه‌ناڤا (اندماج) هنده‌ك ده‌وله‌تان, د ئێك كیانێ قانوونى و سیاسى دا.
یان دبیت ئێك ده‌وله‌ت بیت, به‌لێ هاتبیه‌ پارڤه‌كرن, ل سه‌ر هه‌رێمه‌كێ یان دو هه‌رێمان یان پتر, ل ژێر حوكم و رێخستنا دستوورى.
پارڤه‌كرنا ده‌ستهه‌لاتان واته‌ دابه‌شكرنا پشكداریا سیاسى و پارڤه‌كرنا سه‌روه‌ت و سامانى د ناڤبه‌را هه‌رێمان دا, ب شێوه‌یه‌كێ دادپه‌روه‌رانه‌ ل گۆر پره‌نسیپێ جوداكرنا ده‌ستهه‌لاتان د ناڤبه‌را ده‌ستهه‌لاتا (قانووندانان, جێبه‌جێ كرن, دادگه‌ریێ).
ئه‌ڤ جۆرێ ده‌وله‌تا خودان فیدرالیه‌ت, سه‌روه‌ریا پارڤه‌كریه‌ د ناڤبه‌را سه‌روه‌ریا ده‌رڤه‌ و ناڤخوه‌ى, بۆ نموونه‌ هه‌رێما كوردستانێ سه‌روه‌رى یا هه‌ى د دستورێ هه‌رێمێ دا, سه‌رۆكێ هه‌رێمێ و سه‌رۆكێ حوكمه‌تا هه‌رێمێ ئه‌و مافێ هه‌ى, مومارسه‌یا هنده‌ك خۆنیشادانێن سه‌روه‌ریا ده‌رڤه‌ (خارجیه‌)بكه‌ن, هه‌ر وه‌كو هاتیه‌ د دستوورێ عیراقێ دا ل سالا 2005.
ئه‌ڤه‌ نه‌ ب وێ واتایێ یه‌, كو هه‌رێم ژى ده‌وله‌ته‌كه‌, وه‌كو ئه‌و ب شاش تێتگه‌هن, به‌لكو ئه‌ڤه‌ ب وێ واتایێ یه‌, كو هه‌رێمێ هه‌بوونا كه‌سایه‌تیه‌كا قانوونى هه‌یه‌ د ناڤ ده‌وله‌تێ دا و چو ژ سه‌روه‌ریا عیراقێ ناهێته‌ خوارێ, به‌لكو ئه‌ڤه‌ مافه‌كێ ره‌وایێ هه‌رێمێ یه‌ ل گۆر دستوورى و سروشتێ سیسته‌مێ فیدرالیه‌تێ.
چو پێنه‌ڤێت ل گۆر هنده‌ك به‌ندیێن دستوورى, دێ ڤان په‌یوه‌ندیێن ناڤه‌ندى ب هه‌رێمێ یان هه‌رێم و پارێزگه‌هان ده‌ستنیشان كه‌ت و هه‌كه‌ ناكۆكیه‌ك چێبوو ل سه‌ر به‌ندێن دستوورى ب تایبه‌ت هه‌موو ئه‌و به‌ندێن گرێداى سه‌باره‌ت مافێن هه‌رێمێ یان هه‌رێمان و مافێن ناڤه‌ندى ل سه‌ر هه‌موو پرس و ئاستان, وى ده‌مى دێ دادگه‌ها بالا یا فیدرال حوكمى ل سه‌رده‌ت.
ئه‌ڤـ ئێكگرتنه‌ د ناڤ ده‌وله‌ته‌كا فیدرالى دا, دبیت ئێكگرتنه‌كا پێكڤه‌ بیت, یان ئێكگرتنه‌كا ئاسایى بیت و هه‌ر چو جۆر و شێوێ ده‌وله‌تا ئێكگرتى بیت, چێدبیت پێگریه‌كا موكم بیت د ناڤبه‌را فیدراله‌تێ و دیمۆكراسیه‌تێ دا, ژ به‌ر پشكداریه‌كا به‌رفره‌هـ یا هه‌موویان د حوكمى دا, هه‌روه‌سا دپارڤه‌كرنا سامانێ وه‌لاتی دا ب شێوه‌یه‌كێ دادپه‌روه‌رانه‌, بۆ نموونه‌ وه‌كو نوكه‌ ل عیراقێ.
جۆرێ سێێ, یێن ده‌وله‌تێن سه‌ربه‌خوه‌, ئه‌و ژى ده‌وله‌تێن (كۆنفیدرالى), ئه‌ڤرۆ گه‌له‌ك نموونیێن ده‌وله‌تێن كۆنفیدرالى هه‌نه‌ ل جیهانێ, لێ بۆ نموونه‌ ئێكه‌تیا ئه‌ورۆپا ئه‌ڤا ژ گه‌له‌ك ده‌وله‌تان پێكهاتى و دهێته‌ رێخستن ب په‌یماننامان, یان دبیت دستووره‌ك هه‌بیت, ل سه‌ر ئاستێ وێ ئێكه‌تیێ و كارێ وان ئێك بیت, یان ئێك ئارم هه‌بیت و گه‌له‌ك كار و سیسته‌مێن دیتر.
لێ هه‌ر ئێك ژڤان ده‌وله‌تان ئه‌ڤێن د ناڤ ڤێ ئێكه‌تیێ دا, پاراستنێ ل سه‌ر سه‌ربه‌خوه‌یا خوه‌ دكه‌ت, وه‌كو ده‌وله‌ت و هه‌ر چو گاڤا ڤیا دێ شێت ژ ڤێ ئێكه‌تیێ ده‌ركه‌ڤیت.
بۆ پرسا عیراقێ ژى, ل ده‌سپێكێ یا فه‌ره‌ بێژم ل هه‌ر وه‌لاته‌كێ مینا عیراقێ, كو یا پێكهاتیبیت ژ گه‌له‌ك نه‌ته‌وه‌یان و ل وى وه‌لاتى هه‌كه‌ دستوور ب دروستاهى, نه‌هێته‌ جێبه‌جێكرن و ماف نه‌هێنه‌دان و دادپه‌روه‌رى نه‌بیت.
ل وى ده‌مى د وى وه‌لاتیدا چو جاره‌كێ ئاشتى و ئارامى به‌رقه‌رار نابیت, دێ هه‌رده‌م شه‌ر و ئالۆزى و نه‌خۆشى بیت, مینا عیراق, لبنان, ئیران, لیبیا…هتد.
ئه‌ڤجا ل عیراقێ و ژ به‌ر وان ئالۆزى و نه‌خۆشى و شه‌ڕێن دهێنه‌ كرن و بێباركرنا مافێن كێم نه‌ته‌وه‌یان و پێكنه‌كرنا پێكهاته‌یێن عیراقى, د عیراقه‌كا ئێكگرتى دا, هه‌موو جیهان پێشنیازا (كۆنفیدراله‌تێ) بۆ پاشه‌رۆژا عیراقێ دكه‌ن بۆ كورد و شیعه‌ وسوونه‌یان.
لێ مخابن سه‌ركرده‌یێن شیعه‌ یێن خودان ده‌ستهه‌لات, ڤێ كۆنفیدراله‌تێ ره‌ت دكه‌ن, و پاراستنێ ل سه‌ر ئێكگرتنا عیراقێ دكه‌ن, ل گه‌ل پێشیلكرنا مافێن هه‌رێمێ و هه‌موو ئه‌و كێمنه‌ته‌وه‌ێن دیتر.
ژبلى ڤان جۆره‌ ده‌وله‌تێن خودان سه‌روه‌ریه‌كا ته‌مام, هنده‌ك جۆرێن دیتر ژى یێن ده‌وله‌تان هه‌نه‌, ئه‌و ژى سه‌روه‌ریا وان یا ته‌مام نینه‌ (ناقصه‌ السیاده‌), بۆ نموونه‌ ئه‌ڤ ده‌وله‌تێن ب سه‌ر ده‌وله‌ته‌كا دیتر ڤه‌, یان یا ل ژێر پاراستنێ, یان ئه‌و هه‌رێمێن دكه‌ڤنه‌ ل ژێر ئینتدابێ یان وه‌سیه‌تێ.
ل گۆر ئه‌ڤا مه‌ گۆتى كۆمارا عیراقێ, ئه‌و ده‌وله‌تا ئێكگرتى یه‌, واته‌ ب شێوێ پێكڤه‌ ژ دو هه‌رێمان و پتر, ل گۆر به‌ندێ (1) ژ دستوورێ هه‌میشه‌یێ عیراقێ یێ سالا 2005.
هه‌رێما كوردستانێ, هه‌رێمه‌كا ئێكگرتى یه‌ ل گۆر به‌ندێ (117) ژ دستوورى, ئه‌ڤى به‌ندى دانپێدانێ ب ده‌ستهه‌لاتا ته‌مام بۆ هه‌رێمێ كریه‌, بۆ نموونه‌ مافێ هه‌رێمێ یه‌, دستووره‌ك هه‌بیت هه‌ره‌مێ ده‌ستهه‌لاتان ده‌ستنیشان بكه‌ت, وه‌كو ده‌ستهه‌لاتا (قانوون دانانێ, جێبه‌جێ كرنێ, دادگه‌ریێ), چاوانى ومیكانزمێ په‌یوه‌ندیان د ناڤبه‌را ده‌ستهه‌لاتا ناڤه‌ندى و هه‌رێمێ دا.
هه‌روه‌سا ل ڤێره‌ ژى, و ژ بۆ هه‌ر ناكۆكیه‌كێ د ناڤبه‌را ده‌ستهه‌لاتێن ناڤه‌ندى و هه‌رێمێ دا, ل وى ده‌مى لێ زڤرین بۆ دادگه‌ها بالا یا فیدراله‌ ئه‌ڤه‌ یا تایبه‌تمه‌نده‌ د ئێكلاكرنا وێ ناكۆكیێ و ئاریشێ دا.
سه‌باره‌ت رێخستنا په‌یوه‌ندیان د ناڤبه‌را ناڤه‌ندى و هه‌رێمێ دا, د سروشتێ سیسته‌مێ حوكمێ فیدرالیه‌تێ دا, چو پێنه‌ڤێت دێ دستوور ده‌ستنیشان كه‌ت, هه‌كه‌ ناكۆكى چێبوو ل سه‌ر تێكستێ به‌نده‌كێ, یان هه‌كه‌ هه‌ڤدو ژى چێبوو دراو بۆچوونه‌كێ دا, یان نه‌ روونیه‌ك د تێكستێ ده‌ستووری دا هه‌بیت.
ل وى ده‌مى دێ دادگه‌ها بالا یا فیدرال دێ وى تێكستێ دستوورى شرۆڤه‌ كه‌ت, نه‌ك لایه‌نه‌كێ حزبى یان دینى یان حكومى, هه‌كه‌ تێكستا دستوورى یا روون و ئاشكه‌را بیت, ل گۆر رێسایا گشتى دزانستێ قانوونێ و فقه‌هێ ئیسلامێ دا, ب پێدڤى نابینیت كو شرۆڤه‌یا وى تێكستا روون بهێته‌كرن, چونكى تێكستا روون و ئاشكه‌را ژ شرۆڤه‌یا تێكستێ نه‌ روون و ئاشكه‌را هاتیه‌.
ئه‌ڤجا تێكست و به‌ندێن دستوورى ب روونى و ئاشكه‌راى به‌حسێ, رێخستنا ده‌ستهه‌لاتێن ناڤه‌ندى و هه‌رێما كوردستانێ و ئه‌و پارێزگه‌هێن نه‌رێخستى كرینه‌, ژ به‌ر هندێ هه‌ر راوبۆچوونه‌ك ل گه‌ل هه‌بوونا تێكستا قانوونێ و دستوورى, چو گرنگیا خوه‌ نینه‌.
هه‌روه‌كو ل گۆر رێسایا قانوونى, ئه‌ڤا د به‌ندێ (2) ژ قانوونا سیڤیلا عیراقی دا هاتى ده‌مێ دبێژیت (لا مساغ للاجتهاد فی مورد النص).
ل سه‌ر بنیاتێ ئه‌ڤا مه‌ دایه‌ دیاركرن, د ره‌سه‌ن دا و د سیسته‌میێن فیدرالى دا, ده‌ستهه‌لاتێن ناڤه‌ندى ددیاركرینه‌ (محدوده‌) و ده‌ستهه‌لاتێن هه‌رێمێ یان هه‌كه‌ هه‌رێمه‌كا دیتر ژى هه‌بیت, گه‌له‌ك دبه‌رفره‌هن.
چونكى ئه‌ڤه‌ ژبۆ به‌رژه‌وه‌ندیا هه‌ڤوه‌لاتیان گه‌له‌ك یا باش و نێزیكه‌ نه‌ك به‌روڤاژى, چونكى هه‌كه‌ نه‌ ئه‌رێ پا بۆچى دبێژنێ سیسته‌مێ فیدرالى؟
هه‌روه‌سا چه‌مكێ فیدرالیه‌ت و ناڤه‌ندى, دو سیسته‌مێن هه‌ڤدوژن, و ئێك ناگرن و زڤرین بۆ حوكمێ ناڤه‌ندى, هه‌روه‌كو گه‌له‌ك ژ سیاسیێن عیراقى داخواز دكه‌ن؟!
ب راستى ل ده‌ف هه‌رێمێ ئه‌ڤه‌ نه‌ جهێ قه‌بوول كرنێ یه‌, هه‌رێم ب چو ئاوایه‌كێ رازى نه‌بوویه‌ و رازى ژى نابیت, كو هه‌موو مافێن كوردان د دستووری دا ب ده‌ستێ ناڤه‌ندى بیت.
هه‌ر وه‌كو مه‌ دیتى كو هه‌رێمێ و نه‌خاسمه‌ د ڤان 13 سالێن بۆریدا, هه‌رێمێ داگیرانى ژ مافێن خوه‌ یێن دستوورى نه‌كرن, هه‌رده‌م نه‌ زێده‌تر ژمافێن خوه‌ یێن قانوونى و دستوورى ژ عیراقێ داخواز نه‌كریه‌, نزا ژ به‌ر چ سه‌ركرده‌یێن عیراقى دانپێدانێ ب مافێن ملله‌تێ كورد ناكه‌ن؟
نه‌خاسمه‌ وه‌كو مه‌ به‌حس لێكرى, هه‌موو تێكست و به‌ند و ده‌ستهه‌لاتێن هه‌رێمێ ب روونى و ئاشكه‌رایى هاتینه‌ د دستووری دا.
نه‌خاسمه‌ و پشتى ڤێ قوربانیا مه‌زنا ملله‌تێ كورد داى, ب درێژیا حوكمێن ئێك ل دووڤ ئێكێن عیراقێ و هه‌تا سالا 2003.
هه‌ڤپه‌یمانى ل گه‌ل ئه‌مریكا ژبۆ ژناڤبرنا رژێما فاشستا گۆربه‌گۆر, پێخه‌مه‌ت دابینكرنا مافێن سه‌ره‌كێ یێن ملله‌تێ كورد د عیراقه‌كا خودان دستووره‌ك و سیسته‌مه‌ك نوو دا, ل ژێر حوكمێ سیسته‌مێ فیدرالى و دیمۆكراسى دا.
هه‌كه‌ هه‌ر وه‌كو به‌رى نوكه‌ هه‌موو تشته‌ك ب ده‌ستێ ناڤه‌ندى بیت و ب كه‌یفا دلێ خوه‌ حوكمى ل كوردان بكه‌ت, و پێشیلكاریا مافێن كوردان بكه‌ت.
پا بۆچى یه‌ مه‌ ئه‌ڤ قوربانیه‌ داى و پشكدارى د حوكمه‌تێن عیراقێ دا كرى ل گه‌ل برایێن خوه‌ یێن عه‌ره‌ب و نه‌ته‌وه‌یێن دیتر, ژبۆ ئاڤاكرنا ده‌وله‌ته‌كا خودان سه‌روه‌ریا قانوونێ و دیمۆكراسیێ و حوكمێ ده‌زگه‌هیێ.
چونكى مافێن كوردان د ناڤـ د ستووری دا, ئه‌ڤ مافه‌ گشتى نه‌ و دره‌وانه‌, نه‌وه‌كو د یاریه‌كێ و مینحه‌یه‌كێ یه‌ ل ده‌ف لایه‌نه‌كێ یان كه‌سه‌كێ, به‌لكو ئه‌ڤه‌ مافێن ملله‌تێ مه‌نه‌, ل گۆر قانوونا نیڤده‌وله‌تى و هند قانوون و دستوورێ عیراقێ.
ده‌وله‌ت دێ ب هێزكه‌ڤیت, هه‌كه‌ ب دروستاهى حوكم ب دستوورى بهێته‌كرن و هه‌رێم و ناڤه‌ند مومارسه‌یا ده‌ستهه‌لاتێن خوه‌ بكه‌ن ل گۆر دستوورى, بێ پێشیلكاریا مافێن مرۆڤى و نه‌بیته‌ ژێده‌رێ دكتاتۆریێ.
هه‌رده‌م سیاسه‌تمه‌دارێن عیراقێ دخوازن و خه‌ما وان ئه‌وه‌, كو پێدڤى یه‌ ناڤه‌ند ب هێز بكه‌ڤیت, به‌لێ نابیت ب هێزكرنا ناڤه‌ندى, ل سه‌ر كیستێ ده‌ستهه‌لاتێن هه‌رێمێ بیت, ل گۆر پیڤه‌ر و بنیاتێ ده‌وله‌تا فیدرالى.
چونكى بێگومان, تێگه‌هێ ب هێزكرنا ده‌ستهه‌لاتا ناڤه‌ندى, و هه‌مواركرنا دستوورى بۆ ڤێ مه‌ره‌مێ, پرسه‌كا هه‌ره‌ مه‌ترسیداره‌, ل گه‌ل داخۆیانیان دا ول ده‌مێن جودا, ئه‌ڤه‌ وه‌كو بێ ئۆمێدیه‌كێ و ژێكبه‌رێكچوونه‌كێ, ل جه‌م پارت و كوتله‌ و كه‌ساتیێن سیاسیێن عیراقى دروستكریه‌.
ئه‌ڤێن بۆ ماوه‌یه‌كێ گه‌له‌ك درێژ خه‌بات كرینه‌, پێخه‌مه‌ت ژناڤبرنا رژێما گۆربه‌گۆر و پشكداربووین د ئاڤاكرنا عیراقه‌كا نوو دا و ب راستى ئه‌ڤ جۆره‌ داخۆیانیانه‌ وه‌كو یاریپێكرنه‌كێ نه‌.
وه‌كو داخۆیانیا جه‌نابێ مالكى, ئه‌ڤا د كۆنفرانسێ ب ناڤێ هه‌لبژارتن و شیانیێن عیراقیان, ل رۆژا شه‌مبى رێكه‌فتى هه‌شتى نۆڤێمبه‌را سالا 2008, داخۆیانیا وى ترسه‌كا مه‌زن چێكر ل ده‌ف هه‌موو ئه‌و لایه‌نێن سیاسى ل عیراقێ.
نه‌خاسمه‌ ل سه‌ر تێكستا عیراقه‌كا نوو و چارچووڤه‌یێ رێكستنا قووناغه‌كا نوویا د په‌یوه‌ندیێن, ناڤه‌ندى و هه‌رێمێ دا و داخوازا هه‌مواركرنا دستوورى كر ب ڤى شێوه‌یى:
1 ـ ژبه‌ركو دستوور دكه‌ش و هه‌وایه‌كێ ب له‌زدا هاتیه‌ نڤیسین هه‌تا رادێ هه‌ر ئێك و به‌هرا خوه‌.
2 ـ ژبه‌ر وێ ترسا به‌رى نوكه‌ ل سه‌ر ده‌مێ رژێما گۆربه‌گۆر ل سه‌ر هه‌رێمێ, له‌و تێكستێن دستوورى ب شێوه‌یه‌كێ وه‌سا هاتینه‌ دانان, كو عه‌لا ئه‌ساس ده‌ست و پێن ناڤه‌ندى گرێ دایه‌نه‌, د نوكه‌ دا و بۆ پاشه‌رۆژێ ژى.
3 ـ پێدڤى یه‌ لامه‌ركه‌زیه‌ت نه‌ دكتاتۆرى بیت و فیدرالیه‌ت واته‌ ده‌ركرنا ده‌وله‌تێ.
4 ـ وه‌كو حه‌یرینه‌كێ و سه‌رسۆرمانه‌كێ دتێكستێن دستوورى دا هه‌یه‌ و هه‌روه‌سا دستوور یێ روون و ئاشكه‌را نینه‌.
5 ـ ئه‌م دبینین, هنده‌ك سه‌رپێچییان ل سه‌ر دستوورى ژ لایێ هه‌رێمێ ڤه‌, د سیسته‌مێ فیدرالى دا و ئه‌م ڤێ رازى نینین و پێدڤى یه‌ ناڤه‌ند ب هێز بكه‌ڤیت.
6 ـ دیاركرن و ڤه‌برینا (حصر) ده‌ستهه‌لاتێن حوكمه‌تا ناڤه‌ندى و ڤه‌كرنا ده‌رگه‌هێ ده‌ستهه‌لاتا بۆ هه‌رێمێ نه‌یا دروسته‌ و دره‌سه‌ن دا پێدڤى یه‌, ده‌ستهه‌لاتێن حوكمه‌تا ناڤه‌ندى دبه‌رفره‌هـ بن و جوداكرن (استستنا) بۆ هه‌ریێ و پارێزگه‌هان بیت.
7 ـ پێدڤى ته‌ناهى و ئارامى ب تنێ ب ده‌ستێ حوكمه‌تا ئێكگرتى بیت, چونكى به‌رپرسایه‌تیا سه‌روه‌ریێ دكه‌ڤیته‌ ستوویێ ناڤه‌ندى.
8 ـ پێدڤى یه‌ دارێشتنا هه‌مواركرنا دستوورى ب ڤى تێگه‌هى بهێته‌كرن.
زۆر مخابن پشتى 14 سالان ل سه‌ر كه‌تنا رژێما گۆربه‌گۆر, پشتى چه‌ندین هه‌لبژارتنێن په‌رله‌مانێ عیراقێ, هه‌ر ئه‌و د وێ باوه‌ریێ دانه‌, كو ب هێزكرنا ده‌وله‌تێ واته‌ ده‌ستهه‌لاتا ناڤه‌ندى, هه‌ر وه‌سا كۆمكرنا هه‌موو ده‌ستهه‌لاتان, و پارڤه‌كرنا سامانێ وه‌لاتى ب ده‌ستێ ناڤه‌ندى و سوموى بیت.
ب راستى ل ڤێره‌ بۆ مه‌ دیاردبیت, كو لێك تێنه‌گه‌هشتنه‌ك هه‌یه‌, ل ده‌ف گه‌له‌ك ژ سه‌ركرده‌و به‌رپرسێن عیراقى, سه‌باره‌ت لا مه‌ركه‌زییه‌تا كارگێرى و چه‌مكێ فیدرالیه‌تێ, هه‌روه‌سا ژ كێم ئاستییا ره‌وشه‌نبیریا دستوورى و قانوونى, هه‌ر وه‌كو یا دیاره‌ ژگه‌له‌ك داخۆیانیێن وان یێن جودا دا, كو جوداهیێ ناكه‌ن, د ناڤبه‌را دستوورى و قانوونێ دا؟
هه‌ر د ڤى چارچووڤه‌ى دا, من دڤێت ئاماژێ ب تشته‌كێ دیتر بده‌م, كو ل رێكه‌فتى 8/11/2014, د كۆربه‌ندێ ئاشتیێ و لێكۆلینێن رۆژهه‌لاتا ناڤین ل هه‌ولێرێ, سه‌رۆكێ په‌رله‌مانێ عیراقێ سه‌لیم ئه‌لجبوورى, داخوازیا پێكهاته‌یا نیشتیمانى كر.
لێ ب راستى ئه‌ڤ جۆره‌ داخۆیانیانه‌, ب هزرا من هه‌موو حبرێ ل سه‌ر كاغه‌زێ نه‌ و چو لهه‌ڤهاتن و پێكاهه‌تێن نیشتیمانى ل عیراقێ ل سه‌ر ناگرن, چونكى ل سالیێن (2004 ـ 2006 ـ 2008 ـ 2014 ـ 2015 ـ 2016) ئاشتبوونیێن نیشتیمانى هاتبوونه‌كرن ل عیراقێ و كوردستانێ, و ب ملیاران پاره‌ لێدهاتنه‌ خه‌رجكرن و بێ ئه‌نجام بوون؟!
بۆ نموونه‌ ل سه‌ر زارێ, سه‌رۆكێ په‌رله‌مانێ كوردستانێ, ل دیدارا میرى ل سلێمانیێ, 2016 و ڤێ قه‌یرانێ حوكمه‌تێ دو ملیۆن و نیڤ دۆلار ل وێ دیارێ خه‌رجكربوون؟!
بۆ نموونه‌ ل رێكه‌فتى 26 ئابا سالا2006 ژى, كۆنفرانسێ پێكهاته‌یا نیشتیمانى برێڤه‌ چوو, بۆ ماوێ دو رۆژان ل به‌غدا, و ب ئاماده‌بوونا (600) كه‌سایه‌تى و به‌رپرسێن عیراقى ژناڤخوه‌ ده‌رڤه‌.
ل دووماهیێ هه‌ر نه‌گه‌هشتنه‌ چو رێككه‌فتنان, ب كورتى هنده‌ك پێشنیازكرن, كو ته‌مامه‌ن هه‌ڤدو ژى دستوورى بوون و ب تایبه‌ت بڕگا پاشخستنا كار ب سیسته‌مێ فیدرالى بۆ ماوه‌یه‌كێ دیتر؟!
هه‌روه‌سا سه‌رۆكێ په‌رله‌مانى پێشنیازكر و ب پێدڤى زانى ژبۆ پێكئینانا جڤاته‌كا ئاقلمه‌ندان, ژبۆ چاره‌سه‌رى و ئێكلاكرنا هه‌موو, ئه‌و پرسگێرێك و ئاریشه‌یێن ناڤه‌ندى و هه‌رێمێ.
جارێ ئه‌ز دبێژم هه‌كه‌ ئاقلمه‌ند د ناڤ هه‌وه‌ دا هه‌بانه‌, ئه‌ڤه‌ سه‌رێ 14 سالانه‌ , هه‌وه‌ ئه‌ڤه‌ ب سه‌رێ خه‌لكێ عیراقێ و هه‌موو نه‌ته‌وه‌ و تائیفه‌یێن كو دژین د عیراقێ دا نه‌ دئینا؟
ئاها ل ڤێره‌ بۆ مه‌ دیاردبیت, كو ئه‌و دانپێدانێ ب مافێن كوردان ناكه‌ن, و ب شاش تێدگه‌هن د چه‌مكێ فیدرالیه‌تێ و گره‌نتیكرنا مافێن ملله‌ته‌كێ د چارچووڤێ ده‌وله‌تا خوه‌ عیراقێ.
ل گۆر قانوونێ و دستوورى, وهه‌رده‌م پێدڤى ب چو لژنا و پێكئینانا جڤاتا (عه‌لا ئه‌ساس) ئاقلمه‌ندا ناكه‌ت, چونكى مه‌ دستوور هه‌یه‌, قانوون هه‌یه‌, دادگه‌ه هه‌نه‌ و هه‌موو مافه‌ك و تشته‌كێ دیار و روون و ئاشكرایه‌.
هه‌روه‌سا چونكى سیاسه‌تمه‌دا دبێژن, هه‌كه‌ ده‌وله‌تێ ب نیازا چاره‌سه‌ریا پرسه‌كێ هه‌بیت سیاسى بیت, یان ب تایبه‌ت گه‌نده‌لى بیت, پێدڤى ب پێكئینانا چو لژنان ناكه‌ت.
ب راستى عیراق د ڤان 14 سالێن بۆریدا ما ب كێشێن ناڤخوه‌ى ڤه‌ ژ قه‌ستا و ده‌م ب هه‌روه‌ چوو, له‌و ئه‌و ڤالاتیا ئه‌منى و ته‌ناهیێ چێبوو, هه‌تا جاره‌ك دن عیراق هاتیه‌ داگیركرن ڤه‌, ژ لایێ داعشێ و ئیرانێ ڤه‌ و چانڤیسێ عیراقێ به‌ر ب ئاقاره‌كێ نه‌دیار ڤه‌ بریه‌, ئه‌ڤجا دێ ل كیڤه‌ راوه‌ستیت و دێ چو لێ هێت ئه‌و به‌س خودێ مه‌زن دزانیت!
له‌و ئه‌م دبێژین ل ده‌مێ سالیێن ده‌سپێكا كه‌تنا رژێمێ, سه‌ركردێن شیعه‌یان ریفیۆزا فیدرالیه‌تێ دكر, ئه‌رێ دێ چاوا ب سیسته‌مێ كۆنفیدرالیه‌تێ رازى بن!

52

ب كورتى پشتى چه‌ندین سالێن ئه‌نفال و كیمیابارانكرن و ده‌ربه‌ریان ب دژى ملله‌تێ كورد. خه‌ونا كوردان بۆ رۆژه‌ك ژ رۆژان، ئه‌ڤ رژێما گۆربه‌گۆر و فاشست ژناڤبچیت، ئه‌وبوو ل 9/4/2004 ئه‌ڤ رژێمه‌ هاته‌ روخاندن.
هه‌رێما كوردستانێ وه‌كو پارچه‌یه‌ك د چارچووڤێ ده‌وله‌تا عیراقا فیدرال دا، كوردان هه‌رده‌م چاڤ ل عیراقه‌كا نوو بوویه‌ ب هه‌موو سه‌روبه‌ره‌كێ ڤه‌.
داكو ئێدى ژ ئه‌نفال و هه‌موو جۆره‌ دژایه‌تیه‌كێ ب دۆربكه‌ڤیت، لێ ل ڤان 13 سالێن پشتى رژێمێ، ئێدى دیسا شێوه‌یه‌ك ژ شێوه‌یان عیراق ب دژى ماف و شایسته‌یێن هه‌رێمێ راوه‌ستیا.
كو د راستی دا ئه‌ڤ یا كێمتر نه‌بوو ژ ئه‌نفال و كیمیابارانكرن و كوشتنا خه‌لكێ سڤیلێ بێگونه‌ه، باشترین میناك ژ گه‌له‌ك میناكان. وه‌كو نه‌جێبه‌جیكرنا دستوورى و پێشیلكرنا ئه‌و به‌ندێن ب شایسته‌یێن هه‌رێمێ ڤه‌ گرێداین و نه‌جێبه‌جێكرنا قانوونا قه‌ره‌بۆیا ئه‌نفال و زیانڤێكه‌فتیێن ب ده‌ستێ رژێما گۆر به‌گۆر و قوتكرنا بۆدجا هه‌رێمێ و پێشمه‌گه‌ى.
له‌و ئێدى هه‌رێمێ هه‌دار نه‌ما د چارچووڤێ ده‌وله‌ته‌كێ دا بژیت، ئه‌و ده‌وله‌تا ئه‌ڤه‌ 13 ساله‌ هه‌رێمێ خوه‌ لێكریه‌ خودان و هه‌رده‌م ده‌سپێشخه‌ر بوویه‌ بۆ پێكئینانا حوكمه‌تان و سه‌ركه‌فتنا هه‌موو پرۆسێسیێن سیاسى و ناڤبه‌ینكارێ هه‌موو كیشه‌ و ئاریشه‌یێن وقه‌بار و لایه‌ن و مه‌زه‌هه‌بیێن جوه‌ دا ل عیراقێ.
له‌و نه‌چاربوو بێژیته‌ عیراقێ ببۆرن، دو سه‌ر د قازانه‌كێ دا ناكه‌لن و ئێدى نه‌شیێن ل گه‌ل عه‌قلیه‌ت و ئاریشه‌یێن هه‌وه‌ بژین، مه‌ دڤێت ئه‌م ل مالا خوه‌ و هوون ل مالا خوه‌ و مه‌ گه‌له‌ك بۆ هه‌وه‌ كر به‌س هه‌وه‌ بخوه‌ نه‌هێلا؟
د ئێكه‌م كۆمبوونا ئێكه‌تى و پارتى دا سه‌باره‌ت ریفراندۆمێ، ل رێككه‌فتى2/4/2017، ژبۆ ده‌ستنیشانكرنا لژنه‌یه‌كێ، ژبۆ گۆتبێژان ل گه‌ل به‌غدا ل سه‌ر پرسا چاوانیا برێڤه‌برنا میكانزما ریفراندۆمێ.
پشتى چوونا وى شاندێ هه‌رێمێ بر به‌غدا، راگه‌هاندنێ پسیار ژ فازل میرانى كر، وه‌كو ئه‌ندامێ وێ لژنێ، گۆتێ هه‌وه‌ چو گۆته‌ به‌غدا؟.
گۆتێ مه‌ گۆته‌ به‌غدا، ئه‌م دێ جارێ چاڤیێن خوه‌ شۆین بۆ نڤێژێ، پاشى دێ نڤێژا خوه‌كه‌ین؟!
واته‌ ئه‌م دێ پسیارا ژ وه‌لاتێ خوه‌ كه‌ین، كا ئایا هه‌وه‌ سه‌ربخوه‌ دڤێت، پاشى دێ ده‌وله‌تبوونا خوه‌ راگه‌هینیین.
ئه‌و بوو ل رێككه‌فتى7/6/2017، سه‌رۆكاتیا هه‌رێمێ ل گه‌ل زۆربه‌یا پارت و لایه‌نیێن سیاسى كۆمبوونه‌ك ئه‌نجامدا، د وێ كۆمبوونێ دا 25/9/2017، ده‌ستنیشانكر بوو رۆژا گشتپرسیێ ل هه‌رێمێ.
وه‌كو مه‌ گۆتى، دێ گشتپرسى هێته‌كرن ل هه‌رێمێ وه‌كو مافه‌كێ سروشتى و قانوونى ل گۆر هند قانوون و رێسا و جارنامه‌ و پروتۆكۆل و ده‌ستووریێن ده‌وله‌ت و رێكخراویێن جیهانى.
پشتى بریارا سه‌رۆكاتیا هه‌ریمێ ل7/6/2017، ب بۆچوونا من، دڤیابا هند ژ رێكخرا و ده‌زگه‌هیێن راگه‌هاندنێ بگشتى و كه‌س و نڤیسه‌ر و لایه‌نیێن سیاسى، پتر خه‌لكێ هه‌رێمێ پێگه‌هاند بوو، كا ئه‌رێ چه‌مكێ ریفراندوومێ چیه‌ و بۆ چیه‌؟
به‌لێ مخابن ئه‌ڤه‌ نه‌هاته‌كرن، یان پیچه‌ك هاته‌كرن، ئه‌و ژى گه‌له‌ك دره‌نگ؟
ل شوونا ڤێ هند ژ كه‌س و عه‌لاساس ره‌وشه‌نبیران، رابوون خه‌به‌ر و قه‌سه‌یێن كرێت ئاراسته‌ى گشت خه‌لكى كرن، كو مرۆڤـ ئه‌ده‌ب دكه‌ت هۆسا ب ساناهى بێژیت؟
بۆ نموونه‌ فلان كه‌س كورێ …. یێ بچیت ریفراندۆمێ، یان فلان كه‌س …. یێ نه‌چیت ریفراندۆمێ؟!
له‌و پشتى گۆتنا ڤان قه‌سه‌یێن كرێت ب رێیا فه‌یسبۆكى، ده‌نگێ نه‌رازیبوونه‌كا توند هاته‌كرن، هه‌موو ب جاره‌كێ شه‌رم ژخوكرن و نه‌مرتاح بوون و بارا پتریان دگۆتن ماده‌م وه‌سا بیت، پا ئیلا ئه‌م نه‌چیت ریفراندۆمێ؟
یان هه‌تا وى راده‌ى، هند ژ ته‌خا ره‌وشه‌نبیر و راگه‌هانكاران، نه‌زانى پرسا ریفراندۆمێ چیه‌، هه‌تا وى راده‌ى وه‌كو ئه‌و گۆتنا هاتیه‌كرن، ئه‌رێ بۆ ریفراندۆمێ نزا دێ چه‌ند كه‌س خوه‌ هه‌لبژێرن، یان وه‌كو وى بێژه‌رێ كه‌نالێ (…)، ده‌مێ گۆتى ل24/9 دێ عیراقێ ته‌لاق ده‌ین!
به‌لێ وان نه‌زانى هه‌موو ئه‌و كه‌سێن مافێ ده‌نگدانێ هه‌ى، هه‌لبژێرن بۆ ده‌نگدانى، یان براده‌ر هێشتا رۆژا ته‌لاقدانا عیراقێ یا مایى و هیڤیه‌ ئه‌و ته‌لاقه‌ زوى بیت.
ب راستى ژى د وه‌لاته‌كێ دیمۆكراسى و ئازادیا راده‌ربرینێ و پرسا مافێن ده‌نگدانێ و كه‌سۆكى دا، گۆتنا مینا ڤان خه‌به‌ر و قه‌سه‌یێن كرێت، تشته‌كێ نه‌جوان و شارستانیه‌ و تاوانه‌ و دژى مافێن سیاسى و كه‌سۆكى یه‌!،
بۆ نموونه‌ ل گۆر به‌ندا (20) ژ دستوورێ عیراقى، چه‌مكێ ڤى به‌ندى ب گشتى هاتیه‌، سه‌باره‌ت هه‌موو جۆره‌ ده‌نگدانه‌كێ، واته‌ ده‌نگدانا ریفراندۆمێ ژى.
باشه‌ ئه‌ڤێ تو خه‌به‌ر و قه‌سه‌یێن كریت بێژى بۆ ئه‌وێ نه‌چیت ده‌نگدانا ریفرادۆمێ، ده‌ستپێكێ دستوورى ئه‌و مافێ دایه‌ من.
واته‌ ئه‌زێ ئازادم بچم یان نه‌چم، نه‌ ب خه‌به‌ر و قه‌سه‌یێن كرێت دێ چم ده‌نگێ خوه‌ بۆ ریفراندۆمێ ده‌م.
ژبلى ڤێ د یاسایا سزادانا عیراقى دا هاتیه‌، هه‌ر كه‌سێ خه‌به‌ر و قه‌سه‌یێن كریت ئاراسته‌ى ئێكێ بكه‌ت، ب شه‌ره‌ف و نامووسا وى، یان هه‌ستێ وى بریندار بكه‌ى و شه‌رمێ ژخوه‌ بكه‌ت و تێكبچیت.
ل گۆر به‌ندێ (434) دێ هێته‌ سزادان، نه‌زێده‌تر ژ ساله‌كێ و ب دراڤى نه‌پتر سه‌د دیناران، یان ب ئێك ژ وان سزایان.
ئه‌گه‌ر ئه‌ڤ خه‌به‌ر و قه‌سه‌یێن كرێت، ب رێیا راگه‌هاندنێ و چاپێ و ب هه‌ر رێیكه‌كا راگه‌هاندێ بیت، وى ده‌مى سزا توندتره‌.
له‌و من پێ سه‌یر بوو كو داواكارێ گشتى، ل سه‌ر حاله‌تیێن خه‌به‌ر و قه‌سێن كرێت ل دۆر ریفراندۆمێ، بێده‌نگ مایى و سكالا ل دژى وان نه‌ تۆماركرى؟!
ژ بۆ ڤێ بۆ زانیین، فه‌یسبۆك ئێك ژ رێیێن راگه‌هاندنێ یه‌، ل گۆر بریارا دادگه‌ها فیدرالى ل عیراقێ ل رێككه‌فتى 8/2/2015، وه‌كو هه‌موو وان رێیێن راگه‌هاندنى ئه‌وێن هاتین د به‌ندێ (19) بڕگا (3) ژ یاسایا سزادانا عیراقی دا.
هه‌ر بۆ زانین ل سه‌ر هند كێشه‌ و كه‌سێن، گرێداى وان تاوانیێن ب رێیا فه‌یسبۆكێ دهێنكرن، ل دادگه‌هێن هه‌رێمێ ژى، سزایێن توند دهێن دان، چونكى وه‌كو مه‌ گۆتى فه‌یسبۆك ئێك ژرێیێن راگه‌هاندنێ یه‌.
پێدڤى گۆتنێ یه‌ و ب كورتى، هه‌ر ئێكسه‌ر پشتى كه‌تنا رژێما گۆربه‌گۆر ل2003، هند وه‌لاتێن ده‌ردورێن عیراقێ ب شێوه‌كێ نهێنى و هند جاران ب ئاشكرایى.
ل دژى مافێن كوردان بووینه‌ د چارچووڤێ ده‌وله‌تا عیراقێ دا ب تایبه‌ت، مافێن كوردان یێن سیاسى و سه‌ربه‌خوه‌یێ، باشترین نموونه‌.
وه‌كو وێ كۆمبوونا ل رێككه‌فتى 21/7/2004، ل قاهیره‌یا پایته‌ختێ مسرێ هاتیه‌كرن، كو هه‌ر ئێك ژ وه‌زیرێن ده‌رڤه‌ یێن (ئیران و توركیا و ئوردن و كوێت و سووریا و سعوودیه‌) ب سه‌رپه‌رشتیا وه‌زاره‌تا ده‌رڤه‌ یا مسرێ، كو ئه‌خزه‌ر ئیبراهیم و خافێر سولانه‌، پشكدارى تێداكربوو، ناڤه‌رۆكا وێ كۆمبوونێ دژى مافێن كوردان و دابه‌شنه‌كرا عیراقێ بوو.
هه‌تا نها ژى هند كۆمبوونێن نهێنى دهێنه‌كرن، ژ بۆ دژى ریفراندۆمێ و سه‌ربخوه‌یا كوردان ژ عیراقێ، باشترین نموونه‌ وه‌كو ئه‌و رێكه‌فتنیێن نوكه‌ دهێنه‌كرن د ناڤبه‌را ئیرانێ و توركیا دا.
ب گشتى گه‌له‌ك جۆرێن ریفراندۆمێ هه‌نه‌ وه‌كو ریفراندۆما (ئیلزامى و ئیختیارى و ئیستیشارى و سیاسى و دستوورى و ته‌شریعى).
دستوورى، وه‌كو ئه‌و ریفراندۆما هاتیه‌كرن بۆ دستوورێ هه‌میشیه‌ یێ عیراقى ل سالا2005، سیاسى وه‌كو جوداكرنا سودانى ل مسرێ ل سالا1956، جودابوونا سلۆڤانیا ژیۆگوسلاڤیا ل 1990 و ته‌ته‌رستان ژ رۆسیا ل 1991، مه‌قدۆنیا و جۆرجیا و ئوكرانیا و مۆنتینیگۆر ل سڕبیا ل 2006.
قانوونى وه‌كو ریفراندۆم ل سه‌ر جێبه‌جێكرنا قانوونه‌كێ یان پرۆژه‌ قانوونه‌كێ بیت.
هه‌ژى گۆتنێ ئه‌ڤ ریفراندۆما ل هه‌رێمێ كو بریاره‌ ل 25/9 بهێته‌كرن، ریفراندۆمه‌كا سیاسیه‌.
ل دووماهیێ مه‌ هیڤیه‌، ژ سه‌رۆكاتیا هه‌رێمێ و هه‌موو لایه‌نیێن سیاسى، هه‌كه‌ مه‌ ل25/9 چاڤێن خوه‌ شووشتن بۆ نڤێژێ، بلا نڤێژا مه‌ نه‌چیت، چونكى ژ لایێ ئایینى ڤه‌ گونه‌هه‌، بلا د ده‌مێ خوه‌دا بیت، دا ئه‌م ژى وێ به‌هه‌شتا ده‌وله‌تبوونێ ببینین، یا ئه‌ڤه‌ 199 ده‌وله‌تان دیتى.
*یاساناس

website security