سەباح بابیری: بۆ ڤاڤارتنێ ئەردێ چاندنێ باشترە رێڤەبەریەکا دەمکی بھێتە دانان

سەباح بابیری: بۆ ڤاڤارتنێ ئەردێ چاندنێ باشترە رێڤەبەریەکا دەمکی بھێتە دانان

38

دیدار، نیوار محەمەد سەلیم:

سەباح بابیری، سەرۆکێ لژنا چاندن و ژێدەرێن ئاڤێ ل جڤاتا پارێزگەھا دھۆکێ، د دیدارەکێ دا بۆ رۆژناما ئەڤرۆ بەحس ل کارێ وان یێ دووڤچوونا رەوشا ڤاڤارتنا ئەردی ل سنورێ پارێزگەھا دھۆکێ دکەت و ددەتە زانین کو وەکو پێدڤی کار ب دروستی ب رێڤە ناچیت و سستی یا ھەی و ددەتە دیار کرن کو ھەکە ب ڤی رەنگی بیت چەندین سالێن دی ب دووماھی ناھێت و چەندین کێماسیان ددەتە بەرچاڤ و پێشنیاز ژی دکەت کو رێڤەبەریەکا دەمکی بۆ ڤی کاری بھێتە دانان و بوودجەکێ باش ل بەر دەست بیت. دەربارەی کارێ لژنێ ژی دبێژیت: پێدڤیە لژنا وان قانوونیەک د ناڤ دابایە ژ بەر کو بابەتێ ڤاڤارتنێ زێدەتر بابەتەکێ قانوونی یە ژ بابەتەکێ گرێدای چاندنێ.

ئەڤرۆ: ڤاڤارتنا ئەردی ل دھۆکێ د چ قووناغ دا دەرباز دبیت و بۆچوونا ھەوە ل سەر چیە؟

سەباح بابیری: دیارە بابەتێ ڤاڤارتنا ئەردی بابەتەکێ گرنگە و نھا ل کوردستانێ گەلەک کێشە ل سەر ئەردی دروست دبن د بابەتێ فرۆتن و تاپۆکرن و دابەشکرنا میراتی دا. ئەرد ب فەرمی ل سەر ناڤێ کەسان نەھاتیە ڤاڤارتن و ئەڤە دبیتە ئەگەرێ دروستبوونا ھەڤرکیان د مالان ب خوە ژی دا، ژ بەر کو ئەرد ب دروستی نەھاتیە ڤاڤارتن و نەشێن ب دروستی رەفتارێ تێدا بکەن و دچنە ناڤ سنورێ ئێک.

ل دەمێ دەست بکاربوونا حوکمەتا عیراقێ ل سەدێ بوری ئێک ژ کارێن گەلەک گرنگ یێن کرین، بابەتێ ڤاڤارتنا ئەردی بوو، ل سالا ١٩٣٩ێ و ل وی سەردەمی سێ وەزیران سەرپەرشتیا ڤێ پرۆسێ دکر، ھەر ئێک ژ وەزیرێن ناڤخۆ و داد و چاندنێ سەرپەرشتی ل سەر پرۆژەی دکر. ل گەل ھندێ ژی ھندەک لژنێن دژی ھاتنە دانان ١٩٦٢ێ د بەردەوام بوون، بەلێ پشتی شورەشا ئەیلۆنێ دەست پێ کری، ھندەک دەڤەرێن ھەرێما کوردستانێ نەھاتنە تەمامکرن ژ بەر کو ژ بەسرا دەست پێ کربوو.

 

ئەڤرۆ: چەند جورێن ئەردێ ڤاڤارتنێ ل پارێزگەھا دھۆکێ ھەنە؟

سەباح بابیری: ل پارێزگەھا دھۆکێ دو جورێن ئەردان یێن ھەین، ئێک ژ وان ئەون یێن ڤاڤارتنا وان ھاتیە کرن، بەلێ ب بڕیارەکێ ل سالا ١٩٦٩ ب بڕیارا ٦٧ ھاتنە ژناڤبرن کو دووبارە چاڤ خشاندنێ تێدا بکەن و گەلەک دەڤەرێن ھەرێما کوردستانێ و پارێزگەھا دھۆکێ ڤەگەرتن. ل گەل دەڤەران کو ٣٥٩ (مقاتعە) نە ب تایبەت ئەڤێن دوور دەست ڤاڤارتن یا چوویێ، بەلێ ڤاڤارتنا پارچێن ئەردی نەھاتنە کرن، ب تنێ سنورێن گوندی و تشتێ ناڤا گۆندی ھاتیە دیارکرن، پارچێن ئەردی ل سەر ناڤێ خەلکی نەھاتینە نڤیسین. ئەڤێن پێشتر ڤاڤارتن ھاتینە کرن ب ساناھیترە ژ بەر ھەبوونا نەخشەی و دانانا سەر ناڤێن کەسان و ھندەک ئاریشێن کێم یێن ھەین.

کارێ ڤاڤارتنێ ل پارێزگەھا دھۆکێ ھاتیە کرن زێدەتر ل سەر وان جھا کار ھاتیە کرن یێن ھاتینە ژناڤبرن بۆ نمۆنە ژ ١٣٠ (مقاتعا) ٨٢ ھاتینە ڤاڤارتن ٤٨ (مقاتعە) ژ وان یێن ھاتینە دوور ئێخستن ژ بەر کو کێشە تێدا ھەبوون، ئەڤێن دی ب دووماھی ھاتن.

ئەڤ کارێن لژنێن ڤاڤارتنێ ل پارێزگەھا دھۆکێ بۆ وان گوندان کرین یێن کو ڤاڤارتن ب رەنگەکێ تەمام نەھاتیە کرن ب تنێ ل شەش گۆندان ھاتیە کرن.

 

ئەڤرۆ: ھەوە وەکو لژنا چاندن و ژێدەرێن ئاڤێ ل جڤاتا پارێزگەھا دھۆکێ چ کریە؟

سەباح بابیری: مە وەکو لژنا چاندنێ دووڤچوونا بابەتی کریە و چەندین کۆمبوون ل گەل لایەنێن پەیوندیدار ئەنجام داینە و چەندین دیدار ل گە وەلاتیان و موختار و کەسانێن تایبەتمەند کریە. گەھشتینە وێ راستیێ کو ئەو کارێ ھاتیە کرن گەلەک کێمترە ژ وی مەزاختیێ ھاتیە مەزاختن و کارەکێ دژی ئەوە کو ژ بەر نەبوونا شەھرەزایێ و خولێن تایبەت بۆ ئەڤ کەسێن ڤی کاری دکەن و نەبوونا ھەماھەنگیێ ل گەل رێڤەبەریێن پەیوەندیدار وەکو چاندن و تاپۆ و رێڤەبەریێن دی بوویە ئەگەرێ وێ چەندێ کو پتر ژ ٢٥٠ (مقاتعێن) ھاتینە ڤاڤارتن ھاتنە ژناڤبرن ژ بەر کو ئەو پارچێن ئەردی نە گرێدایی بڕیارا ٧٠٢ بوون. ل ١٩٧٣ێ بۆ پەسەندکرنا بیستانان ھاتینە دانان. یێن چووین پشت بەستن یا ل سەر یا سالێن پێنجیان کرین و ل وی سەردەمی ل سەر ناڤێ کەسەکی بوو و ل سالێن حەفتێیان ل سەر ناڤێ کەسەکێ دی و یا بوویە کێشە و نھا گەھشتینە دادگەھێ و ھێشتا نەھاتینە چارەسەرکرن. کار یێ بەردەوامە و بەردەوام دووڤچوونا ڤی بابەتی دکەین و پێکڤە کۆمبووین کا چ بکەین باشە.

ئەم گەھشتینە چەند خالان ژ وان گوندان دەست پێ بکەین یێن ڤاڤارتن بۆ ھاتیە کرن و ھەماھەنگی ھەبیت و نڤیسار بۆ ھەموو رێڤەبەریان بھێنە ھنارتن دا بزانن وان جھان چو کێشە ھەیە یا دژی دەما لژنە دچیت نە ب تنێ ل گەل موختاران ب روونیت، بەلکو ل گەل ھەموو خەلکێ گۆندی ب روونیت و بۆ ئاشکەرا بکەت و بێژیتێ ئەم دێ ڤی کاری کەین ژ بەر کو چەندین جاران کار یێ ل سەر ھندەک جھان ھاتیە کرن و پاشان گۆندی رازی نەبووینە ب ئەو کارێ ھاتیە کرن و شاشی ھەبووینە و ئەو کارە ھەموو ھاتیە ژناڤبرن. ب دیتنا مە ھەکە ئەڤ ھەموو کارە بھێنە کرن، کارێ لژنا ڤاڤارتنێ دێ باشتر ب رێڤە چیتن و ئاریشە دێ کێمتر بن. گەلەک یا گرنگە ئەڤ کارێ ڤاڤارتنێ زوو بھێتە کرن. پێدڤیە ئەڤ کارە زوو بھێتە کرن و گرنگی پێ بھێتە دان و ب ئەڤ شێوازێ نھا ھەی کار ناھێتە کرن، پێدڤیە ل سەر ئاستێ ھەرێما کوردستانێ کار ل سەر ڤی بابەتی بھێتە کرن و بوودجەکا تایبەت و رێڤەبەریەکا دەمکی یا تایبەت بۆ ڤی کاری بھێتە دانان و دووڤچوونەکا باش بۆ کارێ وان بھێتە کرن و نوونەرێن قانوونی ژی د ناڤ دا بیت.

ھەکە بڕیارەک ب دەرکەڤیت ژ جڤاتا وەزیران و بابەتێ ڤاڤارتنێ ڤەگەرینە سەر سالێن پێنجیان دا کارێ گەلەک جھان گەلەک ب ساناھیتر لێ ھێت و ب تنێ دا ناڤێن ھندەک کەسان گوھۆڕن و بابەت دا ب ساناھیتر کەڤیت. ھندەک گۆندان کێشە یێن ھەین، بەلێ ل وی دەمی ب تنێ دا چنە وان گوندان وی کاری کەن.

بابەت یێ دیارە چەند جورێن ئەردی یێن ھەین بۆ نمۆنە ئەردێ وەقفێ یێ ھەیی؛ کو ئەو ژی دبنە دو جۆر، وەقفا دروست و یا خەلەت، وەقفا دروست ئەوە ئەردێ کەسەکی یە یێ ل سەر ناڤێ وی دایە مزگەفتێ و ئێک ژی یا ھەی ئەردێ حوکمەتێ یە و یێ بخۆ کری و پاشان دایە مزگەفتێ یان جھەکێ دی یێ پەرستنێ. دێ مینیت ئەردێن دی ئەو ژی چەند جورن بۆ نمۆنە ئەردێ دەولەتێ یە بەس زێدەتری دەە سالایە کار تێدا دکەن و بەرھەم یێ تێدا ھەی ب گۆرەی ستاندەردێن ھەین ئەو دێ ل سەر ناڤێ وان ھێتە چێکرن. ژ بەر ڤێ چەندێ دبێژین ھەکە ئەرد بزڤریتە بەرێ و ژنوو ڤاڤارتن بھێتە کرن دێ ب ساناھیتر بیت ژ کو بچن و ژ سفرێ دەست پێ بکەن.

 

ئەڤرۆ: بەرچاڤترین ئاریشە چ نە؟

سەباح بابیری: سۆپاسیا رێڤەبەریا چاندنێ دکەین کو کارەکێ باش دکەن، بەلێ ل ڤێرە بەحسا ھندەک کاران دکەین کو دشیان نەکەن ئەو ژی کارەکێ زۆر کری و پاشان خەلەت دەرکەفتی ئەڤە خەمساری و کێم تەرخەمی یە، دشیان پێشتر ل گەل رێڤەبەریا خانوبەران ھەماھەنگی ھەبایە. یا دی پێدڤی بوو ژ وان گوندان دەست پێ نەکربا یێن گەلەک ھەڤرکی ل سەر. ب دیتنا مە ھەکە ئەڤ کارە ھاتبا کرن دا باشتر بیت.

راستاندنا ڤی کاری خرابە و ئەڤ کارێ نھا ژی دھێتە کرن نەیێ باشە و ب دەە سالێن دژی ب ڤی رەنگی ب دووماھی ناھێت. ئەڤە ژ ٢٠٠٩ێ دەستپێکری، نھا ئەم یێ ل ٢٠٢١ێ. د ڤان ١٢ سالان دا ١٣٠ (مقاتعە) یێن ھەین ٣٢ یێن چێکرن و ٤٨ یێ ژ ناڤبرین و ٣٥٩ یێن ماھین ھێشتا ڤاڤارتن بۆ نەھاتیە کرن. ھێشتا شەش گوند ژ وان یێن ھاتینە کرن. ئانکو پێدڤی ب دەمەکێ درێژە، لەورا پێدڤیە بوودجەکا باش و تایبەت بۆ ڤێ مەرەمێ ژ جڤاتا وەزیران بھێتە دابینکرن ژ بەر کو بابەتەکێ گەلەک گرنگە یا دویێ ژی پێداچوون د لژنان دا بھێتە کرن چونکو ئێک ژ کێشێن ھەین نھا ل دووڤ بڕیارێ سەرۆکێ لژنێ دڤێت ئەندازیارێ چاندنێ بیت، یا دروست ئەوە دڤێت قانوونی بیت چونکو ڤاڤارتنە و بابەتەکێ قانوونی یە و ئەندازیارێ چاندنێ ڤێ چەندێ نزانیت. کارمەندێن وان ژی دکێمن ئەڤێن ب ڤی کاری رادبن دشێن ھندەک کەسان بۆ ڤێ رێڤەبەریا دەمکی ڤەگوھێزن دێ کارەکێ باشتر ھێتە کرن ب تایبەت کو گەلەک یا گرنگە رێڤەبەریەکا دەمکی بۆ ڤی کاری بھێتە دانان. ئەڤا نھا پارێزگەە دکەت کو ھەر چەندەکێ پارەی بۆ گۆندەکی د مەزێخن ھوسا کار ناھێتە کرن و ئەڤە بابەتەکێ گرنگە و شەر و کوشتن ل سەر ڤان ئەردان پەیدا دبیت.

 

ئەڤرۆ: چەندین گوند ل سنورێ پارێزگەھا دھۆکێ نھا جھێ ھەڤرکیا شەرێن پەکەکێ و حوکمەتا تورکیا نە، ئەڤ چەندە کارتێکرنێ ل کارێ ڤاڤارتنێ ناکەت؟

سەباح بابیری: چو پێ نەڤێت وەسایە، بەلێ گەلەک گوند ژی یێن ھەین دشیان دایە بھێتە کرن و نەھاتینە کرن ب تایبەت ل دەڤەرا باتیفا ھەتا کانی ماسێ و ژ سیلاڤێ ھەتا شێلادزی و ژ گەڤەرکێ ھەتا دەڤەرێن بەرواریا، پەکەکە ئاستەنگە بەلێ ھێشتا یێن پەکەکە لێ نە ژی نەھاتینە ڤاڤارتن.

شاشی چەند خالن ئێک بابەتێ رێکخستنا لژنێن ڤاڤارتنێ کو قانوونی تێدا نینن و شاشی یێن ھاتینە کرن کو پێدڤی بوو ھندەک جە نەھاتبانە ڤاڤارتن و ڤاڤارتن کریە و نەشیاینە بکەن و باشتر بوو ڤاڤارتن ل وان جھان ھاتبا کرن یێن پێشتر ڤاڤارتن لێ ھاتیە کرن دا کار ب ساناھیتر لێ ھێت و ھەکە حوکمەت ژی ئامیرێن ڤاڤارتنێ یێن پێشکەفتیتر دابین کەن بۆ ڤی کاری.

کۆمێنتا تە