سالرۆژا رۆژنامه‌ڤانیا كوردی بلا هه‌لسه‌نگاندنه‌گا گشتی بیت

سالرۆژا رۆژنامه‌ڤانیا كوردی بلا هه‌لسه‌نگاندنه‌گا گشتی بیت

27

محه‌مه‌د ئیبراهیم ئامێدی

رۆژنامه‌ڤانیا كوردی وه‌ك به‌رێ بنیاتی یێ هاتیه‌ دانان به‌ری 121 سالان، ل سه‌ر ده‌ستێ مالباتا به‌درخانیان ل رۆژا22 نیسانا سالا1898، ب ده‌رچوونا ئێكه‌مین ژماره‌ ژ رۆژناما كوردستان ل پایته‌ختێ مسرێ قاهیره‌ ژلایێ  میقداد مدحه‌ت به‌درخان و د ماوێ چار سالان دا 1898 ـ 1902 (31) ژماره‌ ل قاهیره‌، له‌نده‌ن، جنێف، فۆلكسن هاتنه‌ ده‌رئێخستن. رێبازا رۆژنامه‌ڤانیێ د ڤان قووناغان دا یا ده‌ربازبووی كو یێن پر بزاڤ و چالاكی و سه‌ركه‌فتن و ده‌سكه‌فتیانه‌، زێده‌باری رۆژێن سه‌خت دژوار و هه‌ستیار، قووناغا ئێكێ 1989 ـ 1921 یا دووێ 1921ـ 1958 یا سیێ 1958 ـ 1975 یا چارێ 1975 ـ 1991 یا پێنجێ ژ 1991 هه‌تا ئه‌ڤرۆ. هه‌لسه‌نگاندن  نه‌كاره‌كێ ئاسانه‌ پێدڤی  گه‌له‌ك كار و به‌لگه‌نامانه‌، لێ ل دووڤ وان قووناغێن دیار ل سه‌ری دگه‌ل بیروبۆچوونا، كارێ هه‌لسه‌نگاندنێ ساناهی دكه‌ت، كو هه‌ر ژ رۆژبوونا رۆژناما كوردی ل قووناغا ئێكێ 22 نیسانێ هه‌تا قووناغا پێنجێ سالا 1991 ئانكو به‌ری  سه‌رهه‌لدانا پیرۆز. رۆژنامه‌ڤانی سه‌ره‌رایێ یا ب  بزاڤ و چالاكی بۆ كو ژماره‌كا مه‌زن یا رۆژناما و كۆڤارا  دهاتنه‌ ده‌رئێخستن ل كوردستانێ و هنده‌ك  ده‌وله‌تێن دی، ل ژێر بارۆدوخێن ده‌ڤه‌رێ و بێهنا باریتێ و شه‌رگه‌ها ده‌هان  شۆره‌ش و داستان و سه‌هه‌لدانان ب پێنڤیسێ  دلسۆز و په‌یڤا خه‌مخۆر بۆ بزاڤا رزگاریخوازا كوردی، هه‌ول و بزاڤ دهاتنه‌دان  په‌یام و ناما گه‌لێ كوردستانێ  راگه‌هینن كو هه‌تا نوكه‌ جهێن تبلێن سه‌دان رۆژنامه‌نڤیسێن مه‌زن و دێرین یێن ل به‌رپه‌رێن وان  رۆژناما و كۆڤاران كو جهێ  رێز و سه‌رفه‌رازیا مه‌نه‌، لێ نه‌عله‌ت ل په‌یمانا لۆزان 1923 بن یاره‌ش ئه‌وا كوردستان كریه‌ چارپارچه‌ و هه‌ر پارچه‌ك رژێمه‌كه‌ و نه‌ته‌وایه‌كه‌ یا دوور ژ ره‌وشه‌نبیر و كلتوور و ره‌وشت  و زمانێ كوردان، زێده‌باری  ته‌په‌سه‌ریێ و سیته‌كاریا رژێمێ و كارتێكرنه‌كا ئێكسه‌ر ل سه‌ر ئازادیا گه‌لێ مه‌ تاراده‌كێ ئاخفتن ب زمانێ خوه‌ هه‌تا جلوبه‌رگێن كوردی قه‌ده‌غه‌بوو. رۆژنامه‌ڤانیێ  وه‌كو یا داخوازكری د بیاڤێ  هوشه‌مه‌ندیا نه‌ته‌وایه‌تی و نیشتیمانی دا و په‌یام و ناما ملله‌تێ كورد یا مافێ ره‌وا  نه‌شیا راگه‌هینیت و بگه‌هینیته‌ خه‌لكێ ده‌ڤه‌رێ و جیهانێ، ل گه‌ل هه‌بوونا جوداهیا ل ده‌ڤه‌رێ بۆ ده‌ڤه‌رێ، بۆ نموونه‌ كیمیا بارانكرنا حه‌له‌پچا شه‌هید ل 16/3/1988 و گرێدانا كۆنفرانسێ پاریس یێ سه‌ر ب ڤێ تاوانا مه‌زن ڤه‌، رۆژنامه‌ڤانیا كوردی ب ئه‌رك و رۆلی پێدڤی نه‌رابوو، ئانكو  نه‌شیا، رژێما عیراقێ یا گۆربه‌گۆر و ره‌شه‌ك و  دۆستێن رژێمێ ل جیهانێ سه‌نسۆره‌كا تاریه‌كا راگه‌هاندنێ دانا سه‌ر به‌لاڤه‌كرنێ و دووڤچوونێ،  پێخه‌مه‌ت به‌رژه‌وه‌ندیێن خوه‌  و یێن وان هه‌ڤبه‌ندا، لێ سه‌ره‌رایی ڤێ هه‌می چه‌ندێ قووناغێن به‌ری سه‌رهه‌لدانا  ئادارا سالا 1991 جانفیدایی و پاراستن و به‌رگری و خه‌بات و مه‌ترسی و شه‌هیدبوون بوون. كو ب ده‌هان  شه‌هیدێن ریبازا رۆژنامه‌ڤانیا كوردی نه‌ وه‌ك شه‌هید سالح یۆسڤی و دارا ته‌وفیق و مه‌لا ئه‌نوه‌ر مایی… هتد، زێده‌باری قه‌تلازی و نه‌بوونا ئامیركایا راگه‌هاندنێ و رۆژنامه‌ڤانیێ، بۆ نموونه‌ ل وان ده‌مان دا ل  پارێزگه‌ها دهۆكێ ب تنێ  ئێك كامیرا ته‌له‌فزیۆنی هه‌بوو یا راگه‌هاندنا كارگێریا  پارێزگه‌هێ بوو، قه‌ده‌غه‌ بۆ وێنه‌گر ل گه‌ل خوه‌ ببه‌ته‌ مالاخوه‌ فه‌رمان ئه‌و بۆ كو چ ده‌م بیت دێ به‌ته‌ فه‌رمانگه‌هێ و چ جهێن دی نابیت. ئه‌ڤرۆ پشتی سه‌رهه‌لدانێ ئانكو د قووناغا پێنجێ دا شۆره‌شه‌كا رۆژنامه‌ڤانیێ و راگه‌هاندنێ هه‌لدا وه‌ك ڤۆلكانه‌كێ په‌قی،  چه‌كێ وێ پێنڤیسێ ئازاد و په‌یڤا ره‌سه‌ن، ب ژماره‌كا مه‌زن ژ رۆژنامه‌نڤیسا و میدیكارا ن و نڤیسه‌ر و ره‌وشه‌نبیران و په‌یامنێر و بێژه‌ر و وێنه‌گران، و ڤه‌كرن و دامه‌زراندنا سه‌دان كه‌نالێن ئه‌سمانی و لۆكال یێن تی ڤی  و ده‌هان ئێزگه‌هێن رادیۆیان و ده‌هان نڤیسیگه‌ه و په‌یامنێر ل گه‌له‌ك ده‌وله‌تێن جیهانێ، ل گه‌ل هه‌موو ئامیرێن پێشكه‌فتی ژ كۆمپیوته‌ر و ئه‌نترنێتێ و فاكس و مۆبایل و ڤایبه‌ر هه‌تا مایك و ڤه‌گوهاستنا  ئێكسه‌ر، ده‌رچوونا سه‌دان رۆژناما و كۆڤارا وچاپه‌مه‌نیان، حه‌تا راده‌كی  پرانیا وه‌زاره‌ت و رێڤه‌به‌ریێن گشتی و سه‌ندیكا و ئێكه‌تیا و رێكخراوان، كۆڤارێن خوه‌ یێن تایبه‌ت یێن هه‌ین ب هه‌بوونا ده‌هان چاپخانێن سه‌رده‌م ل كوردستانێ، هه‌ژی ئاماژێ یه‌ كو تێلفزیۆنا وار یاخه‌باتگه‌ر ل ئیڤاریا رۆژا 12/5/2015 د به‌رنامه‌كی دا دیاركر، ل  هه‌رێما كوردستانێ پێتر ژ 1000 كه‌نال و ئێزگه‌ه و ئالاڤێن راگه‌هاندنێ یێن هه‌مه‌جۆر ب داموده‌زگه‌هاڤه‌ یێن هه‌ین، ب نموونه‌ 209 كه‌نالێن تی ڤی  و 212  ئێزگێن رادیۆیان، هه‌روه‌سا 712 رۆژنامه‌ و كۆڤار و هنده‌ك چاپه‌نیێ دی و د به‌راورده‌كێ دا هاته‌دیاركرن  ئاكنجیێن كوردستانێ  شه‌ش ملیۆنن ئه‌لمانیا 80 ملیۆنن 50 كه‌نال و ده‌زگه‌زهێن راگه‌هاندنێ یێن هه‌یین.    سوپاس بۆ خودایێ مه‌زن دلۆڤان سه‌ركه‌فتنه‌كا باش مه‌ ده‌ستخوه‌ڤه‌ ئینا ل سه‌ر ئاستێ ناڤخوه‌یی و ده‌رڤه‌ی كوردستانێ د گه‌له‌ك بیاڤان دا ب تایبه‌تی گه‌هاندنا ده‌نگێ كوردان، كو د شه‌رێ داعش دا رۆژنامه‌نڤیس و په‌یامنێر و وێنه‌گر، پێشمه‌رگێ دوویێ بوون ل به‌رۆكێن شه‌ڕان، هه‌ر چه‌نده‌ هنده‌ك شاشێن راگه‌هاندنێ هه‌بوون ب مخابنی ڤه‌ بوونه‌ ئه‌گه‌رێ چه‌ند روودانێن دلته‌زین، و ئه‌ڤه‌ژی دزڤریته‌ خه‌مساریا لایه‌نێ شۆله‌ژێ و په‌یوه‌ندیدار، خولێن تایبه‌ت ل سه‌ر تایبه‌تمه‌ندیا راگه‌هاندنا شه‌ر و جه‌نگان نه‌هاتنه‌ ڤه‌كرن بۆ وه‌رگرتنا مه‌رج و پێزانینا و سیسته‌مێ كاری. هه‌روه‌سا د ڤێ قووناغێ دا رۆژنامه‌ڤانیێ ب ته‌مامی په‌یاما گه‌لێ كورد نه‌ دهاته‌ گه‌هاندن بۆ جیهانا ده‌رڤه‌ ل دووڤ حه‌زێن نه‌ته‌وایه‌تی  و كارێ پێدڤی د هنده‌ك  بیاڤاندان، ب نموونه‌  ریفراندۆما 25/9/2017 رۆژنامه‌ڤانیێ چ پێنگاڤێن پراكتیكی نه‌هاڤێشتن بۆ تێگه‌هاندن و زانینا خه‌لكێ جیهانێ مافێ كوردان یێ ره‌وا، كو یا فه‌ربوو هه‌می كه‌نالێن تی ڤی 1تا2 ده‌مژمێر  ته‌رخانكربوون بۆ شلۆڤه‌كرنا هه‌می بابه‌تێن سه‌ر كوردان هه‌ر ژ كورد كینه‌ هه‌تا شارستانی و مێژوو و هه‌ر بابه‌ته‌كێ  دی ب زمانێن بیانی ژ عه‌ره‌بی و فارسی و توركی و ئنگلیزی و هه‌ر زمانه‌كێ دی، ب شێوازه‌كێ به‌رده‌وام ماوێ 30 رۆژان هه‌تا  دووماهی رۆژا ریفراندۆمێ. هه‌روه‌سا هنده‌ك به‌رپه‌رێن كۆڤار و رۆژناما ب تایبه‌تی یێ ده‌رڤه‌ی وه‌لاتی. لێ مخابن  ئه‌ڤه‌ نه‌هاته‌ ئه‌نجامدان، لێ  رۆژنامه‌ڤانی دێ هه‌ر مینیت ئه‌و خودیكا به‌رفره‌ه تێدا هه‌موو كاروبارێن سیاسی و جڤاكی و كۆمه‌لایه‌تی و ره‌وشه‌نبیری و كلتوری وگشتی دهێنه‌ دیتن، دهێت وه‌ك  سیمایێ زانینێ وره‌وشه‌نبیریێ  یێ هه‌ر ملله‌ته‌كی، پێدڤی  چاڤدێریی و پیته‌پێدانێ و دووڤچوونێ یه‌ دا رۆلێ خوه‌ یێ گرنك وه‌ربگریت وه‌ك ده‌ستهه‌لاتا چارێ، پیرۆزبیت بیره‌وه‌ریا 121 سال یادا رۆژا رۆژنامه‌ڤانیا كوردی ل هه‌موو رۆژنامه‌نڤیسێن مه‌ و هه‌رسال ب خوشی وشادی بیت و ده‌ستكه‌فتیێن مه‌زن بۆ سه‌ندیكا رۆژنامه‌نڤیسێن  كوردستانێ و به‌ر ب گرێدانا  كۆنگرێ چارێ ڤه‌ بچین  پشتی بۆرینا هه‌شت سالان ل سه‌ر كۆنگرێ سیێ.

کۆمێنتا تە