NO IORG
گۆتار

ئەڤرۆ، سالار محەمە دۆسکی:

راگرێ کولیژا پەروەردا بنیات ل زانکۆیا دھۆک، ئاشکراکر کو ئەف سالە کێمترین رێژا مامۆستا  ھاتینە وەرگرتن وەرگرتنا مامۆستا ب رێکا وەزارەتا پەروەردێ و خواندنا بلند بوویە و جودا  سالێن بوری، دیارکر ژی کو قوتابیێن قوناغا ئێکێ سەرۆکێن پشکێن خوە و راگری کولیژێ نانیاسن چنکو خواندن ئونلاینە.

پ.د.ئسماعیل ئەحمەد سمو، راگرێ کولیژا پەروەردا بنیات ل زانکۆیا دھۆک بۆ بەرپەرێ پەروەردە و زانکۆ گۆت: کولیژا پەروەردا بنیات ل سالا ٢٠٠٣ ھاتیەدامەزراندن، ل کولیژێ نەە پشک ھەنە و لدیف داخازا  کولیژا پەروەردێ مە گەلەک پشکێن نوو ڤەکرینە وەک (زمانێ عەرەبی، زانستەکان، رابەریا پەروەردێ) ھەمی پشک ل ھەر دو دانێن سپێدێ و ئێڤاریان ھەنە، ھەژمارا قوتابیان (٥٣٤٦) قوتابی مە ھەنە و ٢٥% رێژا قوتابیێن زانکۆیا دھۆکێ ڤێ کولیژێ یە.

پ.د.ئیبراھیم ئەحمەد سمو گۆت: ھەتا ٦٠٠ قوتابیان ئەف سالە ھاتینە وەرگرتن و ژ ئەڤێ ھەژمارێ ٢٠ مامۆستانە، مامۆستا ژی دڤێت ب رێکا وەزارەتێ پیشکێش بکەن، سالانە مامۆستا ٦٠٠ ھزار دیناران دەت، ئەف سالە ٣٩ قوتابی دکتورایێ و ٨٠ قوتابی ماستەرێ خوینن ل کولیژا پەروەردا بنیات و قوتابی ھەنە ل دەرڤە ژی و ئەف سالە ھەژمارەکا مامۆستا ل خواندنا بلند ھاتنە وەرگرتن، ھەر مامۆستایەکێ سەرکەفتی بیت ل سەر پشکا خوە ڤەگوھاستنا وی دروست بیت بۆ زانکۆیێ، ل سنورێ ھەر دو پەروەردێن سەنتەرێ دھۆکێ پتریا مامۆستا خواندنا  کولیژێ ب دووماھی ئینایە، نوکە ل کولیژا پەروەردا بنیات حەفت پرۆفیسور ھەنە، (٢٢) پرۆفیسورێن ھاریکار(٤٢) مامۆستا، ھەتا چاردە سالان مامۆستا خوینت و ڤەکولینا پێشکێش دکەت ھەتا بشێت ناسناڤێن زانستی بدەست خوە ڤە بینت.

راگرێ کولیژا پەروەردا بنیات ئەو ژی گۆت: ژ داھاتێ خواندنا ئێڤاران و پەرەلێل، پارێن وانەگۆتنێ ژێ دھێنە راکرن و رێژەک بۆ حوکمەتێ راستەوخو دچیت و رێژەک ژی زانکۆ ھەلگریت بۆ پێدڤیێن کولیژێ ھەکە پێدڤی بوو چنکو مەزاختیێ زانکۆیێ گەلەکە، مە پێ باش بوو وەک کولیژەک رێژەک ھەبا و شیان ھەبا رێژەکێ ژ وی پارەی ب رێکا ڤەدیتنێن خوە دەمێ پێشکێش دکەن وەربگرین و راستەوخوە وەرگرتبا چنکو ھەتا  تشتەکی وەردگریت وەک کریارا روتینی گەلەک گیرودبیت.

راگرێ کولیژا پەروەردا بنیات ئەو ژی گۆت: ل دەسپێکێ خواندنا ئونلاین بارگرانیەکا مەزن بوو بەلێ نوکە تشتەکێ باشە، سلامەتیا خەلکی بەری ھەر تشتەکی و نوکە قوتابیێن مە فێر بووینە و ھەتا مامۆستا فێربوون و ئەڤە کارەکێ باش و مە نەڤێت خواندنا ژ قوتابیان بچیت، لێ خواندنا پولێ گەلەک باشترە ژ ئونلاین، نوکە قوتابیێن قوناغا ئێکێ مە نانیاسن و ئەم ژی ھەر وەسا، سەرۆکێن پشکێن خوە و راگری نانیاسن چنکو دەوام نەکرینە، ھەکە ھوسا بچیت کەسەک مامۆستایێ خوە نەنیاسیت بەلێ ھەکە رۆژانە وانێ بدەتە قوتابی دێ ئەو قوتابی ژ مامۆستای فێر دبیت کەسایەتی وەک زانست وەک ھەر  خوشیەکا ژیانێ، بتنێ ئونلاین ئەوە دا سالا خواندنێ ژ قوتابیان نەچیت ئەما تو بێژی ئونلاین پێ گوھورێ وانا گۆتنا راستەوخۆیە،ئەڤە چ جارا جھێ خواندنا پولێ دا ناگریت.

پ.د.ئسماعیل سمو ئەو ژی گۆت: مووچێن مامۆستا و فەرمانبەران ژ کێشانە و حوکمەت یا ھەمی بزاڤا دکەت ب ھەر رەنگەکی ڤی بابەتی چارەسەر بکەت،  چنکو مامۆستایێ زانکۆیێ نەشێت چ کارا بکەت، من رێز بۆ ھەمی کاران ھەیە و کار شەرەفە، لێ مامۆستایێ زانکۆیێ حەز دکەت گەلەک کارا بکەت، لێ باوەرناما وی رێکێ نادەت ھەر کارەکی بکەت، دڤێت خواندن و باوەرناما وی ل بەرچاف وەربگرن، وەلات ھەنە ل شەران دا شکەستێن مەزن خوارینە، لێ گرنگی داینە مامۆستای و سەر دەستێ مامۆستا ب سەرکەفتینە، ھیڤی یا مە ئەوە جھێن پەیوەندار ڤێ چەندێ بەرچاف وەربگرن.

پ.د.ئسماعیل ئەحمەد سمو زێدەتر گۆت: راستە مامۆستا قوتابی نە ل دانێ ئێڤاری لێ رێزەکا تایبەت بۆ دھێـتەگرتن و ھەتا نوکە (١١٥٣) مامۆستا دەرچووینە و ئەڤە دەسکەفتەکێ مەزنە و رێزەکا مەزن ل مامۆستا دھێـتەگرتن و دڤێت حوکمەت و جڤاک رێزێ ل مامۆستای بگریت و ھەیبەتا جارا ڤەگەریتە ڤە.

ل دووماھیێ، راگرێ کولیژا پەروەردا بنیات ل زانکۆیا دھۆکێ گۆت: دڤێت خەلکێ مە ھشیاریەکا باش ھەبیت دوژمنێن مللەتێ مە یێ ھەمی بزاڤا دکەن ڤێ سەربورا ھەرێمێ ژناف ببەن، ئەف جیلێ مە زانین ئەڤە ب ساناھی نەھاتیە، لێ جیلێ پشتی سەرھلدانێ ڤێ چەندێ نوزانن، دڤێت ئەم ھەمی دەستێن ئێک دو بگرین و ڤی کاودانی دەربازبکەین.

19

محمه‌د چه‌لكی
ل كه‌سه‌كی نه‌ڤه‌شارتیه‌ ئه‌ڤ ته‌خا بژاره‌یێن عیراقێ برێڤه‌ دبن، ته‌خه‌كا دز و گه‌نده‌لن و بۆ شكه‌ستنێن خوه‌ هه‌ر ده‌م ل پاساوه‌كێ دگه‌رهن دا جاددا عیراقێ هاویش بكه‌ن و به‌رده‌وامیێ بده‌نه‌ ده‌ستهه‌لاتداریا خوه‌، پاساوێن هه‌تا نوكه‌ شیایین پێ لغاڤێ روودانان ل گۆڕه‌ی خوه‌سته‌كێن خوه‌ ببه‌ن و ره‌وشێ د به‌رژه‌وه‌ندیا خوه‌ دا بهێلن دوو پاساوێن هه‌ره‌ دیارن: ئه‌وه‌ ژی پاساوا تائیفی و هه‌رێما كوردستانێیه‌! بۆ پاساوا مه‌ترسیا تائیفی ل ناڤ جاددا عیراقێ ب تایبه‌ت ل ده‌ف تائیفا شیعی بێ بها مایه‌ و هه‌موو پاساوێن بۆ ڤێ مه‌ترسیێ دهاتنه‌ پلان كرن دا ل ناڤ ره‌وشا نه‌بوونا خزمه‌تگوزاریان و هه‌لێن كاری و به‌لاڤه‌بوونا دیاردا دزی و گه‌نده‌لیێ ل ناڤ ته‌خا بژاره‌یێن ده‌ستهه‌لاتدار، ئه‌و پاساو ب به‌رئاڤدا چوون و ل چریا ئێكێ (2019) ل هه‌موو باژارێن تائیفا شیعه‌ لێ زۆرینه‌ و هه‌تا گه‌هه‌شتیه‌ به‌غدا رژیانه‌ سه‌ر جاددا و داخوازا نه‌هێلانا وێ ته‌خا بژاره‌ یا ده‌ستهه‌لاتدارا دز و گه‌نده‌ل كرن. ژ ئه‌نجامێن وێ سه‌رهلدانێ هلوه‌شیانا حوكمه‌تا عادل عه‌بدل مه‌هدی و هاتنا حوكمه‌تا ده‌مكییا مسته‌فا كازمی بۆ سه‌ر ته‌ختێ ده‌ستهه‌لاتداریێ كو كار بكه‌ت بۆ نه‌هێلانا دیاردا گه‌نده‌لی و دزیێ د حوكمڕانیێ دا و كار بكه‌ت بۆ هه‌لبژارتنێن پێشوه‌خت.
خراب بكارئینانا ده‌ستهه‌لاتێ و به‌لاڤه‌بوونا دیاردا گه‌نده‌لی و دزیێ بوویه‌ سه‌ده‌م كو ئابوورێ عیراقێ بهه‌لوه‌شیت و هه‌تا وی ڕاده‌ی بێی قه‌ركرنێ شیانێن دانا مووچه‌یێن فه‌رمانبه‌ران نه‌مینیت، ژ بلی ڤێ ته‌خا ده‌ستهه‌لاتدار عیراق كریه‌ چاهێرا خوه‌ژێك سافیكرنا هێزێن ده‌ره‌كی ئه‌مریكا و ئیرانێ ب تایبه‌ت و ئیرانێ هه‌می گه‌هوداڤێن ده‌ستهه‌لاتێ دده‌ستدانه‌ وه‌كو له‌شكرێ شه‌ترنجێ ل گۆڕه‌ی به‌رژه‌وه‌ندێن خوه‌ جهگۆركیێ پێ دكه‌تن. به‌رامبه‌ری ڤێ هه‌ژموونا ئیرانێ كو بریارا عیراقێ دزیه‌ مسته‌فا كازمی دێ چاوا كارت شه‌رێ دز و گه‌نده‌لان بكه‌ت وه‌كو هنده‌ك سه‌رچاڤێن هه‌واڵگیریێ دبێژن: ئه‌و پارێن گه‌نده‌لچیێن عیراقێ ره‌ڤاندینه‌ ده‌رڤه‌ی وه‌لاتی ژ 360 ملیار دۆلاران پترن.
حوكمه‌تا ده‌مكییا مسته‌فا كازمی ل سێریانا شه‌رێ گه‌نده‌لچیان سنگه‌پێ بوویه‌ و نكاریت ده‌ستێ خوه‌ درێژی باده‌كێن هه‌ستیارێن گه‌ندلیێ بكه‌تن و هندی دیاردا گه‌نده‌لیێ وه‌ك به‌نێ ژ ماستی كێشای بمینیت، كێشێن عیراقێ دێ ده‌به‌رده‌وام بن، ئه‌گه‌رێن ڕاوه‌ستیانا كازمی ل سێڕیانا گه‌نده‌لیێ ددیارن كو ئه‌ڤ ته‌خا بژاره‌ دپێكۆلا دامه‌زراندنا به‌ره‌یه‌كێ بهێزه‌ بۆ هه‌لبژارتنێن پێشوه‌خت كو بریاره‌ ل مه‌ها خزیرانێ بهێنه‌كرن (6/6/20121)، هه‌لبه‌ت ئه‌ڤ به‌ره‌یه‌ بۆ هندێیه‌ كو گه‌نده‌لان ژ پرسكرنێن قانوونی بپارێزیت و به‌رده‌وامیێ بده‌ن ڤی شێوێ حوكمداریێ، كو ب هه‌موو پیڤه‌رێن سیاسی فاشلترین شێوێ حوكمداریێیه‌.
عیراقا پشتی هه‌لبژارتنێن پێشوه‌خت دێ هه‌مان عیراقا به‌ری مسته‌فا كازمی بیت ئانكو عیراقه‌كا تائیفی و ژ كێشان تلۆڤه‌ و ب تمامی دێ كه‌ڤیته‌ بن هه‌ژموونا ئیرانێڤه‌. حوكمه‌تا هه‌رێما كوردستانێ دڤێت خوه‌ بۆ ڤێ قۆناغێ ئاماده‌ بكه‌ت و چ هیڤیان ل سه‌ر هاتنا پشكا بۆدجێ هه‌رێمێ ژ به‌غدا نه‌كه‌ت، به‌لكو ل چاره‌سه‌ریێن ناڤخوه‌ بگه‌رهت بۆ دابینكرنا بۆدجێ هه‌رێمێ.
ساله‌كا پری كێشمه‌كێش چاڤه‌رێی عیراقێیه‌ و دێ نێزیك بیت ژ هه‌لوه‌شیانێ ب تایبه‌ت ژ لایێ ئابووری و ئاسییشیڤه‌، ئه‌زموونا ڤان چه‌ند سالێن بووری دیار دكه‌ن كو هه‌ر گوهۆڕینه‌كا ل به‌غدا رووبده‌ت، كاریگه‌ریا خوه‌ خوه‌ ل هه‌رێمێ دكه‌ت.

23

كۆڤان حسێن
تێرا هندێ گه‌شبینى هه‌یه‌ كو پرسا مووچا ب چى قه‌بارێ هه‌یی چاره‌سه‌ر بیت و جاره‌كا دى هه‌مى سه‌رێ هه‌یڤى مووچه‌ بهێنه‌ دابه‌شكرن. لێ هزار پرسیار دروست دبن پشتى مووچه‌یان پرسێن مه‌یێن ژیانه‌ڤانى چاره‌سه‌ر دبن یان ل سه‌ر ئاستێ مالێ ئه‌م راستى كاره‌ساتان ب لێشاوا خه‌رجێن تامسار دبین. نزا ئابوورى ناسێن مه‌ چما ژ كه‌ره‌ما خوه‌ ئامۆژگاریا مه‌ ناكن ب چو ته‌ڕزى پارا ب مه‌زێخین هونه‌رێ ژیانێ ل باژێران چیه‌. به‌رگریا مرۆڤى نوكه‌ بوویه‌ ئارمانجا (ركلامێ) چاوا دێ یا خۆڕ بیت. دێ ب چى ره‌نگى ئه‌ڤ تالانكرنا (به‌ریكا) هێته‌ كێمكرن. خوه‌راگرتن به‌رامبه‌رى ڤێ ریكلاما كه‌رسته‌ داریا بێ سنۆر مرۆڤێ ڤى سه‌رده‌مى راستى قه‌ریانا پالسه‌نگیێ بووى د ناڤبه‌را (داهات و خه‌رجى).كه‌سێ شیانا دابینكرنا فاتۆرا هه‌مى ژیانێ نه‌مایه‌.كه‌سێ تاقه‌تا هندێ نینه‌ ڤێرا بگه‌هیت هه‌مبه‌ر لیستا داخوازێن ڤى سه‌رده‌مى پڕ كه‌ت. بێگومان ئه‌ڤ پرسا كوردستانێ ب تنێ نینه‌ ئه‌ڤ پرسه‌ ل ئابوورێن هه‌ره‌ سه‌ركه‌فتى ژى سه‌رهلدایه‌. هیچ سه‌رده‌مه‌كێ هندى ڤى سه‌رده‌مى كه‌رسته‌ دروست و به‌رده‌ست نه‌بووینه‌. هیچ متایه‌ك ژى بۆ سویكێ ناهێته‌ به‌ربازاركرن هه‌تا (كه‌سى) ل گۆر شیان و عه‌مرى نه‌كه‌نه‌ ئارمانجا ریكلامه‌ك خاپینۆك و بریسقه‌دار و پاشى تالانكرنا به‌ریكا كه‌سى و هه‌مى ماندیبوونا وى. ئه‌م فه‌قیرێن (پێدڤێن سه‌ره‌كى) نینین هندى ئه‌م هه‌ژارێن كه‌رستێن نه‌ پێدڤى. هه‌مى مرۆڤایه‌تى یا راستى ڤێ گێژه‌ڤانكێ بووى. ئه‌م تازه‌ ژیانێ ل باژێران دكین نه‌بوویه‌ 50 سال ئه‌م د باژێران دا بژین و هێشتا مه‌ (دو به‌رباب) نین ل زانكۆیا ده‌رچووبن.كلتوورێ گوندى ب هه‌مى شانازێن گوندیاتیێ ڤه‌ رادهێلین پڕكرنا هه‌مى كێماسێن مه‌ بخوه‌ بۆ خوه‌ دروست كرین. ب كورتى دبیت به‌غدا ژى ڤێ بزانیت ئه‌م چه‌ند پیدڤى پارا نین نه‌ دا بژین، به‌لكو دا خوه‌ پێ بخه‌ملینین. ل ڤێرێ سیاسه‌ت ژى تێكهه‌لى ڤێ ئالۆزیێ دبیت. مسۆگه‌ر دێ مووچه‌ دروست بن؟ ئه‌ڤه‌ ئه‌ركێ حوكمه‌تێ یه‌ بكه‌ت. لێ ئه‌م وه‌ك تاك راهاتینه‌ چاوا مووچا بخوین. چ گرنگه‌ چ نه‌ گرنگه‌. ئه‌گه‌ر راست بیت ل سه‌ر به‌ختێ هنده‌ك ژێده‌را دبێژن قه‌بارێ (عه‌مه‌لیات تجمیل) ل كوردستانێ بۆ نێزیك دو سالا(ملیار دۆلاره‌)؟! دبێژن سویكا ته‌له‌فۆنان ل كوردستانێ (سێ) ملیار دۆلاره‌ ؟!و ئێن دى دبیت نه‌هێن گۆتن. ئه‌رێ ئابوور ناسێن مه‌ چ خواندن بۆ ڤێ پرسا نووى هه‌یه‌, ئه‌رێ ئه‌م دشێن ڤێرا بگه‌هین هه‌مى وان كێماسیان پڕكه‌ین یێن ریكلام بۆ مه‌ درست دكه‌ت!؟ یان ژى زڤرین نینه‌ و دڤیا ل ڤى شێوه‌ى رابهێن و بژین وه‌ك سویك سه‌رمایه‌داریا روو دخوازیت. ئه‌رێ مووچه‌ دێ ڤێ ڤالاهیێ هه‌مى پڕكه‌ن.یان (هل من مزید)؟ دێ د ڤێ گێَژه‌ڤانكێ دابین.

3

ئارام دهۆكی/ كه‌نه‌دا
بۆ جارا دووێ یه‌ حوكمه‌تا ئه‌لبێرتا ـ كه‌نه‌دا دكه‌ڤه‌ بن هه‌ره‌شا تووره‌بوونا خه‌لكی ژ وه‌زیر و ئه‌ندام په‌رله‌مانێن خوه‌، ئه‌ڤ جاره‌ خه‌لكێ ده‌نگدایه‌ پارتا (كۆنسێرڤه‌تڤ)، ژ به‌ركو نێزیكی نه‌ه ئه‌ندامێن حوكمه‌تا وان چوونه‌ گه‌شتا زڤستانێ ل جهێن گه‌رمێن هه‌رسال ل ناڤه‌راستا ئه‌مریكا باشوور كه‌ دبێژنێ ناڤچا (كاریبیان). ئه‌ڤه‌ ل ده‌مه‌كی شیره‌ت ل خه‌لكی و ملله‌تی دكرن كو چ گه‌شتا نه‌كه‌ن و د مالێن خوه‌دا سه‌رسالا خوه‌ ببه‌نه‌ سه‌ری ژ به‌ر په‌ژیكا كۆرۆنایێ.
ئه‌ڤ نووچه‌یه‌ به‌لاڤ بوو، ب ریێا میدیایا چاڤه‌كری، خه‌به‌ر به‌لاڤ بوو و نه‌رازیبوونا خه‌لكی هات بهیستن و ئێكسه‌ر چوون به‌ر ده‌رێن ئۆفیسێن وان و ل سه‌ر ده‌رگه‌هێن وان نڤێسین (تۆ دره‌وین ده‌رچووی) یان هاتن دیتن (ل هیڤیا ده‌رچوونا خوه‌ نه‌ به‌ خولا بێن یا هه‌لبژارتنان). ب ڤی ئاوای فشاره‌كا مه‌زن خسته‌ سه‌ر حوكمه‌تا جێسین كه‌نی كو سه‌رۆك وه‌زیره‌، كاودان گه‌هشتن وی راده‌ی كو هه‌تا نووكه‌ شه‌ش وه‌زیر و ئه‌ندام په‌رله‌مان بێن ده‌رخستین ژ كارێن وان و هاتن (فایر) كرن. لێ وه‌كو دیار ئه‌ڤ هه‌ڤیره‌ وێ ئاڤێ ڤه‌خوه‌ت، ژ به‌ر كو سه‌رۆك وه‌زیر بخۆ ژی كه‌تیه‌ بن فشار ده‌رخستنێ ژ به‌ركو زوو نه‌ هات ده‌نگ و ئیدانا كارێ وه‌زیرێن خوه‌ نه‌كر. ئه‌زموونا خه‌لكێ ڤی هه‌رێمێ ل گه‌ل حوكمه‌تا خوه‌ گه‌له‌ك تونده‌ ده‌ما شاشین ژێ دبینن. به‌ری نوكه‌ سه‌رۆك وه‌زیرا ڤێ هه‌رێمێ چوو بوو پشكداری ل گه‌ل سه‌رۆك وه‌زیرێ كه‌نه‌دا كر بوو ب پاره‌یێن ملله‌تی د ئازیا (نێلسن ماندلا) ی دا، ده‌ما ده‌نگده‌رێن وێ پێزانی كو ئه‌و كاره‌ك نه‌ قانوونى بوو هاتیه‌كرن و نه‌دبوو ب پاره‌یێن حوكمه‌تێ چووبا. ئۆپۆزسیۆنێ و ده‌نگداران و میدیایێ بالا خوه‌ ژێڤه‌ نه‌كر هه‌تا ژ به‌رپرساتیا خوه‌ هاتیه‌ خار و ئۆفیس ب جهێلا و چوو و پارتا وێ ژی نه‌هات هه‌لبژارتن بۆ هه‌شت سالان.
هه‌ر چه‌نده‌ یا من دڤێن بێژم گه‌له‌ك یا زه‌لاله‌، ئه‌وژی ئه‌وه‌ د دیموكراسیا راسته‌قینه‌ دا خه‌لك چاڤێ خوه‌ نانقینن ل كه‌سێن هاتین هه‌لبژارتین و هه‌ر شاشیه‌كا ئه‌و بكه‌ن ل سه‌ر وان دهێته‌ هژمارتن. هه‌ر ملله‌ته‌كێ وه‌سان به‌رخوردێ ل گه‌ل ئه‌ندام په‌رله‌مان و وه‌زیر و پارتێن سیاسی نه‌كه‌ت، سیاسه‌تمه‌دار كه‌سێن بێ وژدان و دره‌وینن وێ مالێ مله‌تی تالان كه‌ن و دێ كاودانان به‌نه‌ د وارێ گه‌نده‌لیێ دا و گه‌نده‌لی ژی (شیرپه‌نجه‌یا) سیسته‌مایه‌، هه‌رده‌مێ كه‌تێ گه‌له‌ك ب زه‌حمه‌ته‌ ئێدی ئه‌و گه‌ل بشێن ژناڤ بێن ده‌ر و هه‌ستیێ باوه‌ریێ وێ بشكێن. له‌وان من داخوازه‌ رۆژه‌ك گه‌لێ كوردستانێ ب ڤی ئاوای به‌رخوردیێ ل گه‌ل كه‌سێن دهێنه‌ پێش و حه‌زدكه‌ن به‌پرساتیا ملله‌تی بێخن ستویێ خوه‌. هه‌رده‌م چاڤ ڤه‌كریبن و خوه‌ ل ده‌نگێن خوه‌ بكه‌ن خوه‌ دان و نه‌هێلێن مافێ وان بهێنه‌ خوارن یان هه‌ر چ نه‌بیت، بكه‌ت دلێ خوه‌ كو جاره‌ك دن هه‌لبژێرن دا كو بزانن كو خه‌لك یێ نڤستی نینه‌ ل به‌رامبه‌ر كریارێن وان یێن نه‌ قانوونى مینا هه‌ڤوه‌لاتیێن هه‌رێما ئه‌لبێرتا-كه‌نه‌دا.

12

كۆڤان حسێن
ئه‌و ئاماژه‌یا به‌رێز قوباد تاله‌بانى داى كو ره‌نگه‌ هنده‌ك ل به‌غدا دخوازن (گه‌شا) كوردستانێ راگرن رێز گرتن بۆ هه‌ستێ عیراقیان، ژ من ڤه‌ نه‌یا ڤالایه‌ و نه‌ ژى د ناڤبه‌را (ترانێ و راستیێ) دا هاتیه‌، به‌لكو راسته‌ ئه‌م كودستانێ پڕى كێماسى و كێم دادى و قه‌باره‌كێ گه‌نده‌لیێ تێدا دبینین، لێ ب چاڤ و دیتنا هنده‌كان ل به‌غدا كوردستان ب ژماره‌كا فه‌له‌كى ل پێشیا وان دچیت و ژ ئالیێ ده‌روونى و چاڤ پێنه‌رابوونا سیاسى و زكره‌شیه‌ك مه‌زهه‌به‌. هه‌ر تشته‌كێ بێژن ژ به‌ژنا وان و بیر و لۆژیكێ سیاسیێ وان دوه‌شیت، ژ ره‌خه‌ك دى ڤه‌ ئالیێن سیاسى ل به‌غدا خودان رۆژه‌ك ئاشكرا و راگه‌هاندى نینن بۆ چاوانیا سه‌رده‌ریێ ل گه‌ل پرسا نه‌ته‌وه‌یه‌كا دى(شه‌ریك) د وه‌لاتى دا. هندى من دوویڤچوون كرى و گوهدارى كرى سیاسیێن به‌غدا ل گۆر بازارێ رۆژێ و سۆسیال میدیایێ ل چه‌ند گوشه‌كان، هنده‌ك داخۆیانى هه‌نه‌ ل سه‌ر سه‌مته‌كێ ناراوه‌ستن و هیچ دیتنه‌ك سیاسى زه‌لال بۆ كوردستانێ نینه‌، نه‌ دژایه‌تیا وان زه‌لاله‌ كه‌سه‌ك بێژی دوژمنن و دێ مینن ل سه‌ر ڤێ سه‌لیقا ره‌فتارێ نه‌ژى دۆستن ببن جهێ پشتبه‌ستنێ، كا چاوا هندك كوردستانێ خه‌مسار دبینن كو به‌غدا پشت گوهڤه‌ هاڤێت بوو سالێن بۆرى هه‌مان تشت بۆ هندێ ژى ره‌وایه‌ به‌غدا ژى كوردستان و پرسێن وێ گرنگى نه‌دایه‌ وه‌ك پایته‌ختێ فیدرالى، به‌رپرس ژ هه‌مى وه‌لاتى حه‌ه‌تا كار گه‌هشتیه‌ هندێ ئێدى دیالۆگا سیاسیا ره‌سه‌ن بۆ شه‌ڕێ داخۆیانیا ل میدیایى و ئه‌ڤه‌ مه‌ترسیا جڤاكى ل سه‌ر دروست دبیت. مێژوویا دیالۆگێ ل گه‌ل به‌غدا بۆ سه‌د سالان دزڤریت. ئاریشه‌ك هنده‌ درێژ ئاسێ بووى، هیچ چاره‌سه‌ریه‌ك بۆ نه‌هاتیه‌ دیتن سه‌ربارى هه‌مى ده‌قێن دستوورى و قانوونى. بۆ هه‌ژاریه‌كا سیاسى دزڤریت یان بۆ مه‌رمێن نه‌هێنه‌ گۆتن ڤه‌دگه‌ریێت.
سه‌رئه‌نجام كوردستان بوویه‌ كه‌د وار ب هه‌مى عه‌یبى و كێماسیێن خوه‌ڤه‌ كه‌ساتیه‌كا قانوونى دستوورى، لێ بێ دلى به‌غدا و نه‌ د فه‌له‌كا وێ ئافریه‌. راسته‌ ئه‌ڤه‌ كه‌دا سیاسى و قوربانیا هه‌مى خه‌لكێ كوردستانێ یه‌. لێ قه‌ت ل گۆر پیڤه‌رێن پایته‌ختێ نینه‌. نه‌كه‌ پرسێن سیاسى بۆ ئابوورى هاتینه‌ گوهارتن، سیاسى نه‌شیاینه‌ ژ رویێ سیاسى ڤه‌ پرسێ پالۆسه‌ بكه‌ن راسپاردیه‌ ئابوورێ و ئه‌ڤه‌ ناڤه‌رۆكا پرسێ ئێك لا ناكه‌ت، ژمن ڤه‌ جاره‌كا دى به‌غدا (پارا) ب ئاشێ كوردستانێ دا ناكه‌ت وه‌ك كوردان دڤێت ئه‌گه‌ر هه‌مى مه‌رج و گڤاشتنان ژى قه‌بوول بكه‌ن. چاره‌ ل كوردستانێ یه‌ سیاسى د ڤیا قه‌بارێ وێ بزانن مێژوویا خوه‌ قه‌نج بینن و راستگۆیانه‌ ل گه‌ل خه‌لكێ وه‌ رۆنكرنان بده‌ن. ب خودا بچین ئه‌وا دبێژن چاكسازى و پاكسازى هه‌ر چونه‌ بیت نیڤا وێ بهێته‌كرن خوه‌ژینیا ئابوورى بئافریت و و بازارى دێ به‌لانسا خوه‌ وه‌رگریت. گوهۆرینا رێره‌وا پرسێ ژ سیاسى بۆ ئابوورى ل گه‌ل به‌غدا به‌رهه‌ڤیێن جڤاكى و سیاسى بۆ دڤێن و لۆژیكه‌كێ تازه‌یێ سه‌رده‌ریێ دڤێت. بلا ئارمانج بمینن بنه‌جه، لێ تاكتیكا سه‌رده‌ریێ د دگوهۆرینێ دابیت ل گه‌ل سویكێ سویكا سیاسى ئانكو رایا گشیا شه‌قامێ سیاسى ل عیراقێ راستى گرێكه‌كا ده‌روونى بوویه‌ ده‌رحه‌ق كوردستانێ و دڤیا به‌رگا وێ ره‌نگڤه‌دانێ بكه‌ین.

10

موسه‌ده‌ق تۆڤی
شه‌ڤا سه‌ر سالا 2021 ل چه‌ند كه‌نالێن كوردستانی من گوهدارییا بۆچوونێن چه‌ندین وه‌لاتییان كر ده‌رباره‌ی سالا چوویی و هیڤیا وان بۆ سالا نوو، ب ئاوایه‌ك ته‌ڤایی ره‌شبینیێ‌ خوه‌ ب سه‌ر پرانییا واندا گرتبوو، سالا چوویی ل به‌ر چاڤێن وان ساله‌ك شویم و پڕنه‌خۆشی و كته‌كا كێم ل هیڤیێ‌ بوون سالا نوو سالا خێرێ‌ بیت، هه‌موویان كۆرۆنا و ره‌وشا ئابووری و بێ‌ مووچه‌یی ب ئه‌گه‌رێ‌ ئێكانه‌یێ‌ ڤێ‌ ره‌شبینیێ‌ دزانی.
هه‌رده‌م ئه‌زێ‌ گه‌شبین بوویمه‌ و ل هیڤییا پاشه‌رۆژه‌كا گه‌شتر بوومه‌، چه‌ند ره‌وش یا دژوار بیت سه‌ر ئاستێ‌ كه‌سی یان ته‌بایی من نه‌هێلایه‌ ره‌شبینی جهێ‌ خوه‌ د هزرا مندا بكه‌ت، من به‌رێ‌ خه‌لكه‌كی دایه‌ هیڤیێ‌، لێ‌ دگه‌ل ڤێ‌ چه‌ندێ‌ هه‌تا ئاسته‌كێ‌ مه‌زن دگه‌ل خه‌لكه‌كی هه‌ڤرا مه‌ 2020 ساله‌ك پڕنه‌خوشی بوو، لێ‌ بۆ ئه‌گه‌رێن ڤێ‌ ره‌وشێ‌ من بۆچوونه‌ك جودا ژ یا خه‌لكی هه‌یه‌، كۆرۆنا په‌ژیكه‌كه‌ ته‌ڤایی جیهان ڤه‌گرتیه‌ دێ‌ داوییه‌ك بۆ هه‌بیت، ره‌وشا ئابووری و بێ‌ مووچه‌یی حاشا لێ‌ ناهێته‌كرن، به‌لێ‌ ئه‌و ده‌مكییه‌ و ئه‌ز باوه‌رم د ده‌مه‌ك نه‌ دووردا دێ‌ هێته‌چاره‌سه‌ركرن.
به‌لێ‌ بێی هیچ دودلییه‌ك دێ‌ بێژم: ب درێژییا ژیێ‌ خوه‌ و هندی من تشته‌ك ژ دیرۆكێ‌ خواندی چ ساله‌كێ‌ ره‌وشا كوردان ژ سالا 2020 نه‌خۆشتر نه‌بوویه‌..!! ناكه‌مه‌ خه‌تایێن سالێ‌، چ جاران ده‌م و جه نابنه‌ ئه‌گه‌رێ‌ نه‌خۆشیێ‌، تنێ‌ مرۆڤ ب خوه‌ ئه‌گه‌ره‌، ئه‌گه‌رێ‌ ڤێ‌ ره‌وشا نه‌خوشا كوردان ژی هه‌ر كورد ب خوه‌نه‌. هندی ل بیرا من د ناڤبه‌را 1961 ـ 1975 دا كوشتار و مشه‌ختی و كاره‌ساتێن مه‌زن ب سه‌رێ‌ كوردستانییان هاتن، و كاره‌ساتا هه‌ره‌ مه‌زن شكه‌ستنا شۆرشا ئه‌یلوولێ‌ بوو ل ئادارا 1975، لێ‌ كوردان باوه‌رییا خوه‌ ژ ده‌ست نه‌دا، هه‌ستا خوه‌یا نه‌ته‌وه‌یی نه‌ دۆراند، ب هزاران خوه‌ دا به‌ر پشتیێ‌ گران و سه‌رژنوو شۆرشێ‌ ده‌سپێكره‌ڤه‌. د ناڤبه‌را 1976 ـ 1988ێ دا هه‌ر هه‌موو كاره‌سات بوون، تراجیدا هه‌ره‌مه‌زن ئه‌نفال و راوه‌ستیانا ده‌مكییا خه‌باتا چه‌كداری بوو، به‌لێ‌ مۆرالا خه‌لكی ژ كاره‌ساتان مه‌زنتر بوو، باوه‌ری ب به‌رخوه‌دانێ‌ و ده‌سپێكرنه‌ڤا خه‌باتێ‌ هه‌بوو، ل ئاواره‌یێ‌ و كه‌مپێن په‌نابه‌ران، ل وه‌لاتێن مشه‌ختیێ‌، ناڤ باژێرێن ژێر ده‌سته‌لاتێ‌ دوژمنی یێ‌ به‌رهه‌ڤ بوو سه‌رنوو ده‌سپێبكه‌ته‌ڤه‌ و ب كریار ژی ل ئادارا 1991ێ‌ ده‌ست ب سه‌رهلدانێ‌ كر. ب دژه‌ هێرشا رژێمێ‌ بۆ سه‌ر كوردستانێ‌ ل داوییا ئادارێ‌ كاره‌ساته‌كا مه‌زنتر ب سه‌رێ‌ وه‌لاتییان هات، لێ‌ ب كۆچا ملیۆنی خه‌لكێ‌ داستانه‌كا دی یا به‌رخوه‌دانێ‌ توومار كر، ڤێ‌ جارێ‌ جڤاكێ‌ ناڤده‌وله‌تی بوو پشكه‌ك ژ به‌رخوه‌دانا ڤی خه‌لكی و داگیركه‌ر ژ به‌شه‌كێ‌ وه‌لاتی رامالین و ب پشكه‌ك ژ مافێن خوه‌ و ره‌نگه‌ سه‌ربه‌خوه‌ییه‌كێ‌ شاد بوو، ئه‌ڤ سه‌ربه‌خوه‌ییه‌ یا بێ‌ بها نه‌بوو، زێده‌باری قوربانیێن داین پێدڤی ب هێژ قوربانییان و به‌رخوه‌دانه‌ك مه‌زنتر بوو، نان ل مه‌ هزره‌ت بوو، ده‌رمان ب خوینێ‌ بوون، خواندن و فێركرن د چلێ‌ زڤستانێدا د ناڤ دیوارێن جه‌مه‌دگرتیدا بوو، سنوور دگرتی و ژێر دو دوورپێچان بووین، زێده‌باری شه‌رێ‌ خوه‌كوژیێ‌ و ده‌هان نمونه‌یێن دی، به‌لێ‌ هێژ خه‌لكه‌ك یێ‌ بهیڤی بوو مامۆستای ب زكێ‌ برسی ده‌ست ژ قوتابیێن خوه‌ و نوشداری ب ساده‌ترین شیان ده‌ست ژ نه‌خۆشێن خوه‌ به‌رنه‌دان، ئالیێن ناكوك ژی د سه‌روبه‌ره‌ك وه‌ساندا بوون بێنا هیڤیێ‌ ژێ‌ بهێت و رۆژه‌كێ‌ ژ رۆژان ل خوه‌ بزڤرنه‌ڤه‌ ب كریار ژی وه‌سان بوو، د وان هه‌موو كاودانێن دژوار و شه‌ره‌نیخێن ناڤخوه‌ییدا وه‌لات ب سلامه‌تی ده‌رباز بوو گه‌هشته‌ سالا 2003.
د هه‌موو قووناغێن ناڤبه‌را 1961 ـ 2003 دا كوردستانی چه‌ند د لاواز و بێ‌ خودان بن، خه‌باتا چه‌كداری هه‌بیت یان نه‌، ل ناڤا وه‌لاتی بیت یان ده‌رڤه‌، دوورپێچكری بن یان ئازاد، داگیركه‌ران هزره‌ك مه‌زن ژێدكر، ژبه‌ردانان ژی بۆ دكر، د ئاماده‌بوون ل سه‌ر مێزا دانوستاندنان و بێ مه‌رج دگه‌ل روونن، له‌وما هه‌رده‌م كورد خودان هه‌لویسته‌كێ‌ بهێز بوون و سه‌نگا خوه‌ د هه‌ڤسه‌نگیێ‌ دگه‌ل داگیركه‌ران هه‌بوو، ب ڤێ‌ سه‌نگێ‌ پشتی شكه‌ستنا رژێمێ‌ و د قووناغا دانان و په‌ژراندنا ده‌ستوورێ‌ عیراقێ‌ یێ‌ 2005 شیان پشكه‌ك مه‌زن ژ داخوازێن خوه‌ د ده‌ستووری دا بنه‌جهبكه‌ن.
ره‌وش چه‌ند سالان پشتی 2005 ژی د به‌رژه‌وه‌ندییا كوردستانییاندا بوو، به‌لێ‌ ب مخابنیڤه‌ هێدی هێدی خالا لاوازا كوردان خوه‌ نیشان دوژمناندا، رۆژ ل دووڤ رۆژێ‌ د دو به‌رۆكاندا كورد به‌ر ب پاش ڤه‌كشیان و ده‌سكه‌فتێن خوه‌ ژ ده‌ستدان، ژ ئالییه‌كیڤه‌ برێڤه‌برنا شاشا كارگێرییا هه‌رێمێ‌ و گه‌نده‌لی و نه‌بوونا دادپه‌روه‌ریێ‌ ئه‌و باوه‌رییا خه‌لكه‌كی ب درێژییا پتر ژ پێنجی سالان هه‌ی ژ ده‌ست دا و باوه‌ری پێ‌ نه‌ما.. رۆژ ل دووڤ رۆژێ‌ خه‌لك و ده‌سته‌لات ل هه‌رێما كوردستانێ‌ ژ هه‌ڤ ڤه‌قه‌تیان و هه‌ریه‌ك كه‌ته‌ ئالییه‌كێ‌ گه‌لی، ڤێ‌ چه‌ندێ‌ رێخۆشكر ده‌رزا سیاسییا ناڤبه‌را ئالیێن كوردستانی مه‌زنتر لێ‌ بهێت ژ درزه‌كێ‌ ببیته‌ گه‌لیه‌كێ‌ به‌رفره‌ه و درێكا وی گه‌لیرا ب سه‌دان و هزاران كورد د ئاماده‌بن به‌ر ب هه‌مبێزا دوژمنی بچن و بۆ ده‌سكه‌فته‌كێ‌ دراڤی ده‌ست ژ هه‌موو بهایێن وه‌لاتپارێزیێ‌ به‌رده‌ن و ب سه‌دان نهێنیێن ناڤمالا كورد ل سه‌ر سێنییه‌كا زێرین داننه‌ به‌رسنگێ‌ دوژمنان ئه‌و دوژمنێن ب ده‌هان سالان بوو هیڤی دكرن په‌ناگه‌هه‌ك ل كوردستانێ‌ هه‌بیت لێ‌ ڤه‌حه‌ویێن، ژ ئالیێ‌ دیڤه‌ كاره‌ساتا 16 ئۆكتۆبه‌را 2017 هێژ ژ سه‌نگا كوردستانێ‌ و سه‌ركرداییه‌تیا كوردی ئینا خوار و د ئه‌نجامدا 100% هه‌ڤسه‌نگی نه‌ د به‌رژه‌وه‌ندییا كوردستانێدا بوو.. ڤێ‌ جارێ‌ مینا كۆرێ‌ كێچگرتی یێ‌ به‌رامبه‌ر خوه‌ د هه‌لویسته‌كێ‌ بهێزدا دیت و ده‌ست ب سه‌پاندنا مه‌رج و بریارێن خوه‌كر، یێ‌ پتر هانده‌ر بۆ ڤێ‌ چه‌ندێ‌ كورد ب خوه‌ بوون، چه‌ندین په‌رله‌مانتارێن كورد ل په‌رله‌مانێ‌ عیراقێ‌ و ژ پرانییا فراكسیۆنێن كوردستانی ب مهانه‌یێن بێ‌ بنه‌ما ب ئاشكرا دژایه‌تییا هه‌رێما كوردستانێ‌ دكه‌ن، حزبێن كوردستانیێن د حوكمه‌تا هه‌رێمێ‌ و ده‌رڤه‌ی حوكمه‌تێدا رۆژانه‌ به‌ر ب به‌غدا ڤه‌ دچن و روونشتن و كۆمبوون و پێكهاتنان دگه‌ل ئالیێن دژی هه‌رێمێ‌ دكه‌ن، گومان تێدا نینه‌ ب ڤی هه‌لویستێ لاوازێ‌ هه‌رێمێ‌ هه‌لگرێن درووشمێ‌ دژایه‌تییا هه‌رێمێ‌ و ده‌سته‌لاتدارییا مه‌ركه‌زی دێ‌ گڤاشتن و فشار و مه‌رجێن خوه‌ ل سه‌ر هه‌رێمێ‌ سه‌پینن و د به‌رامبه‌ردا هه‌لویستێ‌ هه‌رێمێ‌ د ئاسته‌كیدایه‌ نه‌شێت هه‌رێمێ‌ و ده‌سكه‌فتێن خه‌باتا ده‌هان سالێن خه‌لكێ‌ كوردستانێ‌ بپارێزیت.
ئه‌گه‌ر ب هووری په‌یڤێن قوباد تاله‌بانی جێگرێ‌ سه‌رۆكێ‌ وه‌زیرێن هه‌رێمێ‌ و سه‌رۆكێ‌ شاندێ‌ هه‌رێمێ‌ بۆ به‌غدا بهه‌لسه‌نگینین دێ‌ دیار بیت یا به‌غدا ژ هه‌رێما كوردستانێ‌ دڤێت هه‌رێمه‌كا بێ‌ ده‌سته‌لاتا هێژ كێمتر ژ حوكمێ‌ زاتیێ‌ سه‌دامی یه‌، ئه‌گه‌ر پێشتر ره‌فیقه‌كێ‌ به‌عس ل ژێر درووشمێ‌ حزبا به‌عس حوكم ل ته‌ڤایی ده‌سته‌لاتدارێن ده‌ڤه‌رێ‌ دكر، ئه‌ڤرۆ ئاخونده‌كێ‌ شیعه‌ مه‌زهه‌ب ل ژێر درووشمێ‌ (یا پارات حسێن و یا زهرا) وه‌ك وی دڤێت دێ‌ ده‌سته‌لاتداریێ‌ ل بچووك و مه‌زنێن كوردستانێ‌ كه‌ت، گوناه ژی تنێ‌ یا مه‌ كوردانه‌.

21

محمه‌د چه‌لكی

هه‌تا به‌ری بدوهی (١٤-١٢-٢٠٢٠) حوكمه‌تێن ئێك ل په‌ی ئێكێن توركیا و ب تایبه‌ت حوكمه‌تا ئاكه‌پێ یا ئه‌ردوغانی گه‌له‌ك ب زیره‌كی و باش پێگه‌هێ جۆگرافیێ توركیا د هه‌موو یاریێن سیاسی دا بۆ به‌رژه‌وه‌ند توركیا بكار ئینایه‌، ئه‌گه‌رێن وێ ددیارن گرنگیا پێگه‌هێ توركیا یێ جۆگرافی كو دكه‌ڤیته‌ نابه‌ینا ئه‌ورۆپا و ئاسیا و كلیلا هاتنوچوونا ده‌ریایێ بۆ گه‌هه‌شتنا ئاڤێن گه‌رمێن رۆژهه‌ڵاتا ناڤین دده‌ست توركیا دانه‌ و زێده‌باری رۆلێ توركیا گێرای د شه‌ڕێ سار دا كو رێكێن ده‌ریایی ل رۆسیا و قۆلپا وارشۆ ته‌نگ كربوون و بێی ئۆكه‌یا توركیا (كو د هه‌مان ده‌م دا ئۆكه‌یا قۆلپا ناتۆ بوویه‌) رێ ب گه‌می یێن رۆسیا و قۆلپا وارشۆ نه‌ددان، ب ڤی ره‌نگی نه‌ڕاسته‌وخۆ عمبارگۆیه‌كا دژوار ل سه‌ر هاتنوچوونێن رۆسیا و قۆلپا وارشۆ هاتبوو دانان و بۆ ڤی پێگه‌هێ جۆگرافیێ گرنگ قۆلپا ناتۆ و به‌ره‌یا وه‌ڵاتێن دیمۆكرات چاڤێن خوه‌ ل نه‌قۆلیێن توركیا گرتبوون ب تایبه‌ت د بیاڤێ دیمۆكراتیێ، مافێن مرۆڤی و پرسگرێكا كوردی دا و هه‌ر تم ل دویڤ داخوازێن توركیا ته‌ڤگه‌ر دكر و توركیا مینا ده‌وله‌ته‌ك نازاندی سه‌ره‌ده‌ری دگه‌ل دهاته‌كرن.
ب هه‌لوه‌شیانا سۆڤیه‌تا به‌رێ و قۆلپا وارشۆ و سه‌ركه‌فتنا به‌ره‌یێ دیمۆكراتیك ل سه‌ر حوكمێ تۆتالیتاریا سۆڤیه‌تی و یێ رۆژهه‌ڵات ئه‌ورۆپا ئێدی پێگه‌هێ جۆگرافیێ توركیا ئه‌و ره‌نه‌ق و گرنگیا خوه‌ نه‌ما هه‌ر چه‌نده‌ بئێكجاری داوی ب گرنگیا پێگه‌هێ جۆگرافیێ توركیا نه‌هات، لێ هه‌ر هینگێ (١٩٩١) قۆلپا ناتۆ و به‌ره‌یێ دیمۆكراتیك ده‌ست ب ره‌خنه‌گرتنا توركیا كر.
ب تایبه‌ت ل سه‌ر بنپێكرنا مافێن مرۆڤی و شێوێ سه‌ره‌ده‌ریا وێ ل گه‌ل دۆزا كوردی، لێ سه‌رانێن حوكمدار ل توركیا نه‌شیان و هه‌تا نوكه‌ ژی نه‌شێن د ڤێ گورانكاریا ستارتیجییا قۆلپا ناتۆ بگه‌هن له‌وا هه‌ر ل سه‌ر ده‌هودووا به‌رێ له‌یزتن و دله‌یزن، ئه‌ڤه‌ ژ لایێ په‌یوه‌ندیێن نابه‌ینا توركیا و قۆلپا ناتۆ و ئێكه‌تیا ئه‌ورۆپی و ژ لایێ دیڤه‌ پێشكه‌فتنا ته‌كنیكی كو ئێدی نه‌ پێگه‌هێ جۆگرافی و نه‌ هه‌واڵگیریا كلاسیك بهایێ خوه‌ مایه‌ یا ل ڤی سه‌رده‌می گرنگ كو ب گلۆبالیزمێ دهێته‌ نیاسین بازاره‌ و بها و نرخێن مرۆڤینه‌ كو ئه‌ڤه‌ ژی خوه‌ د سیسته‌مێ دیمۆكراتیك دا به‌رجه‌سته‌ دكه‌ت ئانكو دیمۆكراتی و پێگیری ب پاراستنا بها و نرخێن مرۆڤینه‌ دووری پرسێن كولتۆری و ئتنی و ئۆلی.
سه‌رانێن حوكمدار ل توركیا هه‌ر مینا به‌رێ سه‌ره‌ده‌ری د گه‌ل كێشێن ناڤخوه‌ و یێن ده‌رڤه‌ كرن ب ڤێ چه‌ندێ ژی پێگه‌هێ توركیا د قۆلپا ناتۆ دا گرنگیا خوه‌ ژده‌ستدا و هه‌روه‌سا پرسا ئه‌ندامبوون د ئێكه‌تیا ئه‌ورۆپی دا (كو ئه‌ڤه‌ خه‌ونا مێژینه‌یا سه‌رانێن توركیایه‌) ئالۆزتر بوویه‌، ل سه‌ر ئاستێ ناڤخوه‌ توركیا ل سه‌رده‌مێ ئه‌ردۆغانی و حزبا ئاكه‌پێ ب فه‌رسه‌خان ژ پره‌نسیبێن ده‌وله‌تا مه‌ده‌نی و دیمۆكراتیك دووركه‌فتیه‌ و توركیا بوویه‌ زیندانه‌كا مه‌زن بۆ هه‌ر كه‌سێ ره‌خنه‌كێ ل سیسته‌می و ده‌وله‌تێ بگریت و ده‌وله‌ت كریه‌ ده‌وله‌ته‌كا پۆلیسی و هه‌ر بزاڤه‌كا دووری بۆچوونێن حوكمه‌تا ئه‌ردۆگانی ب تیرۆر و تێكده‌ر سه‌ره‌ده‌ریێ دگه‌ل دكه‌تن و ل سه‌ر ئاستێ ده‌رڤه‌ ژی ژ بلی پشته‌ڤانیا باسكێ ئیسلاما سیاسی و ب تایبه‌ت یێن سه‌ر ب ئخوانانێن مسرێڤه‌ كو ل پرانیا جیهانێ ب تیرۆرست هاتنه‌ نقاندن، خوه‌ تێقۆرتنا پرسگرێكا سووریێ ب وێ تدره‌كا دژی خوه‌سته‌كێن قۆپلا ناتۆ و ئاریشا ئاوره‌یان ب خوه‌را درۆست كرین و وه‌ك كارته‌ك فشارێ ل دژی قۆپلا ناتۆ و ئێكه‌تیا ئه‌ورۆپی بكار ئینای.
هه‌لبه‌ت خوه‌ تێقۆرتانا كێشا سووریێ ژ لایێ توركیا ڤه‌ پتر توركیا به‌ر رۆسیا بر و پرسا ئێخستنا باله‌فرا رۆسی (٢٤-١١-٢٠١٥) و پشته‌ڤانیا هه‌ڤپه‌یمانیا نێڤده‌وله‌تی بۆ لێدانا داعشێ ب سه‌رۆكاتیا ئه‌مریكا بۆ په‌یه‌دێ (حوكمه‌تا خۆسه‌را رۆژئاڤا) یا ئێكلاكه‌ر بوویه‌ كو توركیا به‌ر ب رۆسیا بچیت، هه‌لبه‌ت ئه‌ڤ خوه‌ نێزیككرنا توركیا بۆ رۆسیا هه‌ر بۆ هندێ بوویه‌ وه‌ك كارته‌ك فشارێ بكار بینیت بۆ پاشگه‌زكرنا قۆلپا ناتۆ و ب تایبه‌ت ئه‌مریكا ژ پشته‌ڤانیا بزاڤا كوردی ل رۆژئاڤا و ژبن برنا وێ ستاتۆیا كوردی ئه‌گه‌ر كێشا سوریێ بداوی بهێت، ببیته‌ ده‌وله‌ته‌ك دیفاكتۆ هه‌ر وه‌كو پشتی ده‌ركرنا هێزێن سه‌ددامی ژ كوه‌یتێ بۆ باشوورێ كوردستانێ هاتیه‌ درۆستكرن (بریارا ٦٨٨ و هێلا دژه‌فڕین كو هه‌تا نوكه‌ هه‌رێما كوردستانێ قانونیا خوه‌ ژ وێ بریارا ناڤنه‌ته‌وی وه‌ردگریت و حوكمه‌تێن داگیركه‌رێن كوردستانێ نه‌چار كرنه‌ كو سه‌ره‌ده‌ریێ دگه‌ل حوكمه‌تا هه‌رێما كوردستانێ بكه‌ن). توركیا ب هه‌مان عه‌قلیه‌تا شه‌رێ سار سه‌ره‌دری دگه‌ل كێشا سووریێ كر كو پێگه‌هێ وێ یێ جۆگرافی و كلیلا گه‌هه‌شتنا ئاڤێن گه‌رمێن رۆژهه‌ڵاتا ناڤین دده‌ستدانه‌ و ب خه‌بتاندنا وان ئالاڤان (پێگه‌هێ جۆگرافی و كلیلا گه‌هه‌شتنا ئاڤێن گه‌رم) دێ كاریت ئه‌مریكا و قۆلپا ناتۆ بۆ لایێ سیاسه‌تا خوه‌ بچه‌مینیت! ژ به‌ر هندێ هه‌موو بزاڤێن توركیا بۆ هندێ بوونه‌ دابكاریت مینا به‌رێ رۆل دبریاردانێن قۆلپا ناتۆ و گه‌هه‌شتنا ئه‌ندامبوونێ د ئێكه‌تیا ئه‌ورۆپی دا هه‌بت، لێ كرینا سیسته‌مێ S-400 یێ به‌رگریێ و بكارئینانا ئاوارێن سووریێ وه‌ك كارته‌ك فشارێ ب دروستی توركیا ژ پره‌نسیبێن قۆلپا ناتۆ بۆ هاتیه‌ دامه‌زراندن دوور كریه‌ و دڤێت نه‌هێته‌ ژبیركرن كو پێگه‌هێ جۆگرافی و سیاسه‌تا دوو فاقیێ و بكار ئینانا ئاواره‌یان وه‌ك كارته‌ك فشارێ ل سه‌رده‌مێ گلۆبالیزمێ دو عانێن سۆر ناهینیت.
سه‌پاندنا عمبارگۆیا ئه‌مریكی ل سه‌ر توركیا(١٤-١-٢٠٢٠) د ڤی ده‌میدا بێباركرنا توركیایه‌ ژ قازانجێن دگه‌هشتنه‌ توركیا ژ به‌ر ئه‌ندامبوونا وێ د قۆلپا ناتۆ دا و ده‌ركرنه‌كا هێدیه‌ ژ ئه‌ندامبوونا قۆلپا ناتۆ دا كو ئه‌ڤه‌ ب خوه‌ مه‌زنترین دربه‌ ب حوكمه‌تا توركیا دكه‌ڤیت پشتی خوساره‌تیا وێ د شه‌رێ ئێكێ یێ جیهانێ (١٩١٤-١٩١٨) دا، ئه‌گه‌ر توركیا ژ خه‌بتاندنا سیسته‌مێ مۆشه‌كیێن رۆسی S-400 ده‌ستبه‌ردای ببیت و ده‌ستان ژ بكار ئینانا ئاواره‌یێن سووری (ئاوه‌ره‌یان ب گشتی) وه‌ك كارته‌ك فشاری بینیت، به‌لكو ئه‌مریكا جاره‌كا دن سه‌رده‌ریێ دگه‌ل توركیا بكه‌تن وه‌ك ئه‌ندام د قۆلپا ناتۆ دا و ببیته‌ هاریكار بۆ ئه‌ندامبوونا توركیا د ئێكه‌تیا ئه‌ورۆپی دا چونكو پرسێن دیمۆكراتیك و مافێن مرۆڤی هه‌رده‌م وه‌ك كارته‌ك فشارێ ل دژی ده‌وله‌تێن نه‌قۆله‌ بكار دهێت. د داخویانیێن توركیا ده‌رباره‌ی عمبارگۆیا ئه‌مریكی وه‌سا دیار دبیت كو بیاڤێ ڤه‌گه‌ریانا توركیا ژ سیاسه‌تا دووفاقیێ به‌رهزره‌ چونكو ئه‌گه‌ر وه‌نه‌كه‌تن كێشا سووریێ و دووماهیا وێ دێ د به‌رژه‌وه‌ندیا كوردێن رۆژئاڤا دا بیت كو بۆ توركیا ئه‌ڤه‌ خوه‌كوشتنه‌ ب چ ره‌نگا ناهێته‌ په‌ژراندن. ل وێ باوه‌رێ مه‌ ئه‌گه‌ر كوردێن رۆژئاڤا ب حه‌كیمانه‌ سه‌ره‌دریێ ل گه‌ل ناكۆكیێن نابه‌ینا توركیا و رۆژئاڤا و ئه‌مریكا نه‌كه‌ت، دێ زیان پێ كه‌تیێن ئێكێ بن. ئه‌ڤ سه‌رده‌مه‌ نه‌ سه‌رده‌مێ سیاسه‌تا دووفاقی و بكار ئینانا پێگه‌هێ جۆگرافییه‌ به‌لكو خوه‌ گونجاندنه‌ دگه‌ل سیسته‌مێ گلۆبالیزمێ و بازارێ ئازاده‌ و تێدا هه‌موو مرۆڤ دووری جوداهیێن ئولی و ئتنی و روه‌شه‌نبیری پێكڤه‌ بژین. سیاسه‌تا دووفاقی و پێگه‌هێ جۆگرافی ژبلی زیانێ تشته‌كێ دن ل خودانی زێده‌ ناكه‌ت.

25

فازل عمر
ل سیسته‌مێن لیبرال كو لسه‌ر ئازادیێ و ئێكسانیێ ئاڤا دبن، قانوون ده‌ستهه‌لاتداریێ و فه‌روه‌ریێ دكه‌ت نه‌ كه‌س. ئه‌ڤجا، رازیكرنا خه‌لكی ل سه‌رێ ژۆری دهێت، چونكی مان و نه‌مانا حوكمه‌تێ گرێدایی رازیكرنا خه‌لكیه‌. له‌و، حوكمه‌ت ژ بیاڤێن خزمه‌تێ خوه‌ ڤه‌دكێشته‌ وارێن پاراستن و رێكخستن و پلاندانانێ و چاڤدێریێ.. و خزمه‌تێ راده‌ستی كۆمپانیان دكه‌ت، داكو بچته‌ دگه‌ل خه‌لكی و بشێن خزمه‌تێن باشتر ب نرخێن كێمتر په‌یدا بكه‌ن.
ب ئه‌ڤێ دیتنێ، گرنگترین ئه‌ركێ حوكمه‌تێ، پاراستنا خه‌لكیه‌ ژ ئاز و چله‌كی و بێوژدانیا كۆمپانیان. نه‌خاسمه‌ ل جڤاكێن پاشكه‌فتی، كۆمپانی د وه‌رارێدانه‌ و كورتبینن و ئێك ئارمانج تنێ هه‌یه‌، ئه‌و ژی به‌س فه‌یده‌كرنه‌.
من ئه‌ڤ پێشگۆتنه‌ ئینا، چونكی ئه‌م یێ به‌ره‌ڤ كۆمپانیكرنا كه‌رتێن خزمه‌تا گشتی دچین.. ئاڤێ ده‌ستپێكریه‌ و كاره‌ب دگه‌ل ئاڕێشه‌یێن خوه‌، ب رێڤه‌یه‌.. و مه‌ بڤێت نه‌ڤێت، كارڤه‌دانا ئه‌ڤێ وه‌رگوهاستنێ دێ گران و مه‌زن بت و نه‌دووره‌ جڤاكی بهه‌ژینت، هه‌كه‌ر حوكمه‌تێ پلان و قانوون و كادرێ به‌رهه‌ڤ نه‌بت، بشێت هه‌ڤسه‌نگیا مافێن خه‌لكی و كۆمپانیان بپارێزن.
سێگۆشه‌یا (خه‌لك و حوكمه‌ت و كۆمپانی) ئێكه‌ ژ هه‌ڤبه‌ندیێن هه‌ڤچه‌رخ و ئالۆز ل سیسته‌مێن دیمۆكرات، كو سووك و بازاڕێ ئازاد ئێك ژ بناغه‌یێن وییه‌. ب گۆتنه‌كا دی؛ هه‌كه‌ر ئه‌م هه‌ڤبه‌ندیا ئابۆری لبه‌ر چاڤ راگرین، خه‌لك ـ كۆمپانی دبنه‌ هه‌ردو ئالیێن ته‌رازیێ و حوكمه‌ت رۆلێ رێكخستن و كۆنترۆل و چاڤدێری و بڕیارێ دگێڕت. هه‌لبه‌ت، ئه‌ڤ سێگۆشه‌یه‌، د قالبه‌كێ قانوونیدا كار دكه‌ت.
ل سیسته‌مێن سۆشیالستی، كو هێشتا به‌رماییك ل وه‌لاتێ مه‌ ماینه‌، هه‌ڤبه‌ندی ساده‌تره‌؛ ژ (حوكمه‌ت ـ خه‌لك) پێكهاتیه‌.
چاوا بت، ئه‌م یێ به‌ره‌ڤ دانانا بناغه‌یێن لیبرالیزمێ دچین (ئاڤ و كاره‌ڤ وه‌كو نموونه‌) و قۆناغا وه‌رگوهاستنێ دێ گه‌له‌ك ب كێماسی و دلئێشان بت، چونكی هه‌ر جه‌مسه‌ره‌كێ ئه‌و سێگۆشه‌یا ژێگۆتی رۆلێ خوه‌ ب دروستی نزانت: كۆمپانی دێ بزاڤێ كه‌ن ب مه‌زنترین فه‌یده‌ شۆل بكه‌ن و دادی و ئارامیا جڤاكی و هه‌ڤسه‌نگی و پێشداچۆنا جڤاكی و ره‌وشا ئابۆریا خه‌لكی خه‌ما وان نینه‌. خه‌لك ب ته‌ڤایی دێ باجا ئه‌وی فه‌یده‌یێ مه‌زنێ كۆمپانی دێ كه‌ن، دێ ده‌ت و دێ بارگرانیه‌كا دی یا ئابۆری كه‌ڤته‌ سه‌ر ملێن خه‌لكی.. كی دێ ئه‌ڤێ ته‌رازیێ هه‌ڤسه‌نگ كه‌ت؟ حوكمه‌ت یان دا به‌رفره‌هتر باخڤم؛ ده‌ستهه‌لات.
پرسیار ئه‌وه‌: ئه‌رێ، ل ره‌وشا نهۆیا حوكمه‌تێ و سیسته‌مێ قانوونیێ هه‌یه‌، حوكمه‌ت دێ شێت رۆلێ خوه‌ د سێگۆشه‌یا (خه‌لك ـ كۆمپانی ـ حوكمه‌ت) دا بگێڕت؟
ب دیتنا من، نه‌خێر.
چونكی نه‌ سیسته‌مه‌كێ قانوونیێ مۆدێرن هه‌یه‌ هه‌ڤبه‌ندیا خه‌لك ـ كۆمپانی چارچۆڤه‌ و دیار بكه‌ت، نه‌ رێڤه‌به‌ریێن مه‌ ل ئه‌وی ئاستینه‌ بشێن به‌رگریێ ژ به‌رژه‌وه‌ندیا گشتی و مافێن خه‌لكی بكه‌ن و قانوونه‌كا هه‌ڤچاخ بجه بینن (كو دبت هێشتا هه‌مان قانوونا به‌رێ بت یان هه‌ر نه‌بت).
هۆسا، وه‌كو ئه‌ز دبینم؛ خه‌لكێ بێ ده‌ستهه‌لات و نه‌چار، دێ تووشی چله‌كی و سوودپه‌رێسیا كۆمپانیان بت و كه‌س نینه‌ به‌رگریێ ژێ بكه‌ت!

21

كۆڤان حسێن
مێژوویا پڕه‌ ژ سه‌رهاتێن رى جه‌رك بر ژ شه‌ران و كوشتنێ، بریارا شه‌رى وه‌ختا دهێته‌دان، تازه‌ سیاسى بۆ ل هنده‌ك سه‌رده‌مێن لۆژیكى و به‌رئاقل دگه‌رهن، بریارا شه‌ڕى ژ ناخه‌ك ئالۆز سه‌رچاڤه‌ دگریت، سه‌ده‌مێن به‌رئاقل بۆ هیچ شه‌ڕه‌كێ نینن، لێ ره‌نگێ شه‌ڕى هنده‌ك پرسێن دى دئافرینیت، شه‌ڕێ ب ئاگرى و ئاسنى.كه‌ڤنه‌ بۆ كه‌ڤنیا مرۆڤان و هه‌روه‌سا وه‌ك ده‌رهاڤێژتا شه‌رى، شه‌ڕى برسیكرنێ یه‌ كو بۆ سه‌رده‌مێن كه‌ڤن و چه‌رێ ناڤین دزڤریت و هه‌تا نوكه‌ ژى وه‌ك ئالاڤه‌ك بۆ هنده‌ك كه‌فتنا یان هنده‌ك (تنازلاتان) دهێته‌ بكارئینان، لێ نوكه‌ ب ناڤێ (نه‌ته‌وه‌ێن ئێكگرتى) و سازێن جودا جودا دهێنه‌كرن، لێ مێژوو وه‌سا دیار دكه‌ت كارێگه‌رترین شه‌ڕ و ب باندۆرترین چه‌ك برسیكرنه‌ بۆ شكاندن و هه‌رسپێكرنا زۆره‌كا مله‌تان بۆینه‌ قوربانى. نه‌ك ژ نه‌زانینا خوه‌ یان ژ خیانه‌ت و عه‌والیا خوه‌ نه‌ك ژ بێ مۆرالیا خوه‌. ب تنێ ژ برسا؟! ئانكو وه‌ختا مرۆڤى نه‌یاره‌كێ وه‌سا هه‌بیت هه‌مى ره‌نگێ چه‌كى بكاربینیت. ره‌نگڤه‌دانا وێ ل سه‌ر لایه‌نێ لاواز راسته‌ دۆمدرێژ باندۆرێ دكه‌ت، لێ قه‌ت ئه‌و بریار و تنازلێن ژ برسا دا كرین. ئانكویا وێ ئه‌و نینه‌ ئه‌و ل لایێ هه‌لیێ دولاینه‌یا شه‌رى بوویه‌. دۆرپێجكرنا مله‌تان ب برسیكرنێ د نوكه‌ دا بۆ هنده‌ك مه‌رامێن سیاسى یان بۆ لادانێ ژ بنه‌كۆكا برسێ، هه‌تا سه‌رى نه‌خاریه‌، هه‌مى ئه‌ورۆپى رێكه‌فتن پشتى جه‌نگا جیهانیا ئێكێ ئه‌لمانیا سزا بده‌ن ب برسیكرنێ و بێ بهاكرنا ئابوورێ ئه‌لمانیا. لێ سه‌رئه‌نجام (نازى) ئافرین وه‌ك ئاگرى به‌ربوون گیانێ جیهانێ. بۆ كوردستانێ ئابلۆقه‌ و برسیكرن تشته‌كێ نوى نینه‌ ئه‌ڤا عێراق بووى ده‌وله‌ت هه‌تا نوكه‌ كوردستان د بازنێ ئابلووقێ دایه‌ ئه‌ڤ چه‌ند سالێن دووماهیێ نه‌بن. لێ ئه‌وژى ل بن گڤاشتنا جڤاكێ نێڤده‌وله‌تى دا یه‌. ب كورتى یا نوكه‌ عیراق دكه‌ت ب نه‌فه‌سه‌ك نه‌ژادپه‌رستى و مه‌زهه‌بى دكه‌ت بۆ لاوازكرنا كوردستانێ یه‌. ئه‌گه‌ر چى ل كوردستانێ ژى تێرا خوه‌ عه‌یبى و گه‌نده‌لى و پرسێن ژ ڤى ره‌نگى هه‌نه‌ وه‌ك ل هه‌مى جیهانێ هه‌ین. ده‌ستبرن بۆ نانێ خه‌لكێ ب ئاشكرا. ئه‌ڤه‌ بریاره‌كا پێِشوه‌خت و ڤه‌خواندیه‌ هیج په‌یوه‌ندێه‌ك ب قانوونا دستووران ڤه‌ نینه‌, نه‌ بۆ كوردستانێ بۆ هه‌ر جهه‌كێ ڤێ جیهانێ سیاسى نانى وه‌ك چه‌ك بكاربینن, ئه‌ڤه‌ داوه‌شینه‌كا ره‌وشیه‌ و لاوازیه‌كا مه‌زنه‌ بۆ سیاسیان وه‌ختا ڤێ كارتێ ژ لاوازیا هێزا قانوونان و دستوورى وه‌ك شوینگر بكاربینن. دبیت هنده‌ك مله‌ت هه‌بن خالا وازا وان جوگرافیا وان بیت.لێ هیچ مله‌ته‌ك ژى بۆ ده‌مه‌ك درێژ ژ ئه‌نجامێ شه‌ڕێ دۆرایێ خوه‌دا ژ برسا دا, هه‌تا رازى نابیت نه‌خاسم ده‌ما تێر بیت. ئانكو عیراق ره‌نگه‌ بشێت ژ برسان دا هنده‌ك پرسا قازانج كه‌ت لێ قه‌ت كوردان وه‌ك مله‌ت قازانج ناكه‌ت، برسیكرن سیاسه‌ته‌كا كه‌ڤنا عێراقێ یه‌ و هه‌تا نوكه‌ ئه‌نجام ئه‌و نه‌بوویه‌ یا دڤیا ئه‌وه‌ كورد د ستبه‌ردارێ خاك و شووناس و شانازیا خوه‌ بیت, سه‌رده‌مێ پاد شاهى هه‌تا نوكه‌ ب قه‌بارێن جودا جودا كوردستان برسیكریه‌, ئه‌رێ ڤیجارێ دێ بۆ چیته‌ سه‌ر.

109

ئیران و پرۆژێ “ڕێكا ئاڤرمیش” یێ چینى

هه‌ڤكێشییا سیاسى ـ له‌شكرى ل ڕۆژهه‌لاتا ناڤه‌ڕاست به‌ر ب كیڤه‌؟
محه‌مه‌د عامر دێرشه‌وى
بسپۆرێ ڕۆژهه‌لاتناسى و زانستێن سیاسى
ل دووماهیا سالێن هه‌شتیان ژ سه‌دسالا بۆرى سه‌رۆكێ كۆمارا ئیسلامیا ئیرانى، ل وى ده‌مى هاشمى ڕه‌فسه‌نجانى، ل بن بیرووا ئیران “دلێ ڕێكا ئاڤرمیش”ـه‌ (مه‌به‌ست ڕێكا بازرگانیا دیرۆكى یا كه‌ڤن د ناڤبه‌را چین و ئه‌ورۆپا دا)، باسێ نویڤه‌ژه‌نكرنا ڤێ ڕێكێ ئانى پێش. ئه‌وژى بۆكو ئیران ژ لایه‌كێڤه‌ سه‌ربكه‌ڤیت ل سه‌ر قووناخا سه‌ختا ئابوورى ل وى وه‌لاتى و ژ لایه‌ك دیتر،‌ بۆكو ئیران پێگه‌هه‌كێ ئابوورى یێ گرنگ وه‌ربگریت و ئیران ببیت خالا پێكڤه‌گرێدانا ڕۆژهه‌لات و باشۆرێ ڕۆژهه‌لاتێ ئاسیا (چین و هندوستان) دگه‌ل ئه‌ورۆپا و ئه‌فریقیا و ژ ڕه‌خه‌ك دیڤه‌ وه‌لاتێن ل باكۆرێ ئیرانێ ب ڕێكا كه‌ناله‌كێ ئاڤێ، د ناڤ خاكا ئیرانێڕا، بگه‌هن ده‌ریایێن ئاڤا گره‌م (كه‌نداڤ و ده‌ریایا عومان).
ئه‌ڤ ده‌ستپێشخه‌ریا ڕه‌فسه‌نجانى دا گه‌له‌ك د به‌رژه‌وه‌ندیا ئیرنێدا ڕاوه‌ستیت و پێگه‌هه‌كێ چدیوپۆلیتیك ده‌ته‌ ئیرانێ، كو كه‌سى نه‌دكارى نادیده‌ بگریت. به‌لێ د ڕاستیدا ئه‌ڤ ده‌ستپێشخه‌رى پتر بسه‌ر خه‌ونه‌كا شرینڤه‌ دچوو. چونكى نه‌ شیانێن ئابووریێن ئیران دكارین ژ ده‌رحه‌ق پرۆژه‌یه‌ك وه‌سا مه‌زن ده‌ركه‌ڤن و نه‌ژى كاودانێن سیاسى و دورپێچا ل سه‌ر ئیرانێ ژ لایه‌ن ئه‌مریكاڤه‌ ڕێ ددا ئیران ببیت “دلێ ڕێكا”:
هیلارى كلینتون، وه‌زیرا ده‌رڤه‌ یا ئه‌مریكا، ل سالا 2011ێ پلانا پرۆژێ ڕێكا ئاڤرمیش یا نوى دانا. كاكلا پرۆژێ كلینتونێ ئه‌و بوو، كو ڕێك و ڕێبار نه‌كه‌ڤن ئیرانێ. پرۆژێ كلینتۆنێ دڤیا/دڤێت ڕێك و ڕێبارێن بازرگانیێ د ناڤبه‌را چین و ئه‌ورۆپا دا بكه‌ڤن ئه‌فغانستانێ و پاشان ب ڕێكا كه‌نداڤى (ل ڕه‌خێ ده‌وله‌تێن عه‌ره‌بى) به‌ر ب ئه‌ورۆپا. پرۆژێ “شاما نوى”، كو كازمیێ سه‌رۆك وه‌زیرێن عیراقێ ل سالا 2020ێ ژ واشنتون ڕاگه‌هاندى، گه‌له‌ك ب ڤى بابه‌تیڤه‌ گرێدایه‌. (جیفرى مانكوف: https://cutt.us/Tggar)
ل سه‌رده‌ما ڕوحانیێ دوستێ ڕه‌فسه‌نجانى و سه‌رۆك كۆمارێ ئیرانێ، ئه‌وا ب خه‌ونا شرین هاتى ناڤ برن، كه‌فت ل سه‌ر ڕێكا جێبه‌جێ كرنێ:
أ. په‌یمانا 5 و 1 هات ئیمزاكرن و دورپێچا ئابوورى ل سه‌ر ئیرانێ ڕابوو.
ب. چینێ ده‌ستپێشخه‌ریا “كه‌مه‌ر و ڕێك” (ڕێكا ئاڤرمیش) ڕاگه‌هاند.
دگه‌ل ڕاگه‌هاندنا پرۆژێ ڕێكا ئاڤرمیش ژ لایه‌ن چینێڤه‌، ئیرانێ خوه‌ دیت، نێزیك دبیت ژ خه‌ونا خوه‌ و دیت، پرۆژێ “كه‌مه‌ر و ڕیك” ئیرانێ، وه‌كو دلداخوازكرى، دكه‌ت خالا پیكڤه‌گرێدانا چین و ئه‌ورۆپا ب ڕێكێن په‌ژایى. له‌وان هه‌ر زوو ئیران كه‌فت دانوستاندنان دگه‌ل چینێ، بۆ هه‌ڤكاریا بازرگانییا هه‌ڤپشك. د سه‌ره‌دانا سه‌رۆكێ چینێ بۆ ته‌هرانێ ل سالا 2016، هه‌مان سالا ئیمزاكرنا 5+1، چین و ئیرانێ 17 ڕێكه‌فتنێن ئابورى ئیمزا كرن، كو چین 40 ملیار دۆلاران ل ئیرانێ سه‌رمایه‌گوزارى دكه‌ت.
هه‌ردوو وه‌لات گه‌هشتن تێكگه‌هشتنه‌كێ، كو چقه‌كێ ڕێكا ده‌ریایى بگه‌هیت به‌نده‌رێن باشۆرێ ئیرانێ و ڕێكه‌كا په‌ژایى، دگه‌ل تۆرێن سكه‌هێن شه‌مه‌نده‌فه‌رێ، ژ چینێ بۆ كه‌زه‌خستانێ و وه‌لاتێن ئاسیا ناڤین بگه‌هیت ئیرانێ و ئه‌وجا ژ ئیرانێ به‌ر ب ئه‌ورۆپا ب ڤى ره‌نگى:
أ. ژ ئیرانێ بۆ تركیا ئه‌وجا بۆ ئه‌لمانیا و پاشان بۆ هه‌ردوو به‌نده‌رێن ڕۆتردام (هوله‌ندا) و ڤینیتسیا (ئیتالیا).
ب. ژ ئیرانێ بۆ ئازه‌ربایجان ئه‌وجا به‌ر ب مۆسكۆ و پاشان فنله‌ندا ل باكورێ ئه‌ورۆپا.
ج. ژ ئیرانێ بۆ عیراقێ ئه‌وجا بۆ هه‌ردو به‌نده‌ریێن لازقیه‌ (سووریا) و به‌یرۆت (لوبنان) ل سه‌ر ده‌ریایا ناڤین.
هه‌روه‌سا ئیران خه‌ونه‌ك دیژى هه‌یه‌: پرۆژه‌یه‌ك كانالێ ئاڤێ‌ بۆ گرێدانا ده‌ریایا قه‌زوین دگه‌ل دگه‌ل كنارێن ئیرانى ل هنداڤا ده‌ریایا عومان و ئه‌وجا به‌ر ب ئۆقیانۆسێ هندى. سه‌رۆكێ ئیرانى ئه‌حمه‌دى نه‌جات ل سالا 2012 ئه‌ڤ پرۆژه‌ ئیمزا كریه‌، بودجه‌یه‌ك ده‌ستپێكى بۆ هاتیه‌ ته‌رخان كرن، گۆره‌یى مالپه‌رێ سپوتینك دانوستاندن، بۆ جێبه‌جێكرنا ڤى پرۆژه‌یى دگه‌ل ڕۆسیا هه‌نه‌ (https://sptnkne.ws/e868).
مفایێن ئیرانێ ژ پرۆژێ ڕێكا ئاڤرمیش:
ڕێكا ئاڤرمیش یا نوى، كو سه‌رۆكێ چینى، شى چینگپینگ، ل سالا 2013ێ ب ناڤێ “كه‌مه‌ر و ڕێك” راگه‌هاندییه‌ نێزیكى 70 وه‌لاتان ل كێشوه‌رێن ئاسیا و ئه‌فریقیا و ئه‌ورۆپا ب ڕێكێن ده‌ریایى و په‌ژایى دگه‌هینیت یه‌ك. چقه‌كێ په‌ژاییى ڤێ ڕێكێ، كو گرنگترین چقێ ڕێیه‌، ژ ناڤه‌ڕاستا چینێ ده‌ستپێدكه‌ت، دگه‌هیت كازاخستان، ئه‌وجا بۆ ده‌وله‌تێن ئاسیا ناڤین پاشان بۆ ڕۆژهه‌له‌تا ناڤه‌ڕاست هه‌تا دگه‌هیت ئه‌ورۆپا. ئه‌ڤ چق ئیرانێ دكه‌ت سه‌نته‌ر و مفا و پێگه‌هه‌ك جیۆسیاسى هه‌ره‌ گرنگى دده‌ت ئیرانێ. عیماد ئابشناس د لێكولینه‌كێدا بۆ مالپه‌رێ لێكولینان یێ مالپه‌رێ كه‌نالێ ئه‌جه‌زیره‌ (https://cutt.us/tN3bc)، 11ى گولانا 2017، ب وردى ل سه‌ر مافیێن پرۆژه‌یى بۆ ئیرانێ به‌حس دكه‌ت:
• ئیران دبیت سه‌نته‌رێ گرێدانا چین و ئه‌ورۆپا (و د هه‌مان ده‌مدا گرێدانا رۆسیا و ئاڤێن گه‌رم).
• ڕێكوڕیبار ل ئیرانێ دهێن نوڤه‌ژه‌نكرن.
• سه‌رمایێ بیانى ل ئیرانێ دكه‌ڤیت كار، ب تایبه‌ت سه‌رمایه‌یێ چینى:
ـ ل گه‌ل سه‌ره‌دانا ڕوحانى بۆ چینێ، 17 پرۆژه‌ ب كۆژمێ 40 ملیار دۆلاران هاتنه‌ ئیمزاكرن.
ـ دهێت پێشبینیكرن ڕێكائاڤرمیش دو ملیۆن ده‌رفه‌تێن كارى ل ئیرانێ په‌یدا بكه‌ت.
ـ مفایێن گه‌شتوگوزارى و چاندنێ، نه‌مازه ئه‌گه‌ر پرۆژێ رۆسیا ـ ئاڤێن گه‌رم جێبه‌جێ بوو.
• گرانیه‌ك مه‌زن ل سه‌ر ئاستێ جوگرافى و سیاسه‌تا ناڤده‌وله‌تى.
• دۆرپێچا ئابوورى یا ئه‌مریكا ل سه‌ر ئیرانێ سڤك دبیت.
• چین و ڕوسیا (جڤاتا ئێمناهیێ) سزایا ل سه‌ر ئیرانێ فیتۆ دكه‌ن، تاگیرییا ئیرانێ دكه‌ن ل بابه‌تێ 5+1.
ڕێكه‌فتنا ئستراتیجییا 25 سالى د ناڤبه‌را چین و ئیرانێدا:
ژ دووماهیا سالا 2019ێ وه‌ره‌ باس ژ ڕێكه‌فتنه‌كا ئستراتیجى دهێته‌كرن د ناڤبه‌را چین و ئیرانێدا. تا نوكه‌ ورده‌كارییا ڤێ ڕیكه‌فتنێ ب دروستى نه‌هاتیه‌ ئاشكه‌راكرن. لێ ئه‌ڤ ڕیكه‌فتن گه‌له‌ك به‌رفره‌هتره‌ ژ ڕێكه‌فتنێن سالا 2016ێ، ده‌ما سه‌رۆكێ چینى سه‌ره‌دانا وه‌لاتێ ئیرانێ كرى.
عه‌لى ئالفونه، “مه‌زنێ لێكۆ‌رێن په‌یمانگه‌ها ده‌وله‌تێن كه‌نداڤا عه‌ربى ل واشنتون”، لێكولینه‌ك بۆ مالپه‌رێ ڤێ په‌یمانگه‌هێ (https://cutt.us/IicMd) نڤیسییه‌. پێزان لسه‌ر ڤێ ڕێكه‌فتنا ستراتیجى به‌لاڤ كرنه‌: ئه‌ڤ ڕێكه‌فتنا 18 لاپه‌رى بۆ ماوێ 25 سالان ڤه‌دكێشیت، چین نێزیكى 400 ملیار دۆلاران ل ئیرانێ سه‌رمایه‌دكه‌ت بۆ گه‌له‌ك جۆرێن پرۆژه‌یان.
ڕێكه‌فتنا ئستراتیژى نه‌قشه‌ڕێكه‌ك ڕۆهن پێشكێش دكه‌ت بۆ چاوانیا كاركرنا ئیرانێ د ناڤ پرۆژێ ڕێكا ئاڤرمیش یێ چینى. خالا یه‌كێ ژ په‌یمانا ئستراتیجى باسێ وه‌راردانا هاریكاریا ئستراتیجى یا گشتگیر د په‌یوه‌ندیێن دقوولى و هه‌رێمى و ناڤده‌وله‌تیدا دكه‌ت. ئه‌ڤجا شێوێ هاریكارییا چین و ئیرانێ د پرۆژه‌یێن جۆراوجۆردا ل وه‌لاتێن باكستان و ئه‌فغانستان و عیراق و سووریا.
ڕێكه‌فتنا ئستراتیچى لایه‌نێ چه‌ككرن و له‌شكرى ژى ب خوه‌ڤه‌ ڤه‌دگریت. 5000 كه‌س ژ هێزێن ئێمناهیا چینى ڕێكوڕێبارێن ڕێكا ئاڤرمیش د ناڤ ئیرانێ دا دپارێزن.
سه‌نته‌رێ ئیمارات بۆ سیاسه‌تێ دبینیت ئه‌ڤ ڕیكه‌فتنا ل 25ى حوزه‌یرانا 2020 ژ لایه‌ن حوكمه‌تا ئیرانێڤه‌ هاتى بریاردان و وه‌زیرێ ده‌رڤه‌ یێ ئیرانێ بۆ ئیمزاكرنا ڕێكه‌فتنێ هاتییه‌ ته‌كلیفكرن. ڕێكه‌فتن دێ ئابوورا داكه‌فتیا ئیرانێ ژ مه‌ترسیان رزگار كه‌ت و دێ ئیران بیت سه‌نته‌رێ هه‌رێمى یێ ڕێكا ئاڤرمیش (https://cutt.us/sTFxr).
خالا هه‌ره‌گرنگ ژ ڕێكه‌فتنێ پێكڤه‌كاركرنا چین و ئیرانێیه‌ ل سه‌ر ئاستێ پرسێن ڕۆژهه‌لاتا ناڤه‌ڕاست. ب گۆتنه‌كا دیتر: ئیران وه‌لاتێ چینێ، بۆ به‌رژه‌وه‌ندیا خوه‌ دكێشیت ڤێ ده‌ڤه‌رێ و چینا زلهێزا مه‌زن، دووه‌م ئابوورێ جیهانى، دێ ب مشوه‌ره‌ت و تفاق دگه‌ل ئیرانێ كاركه‌ت ل وه‌لاتێن ده‌ڤه‌رێ. ئه‌ڤ پێكڤه‌كاركرن دێ نه‌ته‌نها ل سه‌ر ئاستێن ئابوورى و بازرگانى بیت، چه‌كێ چینى و دگه‌لدا له‌شكرێ چینى دێ ل ئیرانێ ئێن بجهـ كرن.
ململانا ئه‌مریكا دگه‌ل چین و ئیرانێ ڕۆهنه‌ و باس ژێ دهێته‌كرن، لێ ڤێ ڕێكه‌فتنێ و بارێ دگه‌لدا دهێته‌، دێ چ كاردانه‌وه‌ ل سه‌ر بارێ كوردستانێ هه‌بیت؟
ئه‌ڤ بابه‌ت؛ بابه‌ته‌كه‌،‌ هه‌تا نوكه‌ سیاسى و ئه‌كادیمى و ڕاگه‌هاندنكارێن كوردستانێ نابینن،‌ شایانى لێكۆلین و شرۆڤه‌كرنێ!

website security
WP Facebook Auto Publish Powered By : XYZScripts.com