NO IORG
گۆتار

48

كۆڤان حسێن

وه‌ك روژنامه‌ڤانه‌ك تێبینیا هندێ دكه‌م پارتى یا رژد و مجد نینه‌ ل هه‌لبژارتنا په‌رله‌مانێ عێراقێ. پارتى وه‌ك حزب ئاستێ خه‌باتا سیاسیا خوه‌ ل گۆر ئه‌نجامێ دووماهیك كۆنگرێ خوه‌ گه‌هانده‌ لۆتكێ و پرسا چاره‌نڤیسێ نه‌ته‌وه‌یى ژ قووناغا درووشما ده‌ربازى قووناغا پراكتیكێ كر و ب سه‌رێ خوه‌ رێفراندۆما كوردستانێ دبن هه‌مى گڤاشتنا ڤه‌ ئه‌نجامدا و ب ئه‌نجامێن ئه‌رێنى سه‌رئێخست, لێ روودانێن پشتى رێفراندۆمێ پارتى د وارێ سیاسى دا راستى بێ به‌لانسیه‌كێ هاتیه‌. حزبه‌كێ هه‌مى شیانا خوه‌ بۆ قورتالبوونێ ژ عێراقه‌كا فاشل ـ فاشى، ئینكاركار ته‌رخانكر و ب سالان خه‌بات و هوشداریا كادر و جه‌ماوه‌ر و هه‌وادارێن خوه‌ كر, ئاسان نینه‌ جاره‌كا دى سه‌متا سیاسه‌تا خوه‌ بۆ عێراقچیه‌تیێ بگوهۆریت. بیته‌ پارتیه‌كا عێراقى، پارتى دزیدا ب هندێ حه‌سیایه‌ ل به‌ندا هیژ پرۆژه‌ك نشتمانى دیمۆكراتخواز نینه‌ پرسا دوهه‌م نه‌ته‌ویا عێراقێ كو كوردن چاره‌سه‌ركه‌ت. لۆژیكێ به‌غدا لۆژیكێ چاره‌سه‌ریا نینه‌. له‌ورا چوونا به‌غدا ژمن ڤه‌ بۆ پارتى ب وێ گه‌رموگۆریێ نینه‌ ئه‌وا پشتى 2003 رووداى, باوه‌رناكه‌م پارتى داخوازا چو پۆسته‌كێ ژى ژ عێراقێ بكه‌ت, نه‌مازه‌ هه‌مى پوست ل به‌غدا ب تنێ دیكورن و هیچ ژ پرسا كوردى به‌ر ب پێشڤه‌ نه‌بریه‌, بۆ پارتى زه‌حمه‌ت بوو بایكۆتا هه‌لبژارتنێن عێراقێ بكه‌ت، لێ پشكداریا پارتى ژمن ڤه‌ ب تنێ (ته‌سقیت واجبه‌)، ئانكو هه‌ما ب تنێ پشكداریه‌ و نه‌ گرنگه‌، كى ده‌ركه‌ڤیت و كى بچیت وێرێ. له‌ورا بارێ ده‌ر ئێخستنا به‌ربژارێن خوه‌ هاڤێتیه‌ سه‌ر ملێ عه‌شیر و كه‌سایه‌تیان بخوه‌. ئه‌ڤه‌ ژى بێگومان په‌یامه‌كه‌ بۆ سیاسه‌تمه‌دارێن به‌غدا كو پارتى باوه‌رى نه‌مایه‌ ب ڤى لۆژیكێ حوكمران ل به‌غدا، بێگومان هه‌مى ئالى ل به‌غدا ده‌رباره‌ى پرسا كوردستانێ سه‌نگا پارتى دزانن و بێى پارتى ل ڤى وه‌لاتى بۆ ده‌مه‌ك درێژ هیچ كاره‌ك نائێته‌ كرن, ئه‌ڤجا ب دیتنا من پارتى وه‌ك حزب باوه‌رى ب عیراقێ نه‌مایه‌ و ب پرۆسا سه‌قه‌تا دیمۆكراتیا عێراقێ ژى نه‌مایه‌, لێ قه‌ده‌ر نوكه‌ ئه‌وه‌ ئه‌م شه‌ریكێن وه‌لاته‌ك گه‌نده‌ل و فاشل و مه‌زهه‌ب گه‌ر و فاشستین. ب تنێ هه‌لویستێن رۆژێ رۆژبۆراندنێ ل گه‌ل به‌غدا دكه‌ین بۆ ده‌مه‌كێ كا دێ ره‌وشا شلقایا ڤێ ده‌ڤه‌رێ ل كیفه‌ راوه‌ستیت و ئه‌نجامێ ریفراندۆمێ ژى دێ ئاڤێ ڤه‌ خۆت ل وه‌ختێ خوه‌…

30

غیاس خالد زێباری

پشتى بۆرینا زێده‌تر ژ حه‌فت سالا ب سه‌ر خوه‌نیشاندانێن خه‌لكێ سووریا بۆ ئازادی و داخوازیێن ئازادی و رزگاریێ و پاشى شه‌ڕێ ناڤخوه‌یی و هاتنه‌ ناڤا ده‌ستێن وه‌لاتان بۆ ناڤ ڤی شه‌ری، ئه‌ڤ شه‌ڕه‌ ژ شه‌ره‌كێ ناڤخۆیی بوویه‌ شه‌ره‌كێ نیڤده‌وله‌تی و سه‌رنه‌گرتنا هه‌می گاڤێن ئاشتیانه‌ و دیالۆگێ بۆ چاره‌سه‌ركرنا كێشا سووریا، سووریا بوویه‌ گۆره‌پانا پاراستنا به‌رژه‌وه‌ندێن هژماره‌كا وه‌لاتان مینا ئیران و رۆسیا و توركیا ژی ل ڤێ دووماهیێ د گۆره‌پانا سووریا دا خوه‌ وه‌كی وه‌لاته‌كێ خودان زه‌ڤله‌ك دیاركر و هه‌ولا بده‌ستڤه‌ئینانا ده‌سكه‌فتان دده‌ت. ل دووماهیێ ل شه‌ڤا ١٣ ـ ١٤/٤/٢٠١٨ وه‌لاتێن ئه‌مریكا و بریتانیا و فه‌ره‌نسا ب مۆشه‌ك و فرۆكه‌یان چه‌ندین بنگه‌هێن له‌شكری و ستراتیژی كرنه‌ ئارمانج و زیانێن مه‌زنێن ماددی و له‌شكری گه‌هاندینێ. ڕه‌نگه‌ وه‌كی هێرش د ئاسته‌كێ پێدڤی دا نه‌بیت كو رژێم پێ بهێته‌ هه‌لوه‌شاندن، لێ ب ڤێ دڕبێ شیانێن وان یێن له‌شكری لاواز بوونه‌، ب ڕه‌نگه‌كێ دیتر ئه‌ڤه‌ وه‌شاندنا دڕبه‌كا هه‌ره‌ گرانه‌ دژی وه‌لاتێن رۆسیا و ئیرانێ، چونكی ئه‌ڤ هه‌ردو وه‌لاته‌ شپونسه‌رێن سه‌ره‌كیێن مانه‌ڤه‌ و خۆراگریا رژێما ئه‌سه‌دی نه‌ ل ده‌سهه‌لاتا سووریا، د ڤان چه‌ند سالان دا وه‌لاتێ ئیرانێ ب شاكرا به‌ره‌ڤانیێ ل وێ رژێمێ دكه‌ت داكو به‌رده‌وامیێ بده‌ته‌ پاراستنا به‌رژه‌وه‌ندێن خوه‌ یێن سیاسی و هزری ل سووریا و خه‌ونا خوه‌ یا چه‌ند سالی بۆ ته‌مامكرنا هیلالا شیعی. رۆسیا ژی پشتی ڤان سالێن دووماهیێ وه‌كی زلهێزه‌ك بۆ پاراستنا به‌رژه‌وه‌ندیێن خوه‌ و دیاركرنا هێزا خوه‌ بۆ جیهانێ و ئه‌مریكا و وه‌لاتێن رۆژئاڤا، راسته‌وخوه‌ به‌رڤانیێ ل مانه‌ڤا رژێما نهو یا سووریا دكه‌ت و چه‌ندین بنگه‌هێن له‌شكری لێ دامه‌زراندینه‌، ل سه‌ر ئاستێ نیڤده‌وله‌تی ژی هه‌رده‌م رۆسیا ل كۆمبوونێن جڤاتا ته‌ناهیێ و نه‌ته‌وه‌یێن ئێكگرتی دا به‌ره‌ڤانی لێ كریه‌ و فاكته‌رێ ده‌رنه‌كه‌فتنا بریارێ، دژی سووریا بوویه‌ و چه‌ندین جاران مافێ ڤیتۆ بكارئینایه‌. ئه‌ڤ بریارا ڤان سێ وه‌لاتێن زلهێزێن جیهانێ (ئه‌مریكا و بریتانیا و فه‌ره‌نسا)، ل وه‌شانا دربه‌كا له‌شكری ل سووریا، ڕه‌نگه‌ ب ڤی ئاوایی نه‌مینیت و ب پالپشتیا وه‌لاتێن دیتر یێن رۆژئاڤا و عه‌ره‌بی دڕبێن مه‌زنتر ل دووڤ خوه‌ بینیت. ب ڤێ گورزا نهو هاتیه‌ وه‌شاندن سووریا پێ ئێشایه‌، لێ مه‌زنترین پڕووشكێن ڤێ گۆرزی ل سووریا دوور كه‌فتینه‌ و ب ئیران و رۆسیا كه‌فتینه‌، ئه‌ڤ هه‌ردو وه‌لاته‌ پتر ل سووریا پێ شه‌رمزار بوونه‌، ژبه‌ركو ژلایێ سیاسی ئه‌ڤه‌ دڕبه‌كا گران و رووسته‌می بوو بۆ رۆسیا و ئیرانێ، ئاریشا سووریا شه‌ره‌كێ سار د ناڤبه‌را ئه‌مریكا و به‌رامبه‌ر رۆسیا و ئیرانێ دروستكریه‌، گه‌ر ئه‌مریكا و رۆژئاڤا به‌رامبه‌ر شه‌رێ سووریا بێ ده‌نگ و بینه‌ر بن، سووریا ب ته‌مامی ژلایێ ئیرانێ ب پالپشتیا رۆسیا دێ هیتـه‌ داگیركرن، ئه‌ڤه‌ژی مه‌زنترین شكه‌ستنه‌ بۆ ئه‌مریكا و رۆژئاڤا، چونكی جوگرافیا سووریا كاكلكا رۆژهه‌لاتا ناڤینه‌، ئه‌وێ ده‌ستێ خوه‌ بسه‌ردا بسه‌پینیت ده‌ست ب سه‌ر هه‌می رۆژهه‌لاتا ناڤین سه‌پاند.  ئیسرائیل ژی كو مه‌زنترین هه‌ڤپه‌یمانا ستراتیژیا ئه‌مریكا و رۆژئاڤایه‌ ل ده‌ڤه‌رێ و به‌رژه‌وه‌ندیێن وان پێ دهێنه‌ پاراستن، ب هه‌بوونا سووریایه‌كا ئیرانی جهێ مه‌ترسیێ یه‌، دیسان سووریایه‌كێ ب وی ره‌نگی ژبلی كو مه‌ترسیه‌كا دژواره‌ بۆ وه‌لاتێن كه‌نداڤێ عه‌ره‌بی ژلایێ هزری و جڤاكی ژی یا مه‌ترسیداره‌، ژبه‌ر به‌لاڤكرنا هزرا شیعه‌گه‌ریێ، له‌وما وه‌لاتێن كه‌نداڤێ عه‌ره‌بی دێ پالپشتیا ئه‌مریكا كه‌ن. د ڤێ ره‌شه‌بایێ دا باران ل گورگی هات و شڤان پێ ته‌ربوو، چونكی رژێما ئه‌سه‌دێ گۆرگێ وه‌لات و وه‌لاتیێن خۆیه‌، لێ رۆسیا و ئیران شڤانێن وێ رژێمێ نه‌. كورد ژی د ڤێ هه‌ڤكێشێ دا بێبه‌هرنابن، چونكی لاوازیا سووریا و نه‌ماڤێ رژێما وان با نهو باندۆره‌كا كاریگه‌ر ل سه‌ر لاوازكرنا نه‌یارێن كوردان هه‌یه‌ وه‌ك ئیران و عیراقا شیعی و توركیا، دووركه‌تنا ئیرانێ ژ سووریا لاوازبوونا ئیرانێ یه‌ ل عیراقێ. توركیا ژی كو نهو زێده‌تر ل به‌رێ چه‌ند سالیَِن بووری دژبه‌ریا كوردان دكه‌ت، دبیت ب ڤێ هه‌ڤكێشێ هه‌ڤسه‌نگیا وێ تێكبچیت و زێده‌تر نه‌شێت نیڤه‌كا وه‌ریسی بگریت، ژلایه‌كی ئه‌نداما ناتۆ و هه‌ڤپه‌یمانا ئه‌مریكا و رۆژئاڤا بیت و ژلایه‌كێ دی هه‌ڤپه‌یما رۆسیا بیت بۆ چه‌سپاندنا پلانا وێ ل سووریا، كو ركه‌به‌رێ سه‌ره‌كێ ئه‌مریكا ناتۆ یه‌، ره‌نگی به‌رده‌وامیا لێدانا سووریا ژلایێ ئه‌مریكا و هه‌ڤپه‌یمانێن وێ ببیته‌ ئه‌گه‌رێ دووركه‌تنا توركیا ل رۆسیا. بۆ ڤان گۆهۆرینا پێدڤی یه‌ كورد به‌ری هه‌ر تشته‌كی ئێكگۆتاریا سیاسی دروست بكه‌ن، خوه‌ بۆ ڤان گۆرانكاریا به‌رهه‌ڤ بكه‌ن و حوكمه‌تا هه‌رێما كوردستانێ خورتر بكه‌ن و پشته‌ڤانیا سه‌رۆكێ وێ بن كو نوونه‌رایه‌تیا هه‌می لایه‌نان بكه‌ت بۆ به‌رده‌وامیدان ب گه‌شه‌كرنا ئابووری و سیاسی و سه‌ره‌ده‌ریكرنێ ل گه‌ل وه‌لاتێن هه‌ڤپه‌یمان، چونكی د ڤان ده‌مێن بووری دا خۆیا بوویه‌ كو سه‌رۆكێ حوكمه‌تا هه‌رێما كوردستانێ جهێ باوه‌ریا وه‌لاتێن جیهانێ و دۆستێ، كوردستانێ یه‌ و دشێت خواندنێن دروست بۆ كێشه‌ و هه‌ڤكێشێن سیاسی و ئابووری بكه‌ت.

11

شڤان محه‌مه‌د سه‌لیم

بزانه‌ رژێما گۆر ب رگۆر چو ب سه‌رێ ملله‌تێ مه‌ ئینانه‌؟!  به‌رى ده‌مى، لێ ب هنده‌ك زێده‌كرن و گوهۆرینان، گرنگ دبینم ل ڤێره‌ ژى ب ڤێ ره‌نگى به‌لاڤبكه‌م… رژێما گۆربه‌گۆر چو تشت نه‌مابوو نه‌كرى ل هه‌مبه‌رى ملله‌تێ كورد, ئه‌نفال, كوشتنا ئاسایى, جینۆساید, ده‌ربه‌ده‌رى, وێرانكرنا گوندان, سه‌رهه‌لدان, هه‌موو ژناڤبرنا ناسناما ملله‌تێ كورد, لێ سه‌ره‌راى ڤێ هه‌موویێ ملله‌تێ مه‌ به‌رخودان و خۆراگرى كر و ژناڤـ نه‌چوو, پێخه‌مه‌ت گه‌هشتن ب مافێن سه‌ره‌كى یێن ملله‌تێ مه‌. ل ده‌سپێكێ من دڤێت ئاماژێ ب ره‌سه‌نیا په‌یڤا ئه‌نفال بده‌م, ئه‌و ژى دزڤریت بۆ وێ ئایه‌تا قورئانا پیرۆز (ویسالونك عن الانفال قل الانفال لله والرسول…)، ل گۆره‌ى تێگه‌هشتنا وان, ئه‌ڤه‌ وه‌كو غه‌نیمه‌یه‌كێ یه‌, كو هه‌موو تشتێ نه‌ ره‌وا ژ لایێ ئاینى ڤه‌, بۆ وان دروسته‌, وه‌كو بده‌ستڤه‌ئینانا سه‌روه‌ت و مال و مولكێ خه‌لكى, ل ده‌مێ شه‌رى دا دگه‌ل كافران؟ بۆ نموونه‌ وه‌كو نوكه‌ داعشێ هه‌مان تێگه‌ه و ئه‌و شرۆڤه‌یا ئاینى هه‌یه‌؟ سه‌ددامێ دكتاتوور ژ هزرا ئه‌ره‌بیا شوفینزم و پاشكه‌فتى, زنجیره‌یه‌كا ئه‌نفالان ئه‌نجام دان, كو بێگومان, د قانوونێن ئاسمانى و ئه‌ردیدا, ئه‌ڤجا یێن نیڤده‌وله‌تى بن یان یێن ناڤخوه‌یى ودابونه‌ریت و ره‌وشتێ و مرۆڤاتیێ, ئه‌ڤـ هه‌موو جۆره‌ تاوانانه‌ دحه‌رام و قه‌ده‌غه‌كرینه‌. خو بهانه‌ و پالده‌رێن وان چو بیت, پێدڤیه‌ ئه‌ڤ تاوانبارانه‌, بكه‌ڤنه‌ به‌ر سزایێ خوه‌یێ قانوونى و بهێنه‌ سزادان, هه‌روه‌سا ل گۆر قانوونا سیڤیل, به‌رپرسایه‌تیا سیڤیل ژى دكه‌ڤیته‌ سه‌ر وان تاوانباران, واته‌ پێدڤیه‌ قه‌ره‌بوویا وان زیانڤێكه‌فتیان بده‌ن یا مالى و مۆرالى, ل گۆر رێسایێن داد و دادپه‌روه‌ریێ, و ل گۆر رێسایێن قانوونا نیڤده‌وله‌تى و یێن یاڤخوه‌یى یێن ئیراقێ. هه‌موو به‌لگه‌ و د‌وكیومێنتێن ئاشكه‌را, ل سه‌ر وان زنجیره‌ كریار و تاوانێن له‌شكه‌رى یێن رژێما فاشستا ژناڤچوویى دیاردكه‌ن, كو پێكهاتبوون ژ فه‌یله‌قا ئێك كو بنگه‌هێ وێ ل كه‌ركووكێ بوو, و فه‌یله‌قا پێنجێ كو بنگه‌هێ وێ ل هه‌ولێرێ بوو, ل گه‌ل هێزێن زێره‌ڤانیا كۆمارى, و هێزێن موغاویر و ئه‌من و ته‌نگاڤیان, ل گه‌ل هنده‌ك هێزێن دیتر, ئه‌ڤه‌ هه‌موو ب مه‌ره‌ما ئه‌نجامدانا توندترین و دژوارترین ئێرشا رێكخستى د ماوێ 22 شواتا سالا1988, تاكو 6 ئه‌یلولا سالا1988, و ب (8) قووناغان:- 1-ئێرشكرن ل سه‌ر ده‌ڤه‌رێن سه‌ركه‌لۆ و به‌ركه‌لۆ. 2-ئێرشكرن ل سه‌ر قه‌ره‌داغ. 3-ئێرشكرن ل سه‌ر گه‌رمیان (دژوارترین ئێرش بوو, و ب ده‌هان هزاران قوربانى هه‌بوون). 4-ئێرشكرن ل سه‌ر حه‌وزا زێیێ بچووك. 5-6-7- ئێرشكرن ل سه‌ر ده‌ڤه‌رێن چیایى ل ده‌ردورێن هه‌ولێرێ. 8- ئێرشكرن ل سه‌ر ده‌ڤه‌رێن به‌هدینان, پشتى راوه‌ستیانا شه‌رێ ئیراقێ و ئیرانێ (دووماهى ئه‌نفال بوون). پشتى رابوونا سه‌رهه‌لدانا پیرۆزا سالا 1991, ب مه‌لایینا به‌لگه‌ و دۆكیومینتێن نڤیسایى, ئه‌ڤێن هاتینه‌ دیتن دبنگه‌هێن حزبى و جهێن ئه‌من و ئیستیخبارات و موخابراتا حوكمه‌تا رژێمێ, له‌و بێ دودلى دشێن بێژین, كو ئه‌ڤا رژێمێ كرى دجینۆسایدكرنا دژى كورد و كوردستانێ دا, دیده‌ڤانن ل سه‌ر درنده‌ و تاوانیێن ئه‌ره‌بیا نازى دژى نه‌ته‌وه‌یه‌كێ موسلمان و گه‌له‌ك حه‌ژ ئه‌من و پێكڤه‌ژیانێ و دخوازن ب ئازادانه‌ بژین, ل ژێر ژیانه‌كا خۆش و خۆشگوزه‌رانه‌ و ریفیۆز دكه‌ن ژیانه‌كا بنده‌ست و ب زولم و زۆردارى ب هه‌موو شێوه‌یه‌كێ. ئه‌و ئه‌نفالێن رژێمێ ئه‌نجامداین, وه‌كو تاوانا هه‌له‌بچا شه‌هید ل رۆژا 16 ئادارا سالا1988, كو تاوانه‌كا سه‌ربه‌خوه‌ بوو ب هه‌موو ئه‌ركانێن خوه‌ یێن قانوونى ڤه‌, هه‌روه‌كو دادگه‌ها تاوانان یا ئیراقى, به‌رێ خوه‌دا تاوانا هه‌لبچا شه‌هید, وه‌كو كه‌یسه‌كا جودا ژئه‌نفالێن دیتر. هه‌روه‌سا ل سالا1983, (8) هزار بارزانى ل گوندێ قۆش ته‌به‌, نێزیكى هه‌ولێرێ و هنده‌ك ده‌ڤه‌رێن دیتر, برن و بێ سه‌روشوونكرن و ب ساخى بن ئاخكرن. هه‌ژى گۆتنێ یه‌ ژوان قوربانیان (37) كه‌سێن بێگونه‌ه ژخێزانا سه‌رۆك بارزانى نه‌.  پێكۆلكرن ب كوشتنا بزاڤا رزگاریخوازیا كوردى, ب سه‌ركردایه‌تیا بارزانیێ نه‌مر, ئه‌وێ چریسكا شۆره‌شا كوردى هه‌لكرى ل11 ئیلولا سالا1961.  پاشى ب موخابنى ڤه‌ هه‌ر ل بوهارا سالا 2005, ب شاره‌زایى و شیانێن وه‌زیرێ مافێن مرۆڤى ل حوكمه‌تا هه‌رێمێ, به‌رێز دكتور محه‌مه‌د ئیحسان, و حه‌تا ئه‌ڤرۆ هه‌ر هه‌یام هه‌یام, هنده‌ك ژ وان روفاتێن جینۆسایدێ ل بیابانا سه‌ماوه‌ و باكوورێ رۆژئاڤایێ ئیراقێ, ڤه‌دگوهێزنه‌ كوردستانێ و ل جهێن بابوپاپیرێن وان ل رێوره‌سمێن ژهه‌ژى دهێن بنئاخكرن. لێ موخابن, تا نها ب تنێ روفاتێن به‌هدینان نه‌دیتینه‌ و نه‌زڤراندیه‌ بۆ كه‌سوكارێن وان ئه‌و تاوانێن رژێما گۆبه‌رگۆر كرین, ب به‌ند و تێكست قانوونێ ب تاوان هژمارتینه‌, ئه‌ڤجا قانوونا دوه‌لى بیت, یان قانوونا ناڤخویا ئیراقى بیت, هه‌كه‌ هه‌ڤدوژیه‌ك چێبوو, ل وى ده‌مى یا دروست و ئه‌وله‌ویه‌ت بۆ رێسایێن قانوونا دوه‌لییا مرۆڤایه‌تى یه‌, واته‌ هه‌كه‌ بۆ نموونه‌ ده‌ستوورێ عیراقێ پێشتر, ب تێكسته‌كێ دروست كربیت, كو دروسته‌ جوداهیا ره‌گه‌زپه‌رستى بهێته‌كرن, یان هێز بهێته‌ بكارئینان, ب بهانه‌یا پاراستنا وه‌لاتى و ئێكگرتنا وه‌لاتى, لێ ئه‌ڤه‌ یه‌كه‌ نابیته‌ ئه‌گه‌رێ, نه‌به‌رپرسایه‌تیا وان تاوانباران, ئه‌ڤێن تاوانێن دوه‌لى ئه‌نجامداین, دژى كورد و كوردستانێ و شیعه‌یێن ئه‌ره‌ب ل ناڤه‌راست و باكوورێ ئیراقێ, هه‌روه‌سا دژى پارت و بزاڤێن سیاسى, كو ئه‌ڤا رژێما گوبه‌رگۆركرى, چو قانوون و دستوورى قه‌بوول ناكه‌ن, چونكى هه‌ڤدو ژى رێسایێن گشتى یێن قانوونا دوه‌لى نه‌ و رێككه‌فتنێن دوه‌لى نه‌, ئه‌ڤێن ئیراقێ بخو ئیمزا كرین! خۆشبه‌ختانه‌, ل گۆر به‌ندێ (7) ژ دستوورێ ئیراقێ, عه‌لا ئه‌ساس چاره‌سه‌ریا ڤێ ره‌گه‌زپه‌رستیێ و جوداهى یا  تائیفگه‌رى و نه‌ته‌وه‌یى یاكرى! ل گۆر هه‌موو به‌لگه‌ و دیوكۆمینتێن گرێدایى ب تاوانێن ئه‌نفالان ڤه‌, رژێمێ ئه‌ڤـ تاوانێن  ل خوارێ ئه‌نجام دابوون:ـ 1-كوشتنا (182) هزار كه‌سێن بێگونه‌هێن سیڤیل, ب رێیێن جودا و جوداكرنا زه‌لامان ژ ئافره‌تان و زاۆ  ژدایكان, ژبه‌ركو نه‌ته‌وه‌یا وان كو كوردبوون, ب بهانه‌یا كو تێكده‌ربوون و عه‌میل و ژبۆ پاراستنا به‌رژه‌وه‌ندیا بلندا گشت ئیراقیان. 2-خرابكرنا نێزیكى4500 گوندێن سنۆرى و نه‌سنۆرى, ب بهانه‌یا پاراستن ل سه‌ر ئه‌من و ئاسایشا وه‌لاتى, د ماوێ شه‌رێ وى ده‌میێ ئیراقێ و ئیرانێ. 3-كۆچبه‌ركرنا كوردان لجهێ ئاكنجیا وان, بۆ هنده‌ك ده‌ڤه‌رێن دیتر ب نه‌چارى. 4-چاندنا نێزیكى10 ملیون مینان, دژى خه‌لكێ كوردستانێ. 5- خرابكرن و وێرانكرنا هه‌موو كانیك و ژێده‌رێن ئاڤێ, بۆ ڤه‌خوارنێ و ئاڤدانا دار و ده‌رامه‌تى. 6-هشكرنا بیستان و خرابكرنا داران و چاندنێ. 7- تاوانێن به‌رزه‌كرنا ب زوورى یا مرۆڤان, كو لگۆر راپورتێن رێكخراوێن مافێ مرۆڤى و رێكخراوا لێبۆردنا نیڤده‌وله‌تى, بلندترین هژمار بوون. 8-كوشتنا ب كۆم و رێكخستى, و پێشتر پلان بۆ دانابوو. 9-بكارئینانا چه‌كێ كیمیاویێ قه‌ده‌غه‌كرى نیڤه‌ده‌ولى, دژى مرۆڤان و گیانه‌وران و دار و ده‌رامه‌تى و ژینگه‌هێ. سه‌باره‌ت وان كه‌سێن تۆمه‌تبار ب ئه‌نجامدانا ڤان تاوانان, ئه‌ڤێن ل خوارێ بوون, كو هه‌موو ئه‌ندامێن حزبا به‌حسا ژناڤچوویى بوون:- 1-سه‌ددام حوسێن.2-عه‌لى كیمیاوى, دادوه‌رێ عه‌سكه‌رى, ئه‌ڤێ هه‌موو ده‌ستهه‌لات پێرا هاتینه‌ دان ل گۆر فه‌رمانا (160) ل رێكه‌فتى 29 ئازارا سالا1987.3- تاهیر ته‌وفیق ئه‌لعانى.4-لیوا ‌و سولتان هاشم, سه‌ركردێ فه‌یله‌قا ئێكێ ل كه‌ركووكێ. 5-فه‌ریق نزار عه‌بدولكه‌ریم ئه‌لخه‌زره‌جى, ئه‌ڤێ ئێك ژدادگه‌هێن دانیماركێ, تومه‌ت ئاراسته‌ى وى كرى, ب تۆمه‌تا كوشتنا ب كۆم, ل گۆر رێككه‌فتنا قه‌ده‌غه‌كرنا جینۆسایدێ, ل گۆر به‌ندێ (47برگا4) و پاشى شیا بره‌ڤیت بۆ مالم و ل باكوورێ سوێدێ و پاشى بۆ ئه‌بۆ زه‌بى, و ل وێرێ ئاكنجى بوى و پۆلیسێن ئه‌نترپۆلێ شیان بگرن, و راده‌ستێ دادپه‌روه‌ریێ بكه‌ن.6- سابر عه‌بدولعه‌زیز ئه‌لدوورى. 7-حوسێن ره‌شید ئه‌لتكریتى.8- فه‌رحان موتله‌ك سالح ئه‌لجبورى.9-عه‌دنان خیرالله ته‌لفاح.10-بارق ئه‌لحاج حنته‌.11-لیوا‌و روكن ئه‌یاد خه‌لیل زه‌كى.12-رازى حه‌سه‌ن سه‌لمان.13-خزر عه‌بدولعه‌زیز ئه‌لدوورى.14-عه‌مید یونس محه‌مه‌د.15-خالد محه‌مه‌د عه‌باس. هه‌ژى گۆتنێ یه‌, كو گه‌له‌ك رێكخراوێن ب سه‌ر نه‌ته‌وه‌یێن ئێكگرتى ڤه‌, ژوانا ژى رێكخراوا هیۆمه‌ن رایتس ووچ, گه‌له‌ك ئه‌ڤـ تاوانانه‌ دیار و ئاشكه‌را كرینه‌, و ب جینۆساید ناسكرینه‌. هه‌لبه‌ت ژ لایێ قانوونى ڤه‌ژى, چو پێنه‌ڤێت هه‌ر ب جینۆساید دهێت هژمارتن, چونكى پێشتر نیازا ئه‌نجامدانا ڤان تاوان هه‌بوون, خوه‌ چو پالده‌رێ سیاسى هه‌بیت, لێ ئه‌ڤـ دچیته‌ دچارچووڤێ, تاوانه‌كا ب ئاسایى و ب ئه‌نقه‌ست, كو شوونه‌وارێن وان ب تنێ ل سه‌ر ئیراقێ نینه‌, قانوونا ئیراقێ ب تنێ ماف هه‌بیت به‌رێ خوه‌ بده‌ته‌ كه‌یسێن ڤان تاوانان, به‌لكو ئه‌ڤه‌ دچیته‌ دچارچووڤێ تایبه‌تمه‌ندیا قانوونا گشتى یا مه‌شموول, واته‌ هه‌ر ده‌وله‌ته‌ك دشێت ئه‌نجامده‌رێن وان تاوانێن ئه‌نفالان, دادگه‌ه بكه‌ت و سزا بده‌ت, وه‌كو ئه‌و نموونا مه‌ ئینایى, ده‌مێ ئێك ژدادگه‌هێن دانیماركێ ل به‌ر بوو, نزار ئه‌لخه‌زره‌جى سزا بده‌ت, پاشى نزارێ تاوانبار ره‌ڤى ژدانیماركێ, چونكى دادگه‌ها دانیماركێ یا تایبه‌تمه‌نده‌, ژبۆ به‌رێخودانا ڤان جۆره‌ تاوانان, ل سه‌ر ئه‌ردێ خوه‌, ئه‌ڤه‌ ل گۆر قانوونا نیڤده‌وله‌تیا مرۆڤایه‌تى و هه‌روه‌سا ل گۆر وان رێككه‌فتنێن د ڤى بیاڤی دا, چونكى وه‌كو مه‌ گۆتى شوونه‌وارێن ڤان تاوانان بتنێ ل سه‌ر ئیراقێ و كوردستانێ نینه‌, به‌لكو ئه‌گه‌رێ مه‌ترسیا وێ ل سه‌ر هه‌موو مرۆڤى یه‌ ب گشتى. چو پێنه‌ڤێت, ئه‌نجامدانا ڤان هه‌موو تاوانێن ئه‌نفالیێن, رژێما گوبه‌رگۆر هه‌مبه‌رى ملله‌تێ كورد و كوردستانێ كرین, تاوانێن دژى مرۆڤایه‌تیێ نه‌, هه‌روه‌كو بناڤده‌كه‌ت فاتیكان (تاوانێن دژى خودێ)نه‌, چونكى گه‌فه‌كه‌ ل سه‌ر هه‌بوونا مرۆڤایه‌تیێ و مافێن مرۆڤى د ژیانێ دا, هه‌روه‌سا دژى ئارامى و ئاساییشا مرۆڤایه‌تیێ نه‌, چونكى كوشتن و كریارێن خرابكرنێ و وێرانكرنێ, و ده‌ركرنا مرۆڤان ژ جهێ وان یێن ژیانێ. ئه‌ڤه‌ ب هه‌موو شێوه‌یه‌كێ ره‌ها نه‌یا دروسته‌ و یا قه‌ده‌غه‌كریه‌, ل گۆر رێككه‌فتنێن نیڤده‌وله‌تى و راگه‌هاندنا جیهانیا مافێن مرۆڤى و رێسایێن قانوونا نیڤده‌وله‌تیا مرۆڤایه‌تیى و پره‌نسیپێن گشتى یێن قانوونان, ژ وان ژى رێككه‌فتنا جنێف و لاهایى و بریاریێن كۆمه‌له‌یا گشتى یا نه‌ته‌وه‌یێن ئێكگرتى, له‌و ل سه‌ر ئاستێ دوه‌لى هنده‌ك بریار هاته‌ دان سه‌باره‌ت كۆمه‌ل كۆژیان (جینۆسایدان):- *تاوانێن كۆمه‌ل كوژیان, نه‌تاوانێن سیاسینه‌, كو پێدڤى دكه‌ت هه‌ر ده‌وله‌ته‌ك وان تۆمه‌تباران راده‌ست بكه‌ت ژبۆ دادگه‌هكرنێ. *تاوانێن جینۆسایدێ, نه‌ك كه‌تن(جنحه‌) یان سه‌رپێچى (مخالفه‌) نه‌, ونه‌ ژ وان تاوانانه‌ كو بێ ده‌ستێ (الخگا الغیر العمدى) بیت, به‌لكو تاوانه‌كه‌ ب مه‌ره‌ما تاوانى (جنائى), واته‌ وان تاوانباران دڤیا ڤان تاوانان ئه‌نجام بده‌ن و بگه‌هنه‌ هنده‌ك ئه‌نجامان. *تاوانێن جینۆسایدان ل ئه‌نفالێن كوردستانێ, ژوان تاوانیێن دوه‌لى نه‌, واته‌ وى مافى دده‌ته‌ هه‌رده‌وله‌ته‌كێ كو بشێت ل سه‌ر ئه‌ردێ خوه‌, وان تاوانباران ب رێیا دادگه‌هێن خوه‌ سزا بده‌ت, سه‌ره‌راى ئیراق ژى دشێت به‌رێ خوه‌ بده‌ته‌ كه‌یسێن ڤان تاوانباران. *ئه‌نجامده‌رێن ڤان تاوانان, چو حه‌سانه‌ نینه‌ نه‌یا ده‌ستوورى و نه‌یا قانوونى, هه‌تا پێدڤى یه‌ د دستوورى دا ژى, تێكسته‌ك هه‌بیت, ب قه‌ده‌غه‌كرنا حه‌سانێ بۆ ئه‌نجامده‌رێن ڤان تاوانان, ل گۆر رێككه‌فتنێن قه‌ده‌غه‌كرنا كۆمه‌لكوژیان, ئه‌ڤێن ب ده‌هان ده‌وله‌تان په‌سه‌ندكرى, ژ وانا ژى ئیراقێ, ئه‌ڤ رێككه‌فتنه‌ ل گۆر بریارا ئه‌نجوومه‌نێ كۆمه‌له‌یا گشتى یا نه‌ته‌وه‌یێن ئێكگرتى (2670) ئه‌وا ل رێككه‌فتى نه‌هى دیسێمبه‌را سالا 1948ێ, و یا جێبه‌جێكار ل رێكه‌فتى 12 كانوونا دوویێ یا سالا1951. *نابیت بۆ ئه‌ڤێ تۆمه‌تبار ب كوشتنا ب كۆمه‌ل, مافێ په‌نابه‌ریێ هه‌بیت, هه‌تا مافێ په‌نابه‌ریا سیاسى ژى نینه‌  ب چو شێوه‌یه‌كێ ره‌ها, له‌و ده‌ستهه‌لاتا سوێدێ ل هه‌یڤا ئابا سالا 2006, ریفیۆزكر كو مافێ په‌نابه‌ریێ بده‌ته‌ كچا سه‌ددامێ دكتاتوور ل سوێدێ, چونكى یا تۆمه‌تبار بوو ب كوشتنا ب كۆمه‌ل. *نابیت بۆ ڤان جۆره‌ تاوانان, لێبۆرینا تایبه‌ت هه‌بیت بۆ ڤان تۆمه‌تباران ب چو شێوه‌یه‌كێ, هه‌روه‌كو د دستوورێ ئیراقێ هاتیه‌ ل سالا 2005, ل گۆر به‌ندێ 72, ب ئاشكرانه‌ نابیت بۆ سه‌رۆك كۆمارى لێبۆرینه‌كا تایبه‌ت ده‌ربكه‌ت, بۆ ڤان تاوانبارێن رابوین, ب تاوانێن دوه‌لى, یان تاوانێن تیرۆرێ بن, یان تاوانێن گه‌نده‌لیا مالى و كارگێرى بن. *ب بۆرینا ده‌مى, ئه‌ڤـ تاوانه‌ بسه‌رڤه‌ ناچن, واته‌ چه‌ند سال ببوورن ل سه‌ر ئه‌نجامدانا ڤان تاوانان, دێ هه‌ر تاوانبار هێنه‌ دادگه‌هكرن و سزادان, ئه‌ڤه‌ ل گۆر وێ رێككه‌فتنا نه‌ب سه‌رڤه‌چوونا (عدم التقادم) هاتیه‌ كرن, ل گۆر بریارا بهژمار( 2391, ئه‌وا ل رێكه‌فتى 26ێ تشرینا دوویێ ل سالا 1968ێ, ئه‌وا جێبه‌جێكار ل رێككه‌فتى 11ێ تشرینا دوویێ ل سالا 1970. حوكمه‌تا هه‌رێما كوردستانێ ل سالا 2007, رۆژا 14/4 هه‌موو ساله‌كێ, ده‌ست نیشان كر بۆ رۆژا ره‌شا ئه‌نفالان, ب ڤێ هه‌لكه‌فتێ چه‌ند و كوڕ و سمینار و چالاكى دهێن ئه‌نجامدان, ئه‌ڤـ رۆژه‌ دهێته‌ ساخكرن ب رۆژه‌كا پرى نه‌خۆش و خه‌مگین بۆ ملله‌تێ مه‌, ب ده‌ستێن ئه‌ره‌بێن شۆفینزم, لێ چو بكه‌ین ئه‌ڤه‌ ژى قه‌ده‌را ملله‌تێ مه‌ بوو. هه‌ژى گۆتنێ یه‌, كو گه‌له‌ك ژوان تاوانباران, نه‌خاسمه‌ یێن سه‌ره‌كى ب رێیا دادگه‌ها بلندا تاوانان ل ئیراقێ, گه‌هشتنه‌ سزایێ خوه‌یێ دادپه‌روه‌رانه‌, ئه‌ڤه‌ ژى ببوو جهێ دلخۆشیا گشت كوردستانیان, ب تایبه‌ت كه‌سوكارێن قوربانیێن ئه‌نفالان. ده‌مێ داروده‌سته‌كێن سه‌ددامى, گه‌هشتینه‌ سزایێ خوه‌ یێ دادپه‌روه‌رانه‌, ل دادگه‌ها بلندا تاوان ل ئیراقێ ل گۆر قانوونا هژمار( 10) یا سالا2005, بریارا قه‌ره‌بۆكرنا زیانڤێكه‌فتیان دایه‌, چونكى پشتى به‌رپرسایه‌تیا سزایى, ئوتوماتیكی به‌رپرسایه‌تیا سیڤیل ژى دكه‌ڤیته‌ ل سه‌ر تاوانباران, لێ مخابن تا نها ژى, حوكمه‌تا ناڤه‌ندى ئه‌ڤـ بریاره‌ جێبه‌جێنه‌كریه‌؟ پێدڤى گۆتنێ, كو حوكمه‌تا هه‌رێمێ ژى, ته‌خسیرى نه‌كریه‌, دپێشكێشكرنا خزمه‌تگوزاریان دا, بتایبه‌ت وه‌كو پارچه‌یه‌كا ئه‌ردى و یه‌كینه‌یێن ئاكنجیبوونێ و دانا 25 ملیۆن دیناران وه‌كو مینحه‌, وه‌كو كێمترین دیارى. سه‌باره‌ت ب پرسا ناسكرنا جینۆسایدێ, حوكمه‌تا ناڤه‌ندى و پشتى گڤاشتنێن حوكمه‌تا هه‌رێمێ, ب جینۆساید ناسكریه‌, لێ موخابن, ل سه‌ر ئاستێ دادگه‌ها لاهایى و ئێكه‌تیا ئه‌ورۆپا, ب جینۆساید نه‌ ناسكریه‌, ژبلى هنده‌ك ده‌وله‌تان بخوه‌ ئه‌نفالێن كوردستانێ ب جینۆساید ناسكریه‌. تێبینى: ئه‌ڤ گۆتاره‌ به‌رى چه‌ند ساله‌كان د رۆژناما وار دا به‌لاڤبوویه‌، لێ ژ به‌ر گرنگیا وى، من ب فه‌ر دیت ب چه‌ند زێدكره‌نان ڤه‌ بوه‌شینمه‌ڤه‌.

49

محه‌مه‌د چه‌لكى
” وه‌ریسێ دزاى كورته‌”
– ته‌ دیت، چه‌وا كابرا د شه‌ڤ و رۆژه‌كێ دا چوو سه‌رێ ملێ.
+ ملا چ و تۆ به‌حسێ كیش كابراى دكه‌ى؟
– ماڵا ته‌ زه‌ینه‌لێ وه‌یسیێ ته‌رلان.
+ تۆ به‌حسێ وى ساعورێ ل تاخێ به‌رۆژكێ دكى، یێ خه‌لكى خوه‌ ژ ده‌ڤ و ئه‌زمانێ وى دكڕى.
– ره‌حه‌ت لدایبابێن ته‌.
+ ته‌ڕاستى دڤێت، ئه‌ڤه‌ ده‌مه‌كه‌ نه‌یێ دیاره‌، مه‌سه‌له‌ چیه‌؟
– مه‌سه‌له‌ كابرا یێ گه‌هه‌ه‌شتیه‌ جماعه‌تێ و مانێ دزانى هه‌چیێ گه‌هه‌شته‌ جه‌ماعه‌تێ، ده‌رگه‌هێ خێرێ لێ ڤه‌دبیت.
+ كیش جه‌ماعه‌تێ؟
– ماڵا ته‌ مرۆڤ دبێژیت تۆ لڤى وه‌ڵاتى ناژى، جه‌ماعه‌تا سه‌رعه‌رد و بن عه‌ردێن ڤى وه‌ڵاتى لسه‌ر ناڤێ خوه‌ تاپۆ كرین و فه‌رهۆد كرین.
+ ته‌ ئه‌ڤه‌ ژ كیڤه‌ ئینا مامێ عه‌لۆ …
– لا حه‌یله‌ل وه‌ڵا پا تۆى رویڤى، ته‌ دڤێت من نه‌چار بكه‌ى، هه‌ما هه‌ر تشتى بكه‌م سه‌ر به‌ڕكێ!!
+ ئێ ما نێ به‌رهه‌مێ زیره‌كییا وانه‌، ئان تۆ وه‌سا نابینى؟
– نه‌ به‌گێ من، ئه‌ز دبنیڕا وه‌سا نابینم.
+ له‌و ره‌وشا ته‌ یا رێنگزه‌!
– جارێ تۆ ژ ره‌وشا من بگه‌رهه‌، به‌س به‌گێ من، بلا بخێرا مریێن ته‌ بیت به‌س بێژه‌ من، ما هۆسا یا دروسته‌!
+ چ یا دروسته‌؟
– هه‌روه‌كو تۆ دمن ناگه‌هى!
+ ئێ مامێ عه‌لۆ، هه‌ر جار تۆ یێ ئاشه‌كى دگێرى!
– ئه‌ز یێ به‌حسێ ئاشێ دزان دكه‌م، هه‌تا كه‌نگى دێ كۆته‌لا ئاشێ وان گه‌رهیت؟
+ ئه‌ها دێ وه‌بێژه‌ هه‌ى مال ئاڤا، ب ئه‌نیا ته‌ كه‌م هندى رێكا به‌غدا، ته‌هران و ئه‌نقه‌رێ لبه‌ر مه‌ یا ڤه‌كرى بیت، دێ ره‌وش هه‌ر ئه‌ڤه‌ بیت.
– یه‌عنى به‌گێ من تۆ دبێژى ئه‌و دزان بۆ مه‌ دروست دكه‌ن؟
+ ئه‌رى سه‌دجار بگۆڕا وى شێخێ هه‌تا مرى و چووى ره‌حمه‌تێ هندى سه‌رێ درێزیكى قه‌نجیه‌ك نه‌كرى ل ره‌شو رویتێن ڤى وه‌ڵاتێ چاهێرا هه‌رچى و په‌رچیێن دوو فلسا نائینن و بوینه‌ رێبه‌ر و تشتۆ ته‌با، عه‌ینه‌ن ئه‌ون یێن ڤان تۆڤ مرۆڤان بۆ مه‌ قیت دكه‌ن!
– شنیكا من باوه‌ركر تۆ مرۆڤه‌كێ زاناى به‌گێ من!
+ ب سه‌رێ ته‌كه‌م مامێ عه‌لۆ “ئه‌ز دزانم ئاڤ دسه‌ر چڕا دچت، لێ قه‌ت نابێژم”.
– ماده‌م كه‌سێن مینا ته‌ به‌گێ من خوه‌ نه‌ده‌ن به‌ر شولا، بخودێ دزێن مه‌ دێ رۆژ بۆ رۆژێ زێده‌بن.
+ دیسا تۆ چه‌پدا چووى مامێ عه‌لۆ ..
– بۆچى؟
+ ته‌ دڤێت ئه‌ز وێ بێژم یا تۆ دخازى، ما چێنابیت من دیده‌كا جودا هه‌بیت؟
– ئه‌ز یێ فێرم هه‌ما ڕه‌پ و ڕویت ئاخفتنا خوه‌ بێژم، ئه‌ز هۆسا چێتر دبینم.
+ خوه‌شیا ته‌ ژى هه‌ر ئه‌ڤه‌یه‌!
– دخازم وه‌كو به‌رزیلى و فه‌ره‌نسیا دزا لپشت شفشا ببینم.
+ تۆ بێژى لڤى وه‌ڵاتى رایه‌داره‌ك بتنێ بۆ ده‌رمانى بمینیت لسه‌ر كورسیكێ ده‌ستهه‌ڵاتێ بروینیت؟
– ئه‌و نه‌ خه‌ما منه‌ و دبێژم، نه‌خشه‌ لسه‌رێ هه‌مى دزێن ڤى وه‌ڵاتى.
2014.04.14

16

سالح محه‌مه‌د ته‌یڕۆ
گه‌ر ئه‌م هنده‌كىً بزڤرینه‌ڤه‌ بۆ دیرۆكا شۆره‌شێن رزگاریخوازیا كوردستانێ كو هه‌رده‌م سه‌ركردایه‌تیا بزاڤا رزگاریخوازیا كوردستانێ و نه‌مازه‌ د شۆرشێن ئیلۆن و گولانێ دا و ب سه‌ركردایه‌تیا پارتى دیمۆكراتى كوردستان و ب رێبه‌رایه‌تیا بارزانیێ نه‌مر و سه‌رۆك مه‌سعود بارزانى، د گه‌ل هندێ دا بووینه‌ كو دۆزا ره‌وایا گه‌لێ كوردستانێ ب شێوه‌یه‌كێ دانوستاندن و دایه‌لۆك و دوور ل شه‌ڕى بهێته‌ چاره‌سه‌ركرن، لێ هه‌رده‌م ئه‌ڤ په‌یوه‌ندیه‌ چووبنه‌ پێش ده‌ستهه‌لاتێن حوكمرانیا عیراقێ یا ئێك ل دووڤ ئێك و بگره‌ هه‌تا ئه‌ڤرۆ ژى د گه‌ل دا بیت خوه‌ ل كوردان ڤه‌كێشایه‌ و هه‌ر جاره‌كێ ژى مه‌رجێن وه‌ها ڤیانه‌ ب سه‌ر سه‌ركردایه‌تیا سیاسى بسه‌پینن كو مه‌حاله‌ ژ لایێ سه‌ركردایه‌تیێ ڤه‌ بهێته‌ قه‌بوولكرن، له‌وما گه‌ر نوكه‌ ژى ده‌لیڤه‌ بۆ بهێته‌ ره‌خساندن ئه‌ز یێ پشتراستم دێ چه‌ندین جارێن دى گه‌لێ كوردستانێ جینۆساید و ئه‌نفال و كیمیاباران و قركرنه‌ڤه‌، چونكو هه‌كه‌ ده‌ستهه‌لاتێن به‌رییا ڤێ ده‌ستهه‌لاتێ خودان ئێك هه‌لویستیا دژایه‌تیێ بن، كو ئه‌و ژى ب ب تنێ یا نه‌ته‌وى بیت ل هه‌مبه‌رى كورد و كوردستانێ یا ئه‌ڤرۆ بووینه‌ دوئێك نه‌ته‌وه‌ و یا دى مه‌زهه‌ب. له‌وما ل هه‌ر پشتى روودانێن 16 ئوكتوبه‌رێ هه‌ولا هندێ دا كو هه‌رێمه‌ك نه‌مینیت ب ناڤێ هه‌رێما كوردستانێ و زۆر جاران ژى دگۆتن پارێزگه‌هێن باكۆرێ عیراقێ كو ئه‌ڤه‌، خوه‌ ب خوه‌ ل دژى دستوورێ عیراقێ بوو، چونكو دستوورێ عیراقێ دان ب فیدرالیه‌تا كوردستانێ دایه‌.
لێ یا مرۆڤ پێ حێبه‌تى دبیت ئه‌وه‌ كو دیاره‌ هنده‌ك لایه‌ن و كه‌س دزانن و نه‌ڤێن بزانن یان دڤێن سه‌رى ل خه‌لكى ب شێوێنن كو تێكچوونا په‌یوه‌ندیێن حوكمه‌تا هه‌رێما كوردستانێ ل سه‌ر پرسا ریفراندۆمێ یه‌ و هه‌كه‌ مه‌ ریفراندۆم نه‌هاتبا كرن ئه‌ڤه‌ نه‌دهاته‌ سه‌ر سه‌رێ خه‌لكێ كوردستانێ، لێ هه‌كه‌ ریفراندوم ژى نه‌هاتباكرن دا ب ڤان كریاران رابن ئه‌گه‌ر ده‌لیڤه‌ بۆ هاتبا ره‌خساندن، به‌لگه‌ه ل سه‌ر گۆتنا ل ده‌مێ كو به‌ریا هاتنا تیرۆریستێن داعش ژى و ل سالا 2014 هه‌ولا داگیركرنا كه‌ركووك و ده‌ڤه‌رێن هه‌رێما كوردستانێ ئه‌وێن ل ده‌رڤه‌یى هه‌رێمێ دا وهێز به‌ر ب وان ده‌ڤه‌ران ئینان خوه‌ هینگى هیچ ریفراندۆم نه‌هاتبووكرن، لێ هێزێن پێشمه‌رگه‌هێن قه‌هره‌مان به‌رسینگێ وان گرتوون و نه‌هێلان ئه‌و پیلان سه‌ر بگرن، لێ ئه‌و رێكه‌فتنا كو ل 16 ئوكتوبه‌رێ هاتیه‌كرن د ناڤبه‌را حوكمه‌تا ناڤه‌ندیا عیراقێ و گرۆپه‌كێ سه‌ر ب لایه‌نه‌كێ سیاسى یێ كوردستانى بوون ول پێش سۆپایى عیراقێ و حه‌شدا شه‌عبى كه‌فتین بۆ داگیركرنا ده‌ڤه‌رێن كوردستانێ ئه‌وێن ب خوینا زیده‌تر ژ 1800 شه‌هیدان و ب هزاره‌ها برینداران و خوه و ماندیبوونا پێشمه‌رگه‌هێن قه‌هره‌مان هاتیه‌ رزگاركرن، ب هه‌ر حال ئها ئه‌ڤه‌ جهێ داخه‌كا گران و مه‌زن و دیرۆك دێ ل به‌رپه‌رێن خوه‌ ڤێ رێكه‌فتنا خیانه‌تكارى ب خامه‌یه‌ك ره‌ش و چه‌په‌ل نڤیسیت.
ئه‌ڤه‌ ژى دزڤریته‌ڤه‌ بۆ وێ چه‌ندى كو هه‌تا نوكه‌ و سه‌ره‌راى ڤان 27 سالێن حوكمرانیێ سه‌ركردایه‌تیا سیاسى نه‌شیاینه‌ خوه‌ رێك بێخن و ببنه‌ خودان ئێك گۆتار و ئێك هه‌لۆیستیا نه‌ته‌وى و نیشتیمانى، ئه‌ڤجا ب هه‌ر ئه‌گه‌ره‌ك و سه‌ده‌مه‌كێ بیت.
له‌وما یاكو ئه‌ڤرۆ ژى دئێته‌ روودان نه‌ك كێشه‌یا هه‌رێما كوردستانێ ل سه‌ر مووچه‌ و بۆدجه‌یه‌، به‌لكو ل سه‌ر وى مافێ یه‌ وى یه‌ ئه‌وێ د دستوورێ عیراقا فیدرال دا بۆ نه‌ته‌وێ كورد هاتیه‌ په‌سه‌ندكرن و دیاركرن كو ژلایێ پتریا خه‌لكێ عیراقێ ب گشتى و ل سالا 2005 ڤه‌ ده‌نگ ل سه‌ر هاتیه‌دان كو كورد و عه‌ره‌ب هه‌ڤپشكن ب رێڤه‌برنا حوكمرانیا عیراقێ، نه‌ك كورد هه‌ڤوه‌لاتیێ پله‌ دو بیت، كو مه‌حاله‌ ئه‌ڤ هزرا شاش ئه‌وا هه‌یى ل ئالیێ حوكمه‌تا ناڤه‌ندا عیراقێ ڤه‌، ژلایێ سه‌ركردایه‌تیا سیاسى یا كوردستانێ و نه‌مازه‌ پارتى دیمۆكراتى كوردستان و سه‌رۆك بارزانى بهێته‌ قه‌بوولكرن، چونكو ئه‌و شۆره‌ش و سه‌رهلدان و قوربانى و خه‌بات و تێكۆشین و به‌رخودانا هاتیه‌كرن، ل پێناڤ پاریه‌كێ نانى و مووچه‌یى و بۆدجه‌یى نه‌بوویه‌، به‌لكو ل پێناڤ مافێ ره‌وا یێ گه‌لێ كوردستانێ و ئازادى و سه‌رفیرازى و سه‌رخوه‌بوونا كوردستانێ بوویه‌. له‌وما ل دووماهیێ و ب هزرا من ئه‌ڤ پرۆپاگندا دهێته‌كرن، ژ لایێ هنده‌ك كه‌س و لایه‌ن و گرۆپان ڤه‌، گوایه‌ ئه‌گه‌را ئه‌ڤێ قه‌یرانێ پرسا ریفراندۆمێ بوویه‌ یا دووره‌ ژ راستیێ و مه‌رامێن وان بۆ پرۆپاگندێن هه‌لبژارتنێن داهاتى یه‌ و چى دى نه‌. لێ نزانن كو خه‌لكێ كوردستانێ گه‌له‌ك و گه‌له‌ك ژ ڤێ چه‌ندێ مه‌زنتره‌ و هوشیارتره‌…

20

- به‌یار باڤى –
ل مه‌ها سۆباتا 2013 ێ ل هۆله‌كا هۆتێلا ژیان ل دهوكێ ئه‌م كۆمه‌كا نڤیسه‌ر و ره‌وشه‌نبیرێن پارێزگه‌هێ هاتینه‌ داخواز كرن بۆ گه‌نگه‌شه‌ كرن و پێش كێش كرنا راوو بۆچونان ده‌رباره‌ى ئینسكلوپیدیایه‌كێ بۆ پارێزگه‌ها دهۆكێ , كۆ ژئالیێ نڤیسه‌رێ به‌رنیاس ماموستا مصدق تۆڤى ڤه‌ دهاته‌ سه‌رپه‌رشتى كرن .. و ره‌نگه‌ دوه‌ختى دا بۆمه‌ گه‌له‌ك براده‌ران ئه‌ڤ تشته‌ وه‌كو خه‌ونه‌كێ بۆ ؛ وه‌كو خه‌ونه‌كێ كۆ یا ب زه‌حمه‌ته‌ كاره‌كێ هۆسا مه‌زن و كێم ئه‌زموونى و كۆمه‌كا فاكته‌رێن دى بهێته‌ ئه‌نجامدان و روناهیێ ببینیت , و هه‌روه‌سا وه‌كو خه‌ونه‌كێ بو بۆ هه‌مویان كو به‌رهه‌مه‌كێ هۆسا دلخۆشكه‌ر و ب مفا بكه‌ڤیته‌ به‌رده‌ست نه‌خاسم كۆ بۆ جارا ئێكێ یه‌ ..
رۆژ هاتن و رۆژ چون .. ژ به‌ریا دوو رۆژان داخوازنامه‌یه‌ك بۆمه‌ هه‌ر ژئالیێ ماموستایێ به‌رێز ڤه‌ هات بۆ ئاماده‌بون ل رێ و ره‌سمێن ده‌رچونا ئه‌ڤێ ئینسكوپیدیا یا پارێزگه‌ها دهۆكێ لهۆلا كونفرانسان ل زانكویا دهوك ل رۆژا 12ى ئه‌ڤێ مه‌هێ. ب راستى ئه‌ڤه‌ وه‌كو مزگینى یه‌كا دلخوشكه‌ربو كۆ ئه‌ڤ به‌رهه‌مێ هه‌ژى بكه‌ڤیته‌ به‌ر ده‌ستێ خوانده‌ڤانا كۆ پتریا وه‌ڵاتێن جیهانێ د بوارێن جودا جوداده‌ گرنگیێ ب ئه‌ڤێ چه‌ندێ دده‌ن و بویه‌ ئێك ژ بنه‌مایێن پێناسینا وه‌ڵاتى و جڤاكى د هه‌مو بواران دا ..
ب تایبه‌ت بۆمه‌ وه‌كو جڤاكێ پارێزگه‌ها دهۆكێ و هه‌ر وه‌سا جڤاكێ كوردستانێ ب شێوه‌یه‌ك گشتى گه‌له‌ك مفایێ ئه‌ڤێ ئینسكوپیدیایێ دێ هه‌بیت چ وه‌كو پێناسین یان رۆهنكرن و شرۆڤه‌كرن لسه‌ر پتریا مژارێن گرێداى ژیانا جڤاكى وزێده‌بارى ئالیێن سروشتى وجوگرافى:
*ئالیێ جڤاكى :دانا نیاسینا سیسته‌مێ پێكهاتا جڤاكى و هه‌ر وه‌سا ئه‌وان عورف و عادات و ره‌وشت و بهایێن جڤاكى ل ده‌ڤه‌رێ كو ب درێژاهى یا سالان د قالبه‌كى دا هاتینه‌ بۆهژاندن و بوینه‌ خودان مورَكه‌كا تایبه‌ت ب ده‌ڤه‌رێ ڤه‌ .. وهه‌ر وه‌سا سه‌رو به‌رێ ژیانا خه‌لكێ ده‌ڤه‌رێ چ یێ نها یێن ژیانا سه‌رده‌مێ به‌رێ بتایبه‌ت ژیانا
گوندان گونداتیێ ..
*ئالیێ دیروكى و سیاسى: به‌رچاڤ كرنا ئه‌وان رودان و بویه‌ر و قوناغ و وه‌رچه‌رخانێن گرنگ یێن دیروكى و سیاسى كو ده‌ڤه‌ر تێرا ده‌رباز بوى وكاریگه‌رى لسه‌ر هه‌مو ئالیێن ژیانا جڤاكى .
* ژئالیێ كه‌لتورى و فلكلورى: به‌رچاڤ كرنا كه‌لتور و فلكلور و میتولوژیا ده‌ڤه‌رێ ژ ستران و چیرۆك و سه‌ر هاتى و ئه‌ڤسانه‌یان و هه‌روه‌سا یاریێن فلكلورى كو هه‌ر ئالیه‌ك خوه‌یى ره‌هه‌نده‌ك سوسیولوژى یه‌ و گه‌له‌ك ئالیێن كه‌سایه‌تى یا جڤاكى و ده‌روونى یا تاكێ كوردستانێ تێدا دیار و به‌رچاڤ دبیت .. زێده‌بارى به‌رچاڤ كرنا كه‌سایه‌تیێن ده‌ڤه‌رێ ب رۆل پێگه‌ها خۆ یا جڤاكى ,سیاسى , زانستى ….
* ژئالیێ زمانى : ژ ئه‌نجامێ نڤیسین و ئاماژه‌پێ كرنا ناڤێن كه‌سان و جهێن ده‌ڤه‌رێ و هه‌روه‌سا ئاڵاڤ و كه‌ره‌سته‌ و هێمایان مفایه‌كێ زمانى هه‌یه‌ كۆ ئه‌ڤ په‌یڤێن بوژین و ره‌سه‌ن فه‌رهه‌نگا زمانى ده‌وله‌مه‌ن دكه‌ن وژنه‌مان و ناڤچونێ رزگار ببه‌ن ..
* ژئالیێ ئابوورى و چاندنێ : به‌رچاڤ كرنا ئه‌وان ژێده‌رێن ئابورى
یێن كو ژیانا خه‌لكێ لسه‌ر رادوه‌ستا وهه‌ر وه‌سا ئه‌وان كار وپیشه‌یێن خه‌لكێ ده‌ڤه‌رێ و زێده‌بارى ده‌رامه‌تێ ئاڤى و هشكاتى یێ كو ل ده‌ڤه‌رێ به‌ربه‌ڵاڤ ..
*ژئالیێ ره‌وشه‌نبیرى و ئه‌ده‌بى و رۆژنامه‌گه‌رى: ئاماژه‌ كرن ب بزاڤا ره‌وشه‌نبیرى و ئه‌ده‌بى و رۆژنامه‌گه‌رى ل ده‌ڤه‌رێ و هه‌روه‌سا ناڤێن كه‌سانێن نڤیسه‌ر و ره‌وشه‌نبیر و رۆژنامه‌ڤان و به‌رهه‌مێن ئه‌وان و هه‌لبه‌ت دگه‌ل بوارێ راگه‌هاندنێ ..
*ژئالیێ زانستى و په‌روه‌رده‌یى ڤه‌ : ئاماژه‌كرن ب قوناغێن وه‌رارا زانست و په‌روه‌ردێ ل ده‌ڤه‌رێ هه‌ر ژ قوبه‌هان و خواندنگه‌هێن فه‌قیان هه‌تا دگه‌هیته‌ قوتابخانه‌ و زانكویان ..
ئه‌ڤه‌ و زێده‌بارى ئالیێن دى یێن گرێداى ژیانا خه‌لكى ..
هه‌لبه‌ت ئه‌ڤ كارێ هه‌ژى دێ بیته‌ شه‌نگسته‌ و بنامه‌یه‌ك كۆ ل پاشه‌رۆژێ تشتێ نوى ل ئه‌ڤان بابه‌تان بهێنه‌ زێده‌كرن یان
ژى ئه‌و بیاڤ و بابه‌تێن ئه‌ڤێ ئه‌نسكلوپیدیایێ بخۆڤه‌ نه‌گرتین ل چاپێن بهێن لسه‌ر بهێنه‌ زێده‌ كرن .. وده‌ست خۆش بۆ ماموستایێ نڤیسه‌ر مصدق تۆڤى و هه‌ر ماموستایه‌كێ ده‌ست د ئاڤاكرنا ئه‌ڤى ئاڤاهیێ جوان و هێژا ده‌ كرى ..

13

د.سالار عوسمان
جڤاكناسی: ئه‌و زانسته‌ یێ سروشت و پێكهاته‌یا جڤاكێ ڤه‌دكۆلیت، زانسته‌كێ نوویه‌ و پشتی دروستبوونا جڤاكه‌كێ دروستبوویه‌، زانسته‌كه‌ هه‌ر ته‌نێ سه‌ر ل ناڤ ناسینیا جڤاكى نینه‌، به‌لكی ل ناڤ هه‌می ڕه‌هه‌نده‌كێ نووتره‌ ژى، بۆ میناك ئایین، هزر و سیاسه‌ت و خوه‌ زمان ژى، كلتوور و دیرۆك دهێته‌ڤه‌، من دڤێت بێژم: كۆمه‌ڵناسی ئان جڤاكناسی پێدڤیه‌كه‌ و به‌ری جڤاكناسان ب زانستێ خوه‌ بزانن، پێدڤیه‌ كه‌سێن سیاسی، ئاینناس زانستێ خوه‌ بزانن، ب رامانه‌كا دیتر: باشترین سیاسی ئه‌و سیاسی یه‌، كو جڤاكێ خوه‌ باش بناسیت، ئه‌ڤه‌ بۆ زانایه‌كێ ئوولی ژى هه‌ر ڕاسته‌، لێ به‌لێ پرسیار ئه‌ڤه‌یه‌: ئه‌رێ سیاسیێن كورد ئه‌ڤێ چه‌ندێ دكه‌ن؟!.. واته‌ هه‌وڵ داینه‌ ب جڤاكناسانه‌ و ب تێگه‌هشتنه‌كا جڤاكی سیاسه‌تێ بكه‌ن؟!..به‌رسڤا ڤێ پرسیاره‌ ب ڤه‌كری دێ بجههێلن و ب ڤه‌كری بێژین، هه‌تا ئه‌وێن سیاسی ل هه‌مبه‌ر پرسیاردا ڕابگرن!.. ئاخر سیاسی و پرسیار ژى، سیاسی و هێزا به‌رسڤێ، سیاسی و جۆر و چاوانیا به‌رسڤێ ژى پرسگه‌لێكا كێم به‌حس ژێ كری مه‌عریفى و ئاكام هنده‌ك سیاسی سفڕ ده‌كه‌ن!..
ب بۆچوونا مه‌ جڤاكێ كوردی جڤاكێ چاڤه‌، جڤاكێ چاڤ ب رامان كو ب تێگه‌هشتنه‌كا كێم هزر دكه‌نه‌ڤه‌، واته‌ زۆرتر بینه‌ره‌ نه‌ك هزركه‌ره‌، ل جڤاكێ دا، كو هزر و بیركرن د ئاستێ پێدڤی دا نه‌بێت، وێنه‌ و دیمه‌ن دبن ب هێز، هێز بن واته‌ هه‌ڵخه‌لتێنه‌ر، له‌وما نها هند نه‌مایشكرنا وێنه‌یان ب دره‌وه‌، وێنه‌یێن ڕاسته‌قینه‌ نین، هه‌ر بۆ نموونه‌ ل شه‌ڕی داعشێ دو جۆر وێنه‌ هه‌بوون:
1ـ وێنه‌ێن پێشمه‌رگه‌ و سه‌نگه‌ر و شه‌ڕ و قوربانیدان: وێنه‌ ڕاست.
2ـ وێنه‌ێن خۆهه‌لاوستى ب وێنه‌یێ ئێكێ: وێنه‌ نه‌یێن ڕاست.
ئه‌وا زۆرتر دهاته‌ دیتن، تایبه‌ت ل سۆسیال میدیایێ دا وێنه‌ نه‌یێ ڕاست بوو، كێمترین ده‌رفه‌ت دایه‌ ب وێنه‌یێ ڕاستی!.. ئه‌ڤه‌ رامانا وێ چیه‌؟!.. رامان ئه‌ڤه‌یه‌ جڤاكێ چاڤه‌ پتر ب وێنه‌یێن نه‌ یێن ڕاست دژین، كه‌واته‌ جڤاكێ چاڤ ئانكو جڤاكه‌كه‌ ب چاڤ بریار دده‌ن، نه‌ك ب هزر، له‌وما نكارن و قوره‌تا هندێ نینه‌ هزرێ ل وێنه‌ێن ڕاسته‌ی ژی بكه‌ن !..
حزبێن درۆزن یان یێن دره‌وین زۆرترین وێنه‌یێن دره‌و به‌ڵاڤدكه‌ن هه‌تا زۆرترین جه‌ماوه‌رێ جڤاكی چاڤ بۆ خوه‌ ڕابكێشێت، سیاسیێ نه‌نیشتیمانی و ته‌نانه‌ت مه‌لایێن درۆزن ژى:( مه‌به‌ستا مه‌ ژ مه‌لایێ درۆزن ئه‌ون، كو پیخه‌مه‌ت ده‌قێ پیرۆز دخوازن بگه‌هنه‌ ده‌سهه‌ڵاتێ و مه‌لله‌زاتێن دونیایێ)، چنكی هند وێنه‌ و درووشم و هاوار و فرمێسك بڵاڤ ده‌كه‌ن، نه‌شێن د كووراتیێ دا بژین، مه‌به‌ستا مه‌ ئه‌وه‌ ژ كووراتیێ: وێنه‌ێن ڕاست و گفتوگۆیا ڕاست و ب جهگه‌هاندنا ئه‌ركێن پیرۆز!.
ل دووماهیێ مه‌ دڤێت بێژین:
1ـ هه‌تا جڤاكێ كوردی ژ جڤاكێ چاڤ ڤه‌ نه‌هێته‌ گوهارتن بۆ جڤاكێ بیركه‌ر یان هزری، وێنه‌ و دیمه‌ن و سه‌حكرنا دره‌وان ب هه‌ڕمێن و كاریگه‌رن، لێ هه‌ڕمێن و كاریگه‌ریێن وێ نه‌ڕاست و زیانبه‌خشن !..
2ـ پێدڤیه‌ هه‌رچی زوویه‌ ئه‌ڤ جڤاكه‌ بهێته‌ گوهارتن و ببێته‌ جڤاكه‌كێ هزری، هه‌تا بشێن سپی و ڕه‌ش، باش و جاش ژ ئێكدو جودا بكه‌ن، ئه‌ڤه‌ ژی ئه‌ركێ مه‌ هه‌میانه‌ كو ب دڵسۆزی ب به‌رهه‌مدئینین و هزر ده‌كه‌نه‌ڤه‌ !…

13

شێرزاد نایف

ب دیتنا من ژینگه‌ها مرۆڤى باندۆره‌كا مه‌زن هه‌یه‌ دبریاركرنا ده‌روونا مرۆڤى دا، ئه‌ڤ باندۆره‌ دبیت پشكا شێرى بیت و سه‌رپشكا ئه‌گه‌رێن بابه‌تیانه‌ بیت. مه‌ زۆر حه‌زكر كو ئه‌م د دیمۆكراسخواز بین و مه‌ خوه‌ ددانا وه‌كو ویلایه‌ته‌كا ڤه‌قه‌تیایى ژ ئه‌مریكا، به‌لێ هه‌ر وه‌كو ژینگه‌ و نه‌خشه‌یێ جوگرافى ناهێلیت، ئه‌م هه‌ر یێن خوه‌ هزرڤه‌كرى دهێلین و ئازاد سه‌رده‌ریێ بكه‌ین، ژینگه‌ها مه‌ ژى یا پاك و فێنكه‌، به‌لێ هه‌ر وه‌كو ئه‌و یێن عه‌ورێن ده‌ستكرد بۆ هنداڤى مه‌ڤه‌ دئینن و ب زۆرى مه‌ دكه‌نه‌ دك راسێ رۆژهه‌لاتی دا، حه‌ز ناكه‌ن ئه‌م ژى د دیمۆكراسخوازبین، چونكو ل ده‌سپیكێ و حه‌تا نها ژى سه‌ربۆرا مه‌ ب ناڤێ دیمۆكراسیێ بسه‌ركه‌ڤت، حه‌تا كو گه‌هشتیه‌ لۆته‌كیا خوه‌ و مه‌ خواستى كیانێ خوه‌ یێ ب هێز راگه‌هینین، ب هه‌مى رێیان هاتنه‌ مه‌ كو مه‌ بشكێنن، نه‌شیان و ئه‌و خالا لاواز بكارئینا و ده‌ڤێ مه‌ گرێدان ب هۆیێ خیانه‌تێ، هه‌كه‌ نه‌ كیانێ هه‌رێمێ زۆرێ ب هێزبوو و دا پتر ب هێزكه‌ڤیت هه‌كه‌ كرمێ دارێ نه‌با!!. هێشتا ژى یا مایى و دێ مینیت ژى. چونكو ئه‌م ب زۆرى نه‌چارى ژیانا دیكتاتۆریانه‌ كرینه‌، مه‌ نه‌ ڤێت ل گه‌ل عیراقا جودا بژین، هه‌ر یێن مه‌ پالڤه‌دده‌ن، بریارا سیاسی یا كوردى ل هه‌رێمێ دخوازیت سه‌ربخوه‌یا خوه‌ هه‌بیت و ملكه‌چى چو ئه‌جینه‌دیێن دى نه‌بیت، به‌لێ عیراقا ـ نه‌یا خوه‌ ـ یا كریه‌ به‌ربه‌سته‌ك ل به‌رامبه‌رى ئه‌ڤێ بریارێ. ئه‌رێ ئه‌و چو ده‌وله‌ته‌ سه‌رۆكێ وێ نه‌یێ ب ده‌ستێ خوه‌ و د ده‌ستێن وه‌لاتیێن دى دابیت؟!. هزر و ره‌فتارێن كوردستانیان گه‌له‌ك د پێشكه‌فتى و ئازاد و دیمۆكراسى بوون، ژ هه‌مى لایه‌كى ڤه‌، ده‌رگه‌هێن وێ دڤه‌كرى بوون، ژ به‌ر ساخیا دلى، به‌لێ یا دیاره‌ كیژ لایه‌ن دخوازیت هه‌ر دگرتى بین و وه‌كو وان بین، بۆ نموونه‌ هه‌ره‌ سوشیال میدیا و سنابیێن وه‌لاتێن ده‌وربه‌ر ڤه‌كه‌، كیژ وه‌لاته‌ ب ره‌خ مه‌ڤه‌ یێ ڤه‌قه‌تیایه‌ ژ دونیایێ؟! هه‌ما دێ دیار بیت، ڤێجا بگره‌ ژ هه‌مى ته‌ماكاریێن دى كو دخوازیت ده‌ستێ خوه‌ بدانیته‌ سه‌ر و وه‌كو كۆمارا كوردستانا ئێكێ لێبكه‌ت!. ته‌ماكاریێن هه‌ڤبرى ئێك، ئه‌و هزرا دكتاتۆر یا د سه‌رێن مه‌ دا چاندین یا دوور و درێژبوو، له‌ورا زووبزوو ناهێته‌ ڤه‌مراندن، له‌ورا یا ب زه‌حمه‌ته‌ دیمۆكراسى جهێ وێ بگریت، كو نها خه‌له‌ك یێ خۆزیێن دكتاتۆریێ رادهێلن، یا دروست ل به‌ر بوویه‌ خه‌له‌ت، چونكو سیسته‌مێ دیمۆكراسى ده‌ردێ دلێ مه‌یه‌ و ئه‌م ب وێ دێ گه‌هینه‌ ئارمانج و خواسته‌كێن خوه‌، له‌ورا ژى بارزانیێ نه‌مر به‌رى ده‌هان سالان بزاڤا خوه‌ ب دیمۆكراسیێ دامه‌زراند، هینگى ئه‌و دزانى بها و رامانا دیمۆكراسیێ چه‌نده‌. نها ژى شه‌ره‌ د ناڤبه‌را دكتاتۆریێ و دیمۆكراسیێ دا ل نیڤا هزرا مه‌ دا، چونكو سه‌روبه‌رێ مه‌ یێ دیمۆكراسى یه‌ و هزر یا دكتاتۆره‌، هه‌ر وه‌كو دووماهى چه‌كێ وان ئه‌و بوو ب برسێ هاتنه‌ مه‌ وهه‌ر نه‌شیانه‌ مه‌!..

12

چین بـ 900 ملیار دۆلاران 70 وه‌لاتان ب هه‌ڤرا گرێدده‌ت، ڕۆسیا و ئیران و تركیا سوودمه‌نترین وه‌لاتن!
محه‌مه‌د عامر دێرشه‌وى*
مانشیت
(هه‌لویستێن ناڤده‌وله‌تى د بارا كوردستانێ دا، پشكه‌كن ژ ململانا ئه‌مریكا و چین و ڕۆسیا و زلهێز و ده‌وله‌تێن دیتر ل سه‌ر ڤێ ڕێیێ)
د لێكۆلینه‌كێ دا بۆ مالپه‌رێ سه‌نته‌رێ لێكۆلینێن كه‌نالێ ئه‌لجه‌زیره‌، عیماد ئابشناس، ئاماژه‌ پێدكه‌ت، كو ڤه‌كرنا ڕێكا ئاڤرمیش خه‌ونه‌كا به‌رده‌واما ڕه‌فسه‌نجانیێ سه‌رۆك كۆمارێ ئیرانێ و ڕوحانیێ دۆستێ وییه‌، لێ ئه‌مریكا ب دو پرۆژه‌یان بزاڤكر ڤێ خه‌ونێ كوره‌ بكه‌ت:
یه‌ك) دۆرپێچا ئابوورى ل سه‌ر ئیرانێ.
دو) پرۆژێ هیلارى كلینتۆن، 2011، بۆ ڤه‌كرنا رێكه‌كا بازرگانى شوونگر د ناڤبه‌را ڕۆژهه‌لاتێ ئاسیا و ئه‌ورۆپا دا.
سه‌نته‌رێ پرۆژێ ڕێكا كلینتون وه‌لاتێ ئه‌فغانستانه‌،‌ ئه‌وجا به‌رب ئه‌ورۆپا ڤه‌ ب ڕێكا ده‌ریا سۆر، یانژى ب رێكا كه‌نداڤى و وه‌لاتێن كه‌نداڤى به‌ر ب عیراقێ یان ئوردنێ، ئه‌وجا به‌ر ب سووریا و تركیا، پاشى ب هه‌ردو ڕێكێن ده‌ریایى و په‌ژایى بۆ ئه‌ورۆپا.
ل سالا 2013 سه‌رۆكێ چینى، شى ژینپینگ، پرۆژێ دوباره‌ڤه‌كرنا رێكا ئاڤرمیش د ناڤبه‌را چین و ئه‌ورۆپا دا ئانى پێش. گۆره‌یى لێكۆلینا ل سه‌ر مالپه‌رێ كوموسیۆنا ئه‌مریكى ـ چینى بۆ لێكۆلینێن ئابوورى و ئیمناهیێ (CSIS) به‌لاڤكرى، وه‌لاتێ چینێ، بۆ ڤه‌كرنا ڕێكا ئاڤرمیش، 900 ملیار دۆلاران، ب دله‌ك و دو ده‌ستێن ڤه‌كرى، ته‌رخانكرنه‌. ئه‌ڤ گۆژمێ پاره‌یى دێ هێت، سه‌رمایه‌ گوزاریكرن ل 70 وه‌لاتێن دكه‌ڤن ل سه‌ر ڕێكا ناڤبرى بۆ پرۆژێن جۆراوجۆر: ڕێك و ڕووبار، ئابوورى، كه‌لتۆرى، سیاسى…
ئه‌ڤى پرۆژێ هۆ مه‌زن، دێ كاردانه‌ڤه‌ و كارتێكرن ‌ لسه‌ر سیاسه‌تا ڕۆژهه‌لاتا ناڤه‌راست و سیاسه‌تا ناڤده‌وله‌تى هه‌بیت، په‌یوه‌ندیێن ئیران ـ تركیا ـ ڕۆسیا یێن نوو، هه‌روه‌سا هه‌ولدانێن چین و ڕۆسیا بۆ به‌رده‌وامیا په‌یمانا 1+5 و ڕاكرنا دۆرپێچا ئابوورى ل سه‌ر ئیرانێ، پینگاڤێن ده‌ستپێكینه‌ بۆ قولپه‌كا نوو، یا ده‌وله‌تێن مفادار ژ ڤه‌كرنا ڕێكا ئاڤرمیش‌.
پرۆژێ ڕێكا ئاڤرمیش چیه‌؟
پرۆژێ ڕێكا ئاڤرمیش، ڤه‌كرنا دو ڕێكایه‌ د ناڤبه‌را چین و ئه‌ورۆپا دا.
ڕێكا ده‌ریایى: ژ باكۆرێ چینێ ده‌ستپێدكه‌ت د گه‌هیت باشۆرێ ئیرانێ، ئه‌وجا ب دو ڕێكا به‌ر ب ئه‌ورۆپا:
أ) ڕێكا ده‌ریا سۆر (گرنگیا یه‌مه‌ن) و ئه‌فریقیا.
ب) ڕێكا په‌ژایى (شه‌مه‌نده‌فر و ترمبێلێن بارهه‌لگر(گرنگیا كوردستانێ)، بۆ ده‌ریا ناڤین و ئه‌ورۆپا.
ڕێكا په‌ژایى: ژ باشۆرێ چینێ ده‌ستپێدكه‌ت بۆ كازاخستان و د ناڤ ده‌وله‌تێن ئاسیا ناڤین دا دبۆریت، تا دگه‌هیت باكۆرێ ئیرانێ. ئه‌وجا ژ ئیرانێ ب یه‌ك ژ ڤان هه‌رسێ رێكێن سه‌ره‌كى به‌ره‌ف ئه‌ورۆپا:
أ) رێكا ئستانبولێ بۆ ئه‌لمانیا و ژ وێرێ بۆ ڕوتردام (هۆله‌ندا) و بۆ ڤینیتسیا (ئیتالیا).
ب) رێكا مۆسكۆ ئه‌وجا بۆ فنله‌ندا و باكۆرێ ئه‌ورۆپا.
ج) رێكا عیراق ـ سووریا بۆ ده‌ریایا ناڤین و ژ لازقیه‌ و به‌یرۆتێ بۆ ئه‌ورۆپا.
وه‌كو دیار:‌ ئیران دبیت دووڕیانا هه‌ردو ڕێكێن ده‌ریایى و په‌ژایى و رێكه‌ك ده‌ریایى/په‌ژایى بۆ گرێدانا باشۆرێ ئیرانێ ل گه‌ل رێكا مۆسكۆ د به‌رنامه‌دایه‌. واته‌ ئیرانێ‌ خه‌ونا كه‌ڤنا قه‌یسه‌رێن ڕۆسى و سه‌ركردێن سۆڤێت و پۆتینێ نوكه‌، بۆ گرێدانا ڤى وه‌لاتى ل گه‌ل ئاڤێن گه‌رم، بجهـئینا.
مفادار و زه‌ره‌رمه‌ند؟
ژماره‌ چارده‌ یا كۆڤارا دێر شپیگلا ئه‌لمانى (31/3/2018) ل بن مانشێتێ‌ “چین بێهنفره‌یه‌” هاتیه‌ به‌لاڤكرن. ڤینیتسیا شتاینمیتز د لێكۆلینا خوه‌دا ب هوورى و درێژى، و ب دیاركرنا ژماره‌یان، ل سه‌ر مفادار و زه‌ره‌رمه‌ندێن پرۆژێ رێكا ئاڤرمیش نڤیسییه‌. تێچۆوا گه‌هاندنا كالایێن چینى بۆ ئه‌ورۆپا ب رێژا 40 تا 60% كێمتر دبیت، ئه‌ڤه‌ ژ بلى مفایێن چینێ یێن سیاسى و ئابوورى و كه‌لتۆرى…هتد. مفادارترین وه‌لات ژ جێبه‌جێكرنا پرۆژێ ڕێكائاڤرمیش، پشتى چینێ، ئیرانه‌. ئیران دبیت سه‌نته‌رێ گرێدانا چین و ئه‌ورۆپا و د هه‌مان ده‌مدا گرێدانا رۆسیا و ئاڤێن گه‌رم، ئه‌ڤ چه‌نده‌ گرانیه‌ك مه‌زن دده‌ت ئیرانێ ل سه‌ر ئاستێ جوگرافى و سیاسه‌تا ناڤده‌وله‌تى. ژ بلى كو ڕێكوڕووبار ل ئیرانێ دهێن نووڤه‌ژه‌نكرن، سه‌رمایێ بیانى ل ئیرانێ دكه‌ڤیت كار، ب تایبه‌ت سه‌رمایه‌یێ چینى: دگه‌ل سه‌ره‌دانا ڕوحانى بۆ چینێ، 17 پرۆژه‌ ب گۆژمێ 40 ملیار دۆلاران هاتنه‌ ئیمزاكرن. دهێت پێشبینیكرن ڕێكا ئاڤرمیش دوو ملیۆن ده‌رفه‌تێن كارى ل ئیرانێ په‌یدا بكه‌ت، ئه‌ڤه‌ ژ بلى مفایێن گه‌شتوگوزارى و چاندنێ، نه‌مازه‌ ئه‌گه‌ر پرۆژێ رۆسیا ـ ئاڤێن گه‌رم جێبه‌جێ بوو.
كوردستان و ڕێكا ئاڤرمیش
هه‌رێما كوردستانێ و كوردستان هه‌موو، دوور نینه‌ ژ كارتێكرنا ڕاسته‌وخوه‌یا جێبه‌جێكرنا پرۆژێ ڕێكا چین ـ ئه‌ورۆپا. چ ڕێكائاڤرمیش بیت، یان ژى جێبه‌جێكرنا پرۆژێ هیلارى كلینتۆن بیت: چقێ هه‌ره‌ گرنگێ ڕێكێ د ناڤ كوردستانێڕا دبووریت، و شه‌رێ ده‌ستلسه‌ردانینا ل سه‌ر ڕێكا ده‌ستپێكرییه‌، ڕوودانێن ڤان دووماهیان و هه‌لویستێن ناڤده‌وله‌تى، د بارا كوردستانێدا، پشكه‌كن ژ ململانا ئه‌مریكا و چین و ڕۆسیا و زلهێز و ده‌وله‌تێن دیتر ل سه‌ر ڕێكا ئاڤرمیش.
*(ئه‌كادیمى د ڕۆژهه‌لاتناسى و زانستێن سیاسی دا)

45

- به‌یار باڤى –
ئێك ژ ئه‌وان دیارده‌یێن ( نه‌شاز ) و نه‌شایسته‌ ل ئه‌ڤان هه‌لبژارتنێن ئه‌ڤان چه‌ند سالێن دوماهیێ ل هه‌رێمامه‌ دهێنه‌ كرن دیارده‌یا بده‌لیڤه‌ دیتنێ یه‌ (انتهاز الفرصه‌)بۆ ئه‌و كه‌سێن بۆ به‌رژه‌وه‌ندیا خۆ یا تایبه‌ت, لناڤبه‌را شه‌ڤ و رۆژه‌كا دا ده‌نگ و ره‌نگێ خۆ دگهۆرن ژ ئه‌ڤى سه‌نگه‌رى
بۆ سه‌نگه‌رێ دێ كو ژبه‌ریا ( گه‌رماتیا بازارێ هه‌لبژارتنا ) ب هه‌زاران ئاخفتنێن كرێت ودیتنێن نه‌رێنى په‌سنا به‌ره‌یێ دى دكر و لێ دنێرى !
راسته‌ مرۆڤ ب سروشتێ خۆ هه‌ر هزر و ره‌وشت و ره‌فتاره‌كا هه‌بیت ژ ژینگه‌ه وجڤاكێ خۆ وه‌ردگریت ودئه‌نجامدا ئه‌ڤ هزر و دیتن و ره‌وشت و ره‌فتاره‌ قابیلى گهۆرینێنه‌ ,و هه‌ر ئه‌ڤ ساخله‌ته‌یه‌ ژى كو مرۆڤى ژ كه‌ره‌سته‌یێن بێ گیان وگیانه‌وه‌رێن دى جودا دكه‌ت ..
لێ تشتێ به‌روڤاژى هه‌مو پره‌نسیب وبهایێن جڤاكى ئه‌و دیارده‌یا ( سه‌نگه‌ر گهۆرینێ ) یه‌ ل ده‌مێ نێزیك بونا هه‌لبژارتنان كو ژ نشكه‌كێ ڤه‌ دێ بینى كابرایه‌ك هه‌مى ژیێ خۆ دگه‌ل لایه‌نه‌كى بۆراندى و ب هه‌لكه‌فت و بێ هه‌لكه‌فت بانگه‌شه‌ بۆ ئه‌ڤى لایه‌نى و ( ئایدیولوژیا ) وى دكر وهه‌تا راده‌یه‌كى هه‌ر كراسه‌كێ ئه‌ڤى لایه‌نى لبه‌رخۆ كربا ب كراسه‌كێ پاك و پیرۆز و بژوین به‌رێ خۆ ددایێ .. لێ ده‌ما ده‌رفه‌ت هاتى ( ده‌مێ هه‌لبژارتنا هاتى ) ئێكسه‌ر هه‌مو تشت سه‌ر وبن بۆ و ئه‌ڤ كه‌سێ هه‌ بۆ كه‌سه‌كێ دى !
تشتێ نه‌جوان و نه‌ شایسته‌ د ئه‌ڤى بوارى دا نه‌گهۆرینا هزرێ یه‌ یان بیروباوه‌ران به‌لكو ده‌مێ ده‌ست نیشان كرى یه‌ ( توقیت ) ه‌ !ژبه‌ركو گه‌له‌ك ژكه‌سێن دناڤ پارت و رێكخراوێن سیاسى دا كار كرین د دیروكا خۆدا دگه‌له‌ك قۆناغێن ژێك جودا ده‌ ده‌رباز بوینه‌ و ئه‌زموون دگه‌ل پتر ژلایه‌نه‌كێ سیاسى دیتینه‌ و گه‌له‌ك جاران ژلایه‌نێ پارێزگار و كلاسیك به‌ره‌ف لایه‌نێ سوشیالیست چوینه‌ یان به‌رۆ ڤاژ ژ لایه‌نێ كومه‌نیستى بۆ لایه‌نێ كلاسیك و ته‌قلیدى چوینه‌ .. وئه‌ڤ تشته‌ گرێداى باوه‌رى و قه‌ناعه‌تا كه‌سى یه‌ و ل گۆر ئه‌و ژینگه‌ها ئه‌و دناڤدا دژیت وهه‌روه‌سا رودان وكارتێكرن ژده‌رڤه‌ ..
لێ ئه‌وا نه‌دروست و نه‌ساخله‌م ده‌ما كه‌س خۆ ب گه‌هینیت ئه‌وى ئاستى وه‌كو ( كه‌ره‌سته‌ ) خۆ بێخت به‌ر بازارێ كڕین و فرۆتنێ گوپیتكا شكه‌ستنێ یه‌ ؛ شكه‌ستن نه‌ ب تنێ دچاڤێ ئه‌و كه‌سێ ته‌ بازار دگه‌ل كرى یان ئه‌وى لایه‌نێ خۆ پێڤه‌ گرێ دده‌ى به‌لكو هه‌تا شكه‌ستن دناخێ خۆ ژى دا وهه‌ست ب ئالووزى ونه‌ئارامیه‌كا ده‌رونى و نه‌گونجاندنه‌كا جڤاكى ژبه‌ركو بڕیار و ره‌فتاره‌كا داى ئه‌وى بخۆ د ناخێ خۆدا باوه‌رى پێ نینه‌ , بتنێ ژ بۆ ئارمانجه‌كا تاكه‌ كه‌سى و ب ده‌ستڤه‌ئینانا به‌رژوه‌ندى یه‌كێ , كۆ ژبه‌رى هه‌لبژارتنا نه‌دشیا ب ده‌ستڤه‌ بینیت !
ئه‌ڤجا ئه‌ڤ جۆره‌ كه‌سه‌ زیانه‌كا مه‌زن ب ئه‌ڤێ ره‌فتارا خۆ دگه‌هینن جڤاكى ژ گه‌له‌ك ئالیانڤه‌ كو پێتڤى ئاماژه‌ پێ كرنێ ناكه‌ت ..
پارت و ئالیێن سیاسى یێن مه‌ یێن هه‌رێمێ دێ چه‌نده‌كێ رویێ خۆ سپى كه‌ن هه‌كه‌ر ل ئه‌ڤان ده‌مێن هه‌لبژارتنا رێك بئه‌ڤان جۆره‌ كه‌سان نه‌هێته‌ دان كو ئه‌ڤان له‌یستوك و یاریان ب له‌یزن و ببه‌ن فاكته‌ره‌كێ دى یێ پتر شێواندنا ئه‌ڤى ژینگه‌ها ئه‌م تێدا كو یا پڕه‌ ژ قه‌یرانان ..
هه‌لبه‌ت ئه‌ڤ گله‌ و گازنده‌ پتر بۆ لایه‌نێن ده‌ستهه‌ڵاتێ یه‌ ژبه‌ركو ئه‌ون كو پاره‌ و پله‌و پوست دده‌ستێ دا , و پتر ل ده‌مێ هه‌لبژارتنان د بیته‌ ده‌لیڤه‌ بۆ بده‌ست ئێخستنا ئه‌ڤان ( مه‌كسه‌با ! ) و بازاڕ گه‌رم دبیت !

website security
Facebook Auto Publish Powered By : XYZScripts.com