NO IORG
Authors Posts by جوان عزه‌ت

جوان عزه‌ت

جوان عزه‌ت
70 POSTS 0 COMMENTS

14

جوان عزه‌ت/ پشكا ئێك

هزر، پێدڤیه‌كه‌ ژ ناخێ مرۆڤى ده‌ردكه‌ڤیت و ب دروستبوونا چه‌ند شێوازێن ئه‌فسانه‌یى و وێنه‌یى ده‌ربازى مه‌ژى دبیت و ژ مه‌ژى ده‌ربازى ده‌رڤه‌یى جه‌سته‌ى دبیت و هاریكاریا هه‌مى سیسته‌مێن گه‌ردۆنى دكه‌ت، دبیت مرۆڤ ل سه‌ر هزرێ هنده‌ك ئالۆز ببیت وه‌ك پرسیار كا چاوا په‌یدا دبیت، به‌لێ ئه‌و بۆیه‌ره‌كه‌ د ناڤ مه‌ژیێ مرۆڤى دا سه‌رهلده‌ت و هند مه‌زن دبیت هه‌تا وى راده‌یى دشێت سه‌رده‌ریا جیهانه‌كا مۆدێرن بكه‌ت. هه‌روه‌سا هزرا بنچینه‌یێ ل گه‌ل پێكڤه‌گرێدانا بوون و نه‌بوونا مرۆڤى ب دیكارته‌كێ: “ئه‌ز هزردكه‌م، كو ئه‌ز هه‌مه‌” هاته‌ هه‌بوونێ، ئانكو ب ڤێ پیڤانێ هزر پتر كه‌ڤته‌ كارى ده‌مێ مرۆڤى راوه‌ستیان ل سه‌ر پرسێن گه‌ردۆن و ده‌رڤه‌یى گه‌ردۆنى كریى و ژ گومانێ پرسیار داینه‌ ئازراندن و دووڤچوون ل سه‌ر چاوانیا په‌یدابوون و راستسا ئه‌قلى كریى، چونكو “ئه‌قلى شیا مرۆڤى فێربكه‌ت كا چ كاربكه‌ت و وژدانێ ژى شیا هاریكاریا ئه‌نجامدانا وى كارى بكه‌ت ب تایبه‌تى مرۆڤێ سروشتى د ناخێ خوه‌ دا به‌رهه‌ڤیكرن، كو ناڤبه‌را وژدانه‌كا بهێز و ئه‌قله‌كێ دروست دا هه‌ماهه‌نگیه‌ك هه‌بیت/ رۆسۆ”
به‌لێ مخابن، ل دووڤ قووناغێن هزرا مۆدێرن، جه‌خت ل سه‌ر هزر و پێگه‌هێ میتافیزیكا گه‌ردۆنى بۆ ناڤ جڤاكێن دره‌نگ مایى و سیسته‌مێن سیاسى ب ئاستێ ئه‌نانیه‌تى/ به‌رخوریێ هاته‌كرن، داكو به‌رهه‌مدان و فورمیله‌بوونا مرۆڤى بێ سه‌روبه‌ریێ بخوه‌ڤه‌بگرت، چونكو ته‌ڤنێ هزرى هۆسا هاته‌ رستن، كو “مرۆڤێ ئازاد ئه‌وه‌ یێ به‌رگریا هزرى بۆ خوازت و دامه‌زراندنا خوه‌ بكه‌ت، نه‌كو بۆ خوازت و دامه‌زراندنا كه‌سێن دیتر/ رۆسۆ”. بێگومان، ئه‌ڤى سیمایى وێنه‌یه‌كێ نه‌ زه‌لال نیشادا، ئانكو هۆسا پتر نێرگزیه‌ت/ ئه‌نانیه‌ت په‌یدابوو. بوویه‌ ل ڤێرێ ده‌رگه‌هێ پرسیاره‌كێ ڤه‌ دبیت ئه‌و ژى گه‌ر بێژین، ئه‌رێ چاوا مرۆڤ دشێت دناڤ هزرا جڤاكه‌كێ ب ڤى ره‌نگى گه‌نده‌لدا ببیته‌ خودان په‌روه‌رده‌یه‌كا دروست؟ دبیت بۆ مرۆڤى هه‌لبژارتنه‌كا زۆرا زه‌حمه‌ت بیت هه‌تا مرۆڤ بشێت د ناڤ وى جڤاكى یان وى ملله‌تى دا ئاستێ هشیارى و ئه‌خلاقى و هزرى په‌یدابكه‌ت، ئه‌و جڤاكێ شێوێ په‌روه‌رده‌بوونا وى ل سه‌ر سیسته‌مێ جاران هاتبیته‌ دروستكرن، بێگومان ئه‌و جڤاك د وارێ زانستى، ره‌وشه‌نبیرى، ئه‌كادیمى ژ گه‌نده‌لیا هزرى یێ بێبه‌هر نینه‌، ژ به‌ركو ده‌مێ دانوستاندن د ناڤبه‌را دو مرۆڤان مینا/ ئه‌ز و ئه‌و په‌یدادبیت و به‌ر ب سیمایێ خوه‌نیاسینى ڤه‌ دچیت، هینگێ ده‌رگه‌هێ گه‌نده‌لیێ ژ خواندنه‌كا سه‌رڤه‌یى ده‌ستپیكه‌ت هه‌تا گه‌هیته‌ ناڤ سرتێ ناڤخوه‌، چونكو “كه‌سایه‌تیا تاكێن ڤێ ده‌ڤه‌رێ هه‌مان بابه‌ت و روخسارێن رۆژئاڤا وه‌ردگرن و مومارسه‌كه‌ن و بێ كو خوه‌ ب داهێلنه‌ د ناڤ كوراتى و ناڤه‌رۆكا ئیرده‌یان دا، یان شێن بێژین تاكه‌كه‌س د روخسارێ خوه‌ دا مومارسا بابه‌ته‌كێ دكه‌ت و د خوه‌یێ خوه‌ دا باوه‌رى ب مومارسه‌كا دى هه‌یه‌، بێ كو بزانیت د داستانا ژیانێ دا بوویه‌ كه‌سه‌كێ ( شیزۆكى/ دووروو)یى/ عه‌لى وه‌ردى” . ئانكو كۆژیێ هه‌ ده‌ستپێكرنا پرۆسسا تاكى یا هزرى ژ دوهى دیاردكه‌ت، كو سمایێ هه‌ژاریێ بخوه‌ ڤه‌ گرتیه‌، ژ به‌ركو ئه‌و بارودوخێ تاكه‌كه‌س دكه‌ڤن دا تێدا ژیایى، وى بایى جۆره‌كێ ئاشۆپى وه‌كو هه‌لامه‌ته‌كێ ترسناك د ناڤ به‌ده‌نا وى دا ئافراندى یه‌، ژلایه‌كێ دى ڤه‌، ئه‌ڤ جۆرێ سه‌ره‌ده‌ریكرنا دۆرهێلى ژى هێشتا ژ زمان و به‌گراوه‌ندێ دایكسالار و بابسالاریێ ده‌رباز نه‌ بوویه‌، هه‌تا نها ژى ره و ریشال و شینوارێن ڤان زه‌فیان ل سه‌ر هزر و جه‌سه‌دێ تاكى به‌رچاڤ و دیارن و هێشتا نه‌ شیاینه‌ ل جه و ده‌مێن خوه‌ یێن دروست ژ دایك ببن، به‌لكو ب تنێ لیڤینه‌ك و ڤارێبوونه‌كا سڤك تێدا یا سه‌رئاڤ دبیت، د ئه‌نجام دا ئه‌ڤ كه‌لتۆرێ هزرێ جۆره‌كێ پۆلیساتیێ دروست كریه‌، كو تاكى زوى ب زوى ئه‌و بیركرنه‌ نه‌بیت مومارسا ژیانا خوه‌ به‌رده‌وام بكه‌ت یان بشێت باوه‌ریێ ب گومان و دانپێدانێن خوه‌ بینیت، له‌ورا بهزرا من، گرنگه‌ ئه‌قل سه‌رده‌ریا هه‌ر گرفته‌كێ بكه‌ت، چونكو د هه‌ر جڤاكه‌كێ دا ئه‌قل دیرۆك و مه‌عریفێ سه‌رده‌ست دكه‌ت.

بارگرانى و رێبه‌ریا هزرى د ره‌ڤه‌ندا كوردى دا
جوان عزه‌ت/ پشكا دویێ
راسته‌ دڤێت نه‌هێته‌ ژبیركرن، كو هه‌مى ره‌ڤه‌ندێن كوردى د دیرۆكێ دا ب فه‌لسه‌فه‌ و كه‌لتوورێ خوه‌ یێ تایبه‌ت نه‌شیاینه‌ بگه‌هنه‌ ئارمانجه‌كا ده‌ستنیشانكرى، به‌لێ ئه‌و پرسیارا مه‌ به‌ر ب لێگه‌ریانێ ڤه‌ دبه‌ت، ئه‌وه‌ ئه‌رێ ما ژبلى ڤێ رێیا چه‌پاندى مه‌ شیایه‌ زه‌مینه‌یێ هزره‌كا راستگه‌ر دروست بكه‌ین؟ یان ژى ل جهێ گورزێن كوژه‌ك و ئاگرین، گورزێن فورمى، زانستى و ئه‌كادیمى سه‌رده‌ست بكه‌ین! و
دیاره‌ ژ ده‌رئه‌نجامێ خوه‌شباوه‌ریا خوه‌ مه‌ ده‌رفه‌تا هزركرنێ دا یه‌ (یێ دن) و خوه‌ ل سه‌ر ئه‌رك و مافێن یێ دى به‌ر ب پاراستانا بنگه‌هێ گیانى ڤه‌ برییه‌، ژ به‌رهندێ ئه‌گه‌ر هزربكه‌ین ئه‌و پێدڤیێن ئه‌ڤرۆ تاكێ كورد سه‌را دنالیت و رۆژانه‌ هه‌م دمریت و نه‌شێت زیندى ببیت ژ ئه‌نجامێ وێ یێ به‌رچاڤه‌، كو راسته‌ مه‌ كۆمه‌كا سازیێن نڤیسین و وه‌شانێن گه‌هاندنێ وه‌كى (رۆژنامه‌، گۆڤار، میدیا، سایت، پرتووك، پرتووكخانه‌، رادیۆ و…) هه‌نه‌، به‌لێ زرباریه‌كا هزرى تێدا یا دیاره‌، كو ب دروستى نه‌كه‌ڤیته‌ ئاستێ زمان و دانوستاندنه‌كا ئه‌قلانى و ئاڤاهیێ تاكه‌كه‌سیێ دا. هه‌تا بوارێ رێڤه‌برنا سه‌ركێشیا هزرى دا ئه‌ڤ نه‌خشبه‌ندیا ئه‌م دبینن ژى، هه‌موو ل سه‌ر تیۆرێن ماسك و موژیلاهیان هاتینه‌ داناندن و پانیا وان ژ شاكارێن خزمه‌ت و هه‌لویستێن نه‌ خوه‌جه دا پاشڤه‌ كێشاینه‌، ژبه‌ركو یا ئاشكه‌را یه‌ ئه‌ڤ بژاره‌ وێ دگه‌هینت، كو چوكێن خواندنگه‌ها سیاسى، جڤاكى و ئابوورى به‌رده‌وام ل سه‌ر دیرۆكا رێخۆشكرن، خوه‌شگوزه‌رانى و رۆناهیێ د شكه‌ستنێ دا دیار ببن.
كێشه‌ ژى ئه‌وه‌ دیاره‌ نوخبا ره‌وشه‌نبیر، نڤیسه‌ر، خوانده‌ڤان، ئه‌ده‌بى و…هتد هه‌ست پێ نه‌كریه‌، كو ئه‌ڤ گه‌نده‌لیا نها د بنه‌مایى هزرى دا په‌یدادبیت ل سه‌ر كیستێ نڤشێ ئه‌ڤرو و سوباهى وه‌ك خواندنه‌كا ساده‌ و سڤك دێ بارگرانى بیت، نه‌خاسمه‌ ئه‌ڤه‌ ژى باندۆرا وێ نموونا هه‌یى یه‌، یا كو دده‌مه‌كێ دا رۆژهه‌لات و رۆژئاڤا ل سه‌ر هه‌مان رێك و دید برێڤه‌ دچوون وه‌كر، كو ژ كه‌فتن و ئالۆزبوونا وان گرفتێن دیرۆكى تاكه‌كه‌سێ رۆژئاڤا هزر د هه‌لبژارتنه‌كا چاره‌نڤیسى دا بكه‌ت و بشێت ئه‌قله‌كێ نوو نووژه‌ن بكه‌ت، چونكو یا به‌رچاڤه‌ هه‌ر زوو وى تاكى پێشبینا ئه‌ڤرۆ یا خوه‌ كریه‌، كو دێ كه‌فیته‌ دبن سیها داره‌كا ب سیبه‌ر و ب به‌رهه‌م دا، به‌لێ به‌روڤاژى وێ تاك ل ڤێ ده‌ڤه‌رێ كه‌ڤتیه‌ دناڤ فه‌رشه‌كێ ره‌ش و رێیا خوه‌ هندا ته‌نگ كریه‌، هه‌تا وى راده‌یى هه‌مى پیرۆزیێن خوه‌ یێن مرۆڤى و مرۆڤایه‌تى، به‌ر ب ئاراسته‌یێ بێگانه‌ و بێ واته‌بوونێ برینه‌، له‌ورا ئه‌ڤرۆ ژى ئه‌و خواندنێن ل سه‌ر ماهیه‌تا كه‌سى دهێنه‌كرن هه‌مى كه‌ڤتینه‌ د دوریانا خوه‌خاپاندن و گه‌نده‌لیه‌كا مه‌زنا مشه‌خت و هه‌رڤاندى ڤه‌.
سه‌ره‌رایى ژ پێخمه‌ت ره‌وشه‌كا بێ چاره‌نڤیس وه‌لێ هاتیه‌ هزر د خواندنێن سه‌ر ئه‌فراز دا نه‌كه‌ت، داكو په‌نایێ بۆ بیانیى بوونێ ببه‌ت راوه‌ستیایى بمینیت، له‌ورا نه‌چار مایه‌ كارتێكرن و كارلێكرنێ بۆ ته‌سیلمبوون و كونترۆله‌كا بێ ئالته‌رناتیف ببه‌ت. ئه‌ڤه‌ ژى وێ پرسیارێ ئاراسته‌كه‌ت، ئه‌رێ مه‌ پتر هه‌ولدایه‌ كارتێكرن و كارلێكرنێ ببه‌ینه‌ به‌ر دیرۆكه‌كا زالبووى و بێ چاره‌نڤیسى و بێ ئه‌نجام؟ یان ژى ئه‌ڤ ڤه‌ژه‌نا نها د دۆرهێلێ دا دیار ئه‌و تیۆره‌ بۆ مه‌ ده‌ستنیشان نه‌كریه‌، كو وه‌ك ئه‌قل بشێن گرنگیێ بده‌ینه‌ چه‌مكێن زانستى، ره‌وشتى، مافى، مرۆڤى و… ؟
گه‌ر هۆسا بمینیت ئه‌ز باوه‌رم، ب ڤى شێوه‌یى گوهۆرین و ریفۆرمكرن ل سه‌ر ئه‌قلێ تاكى په‌یدا نابیت، به‌لكو بارگرانى ل سه‌ر رێبه‌ریا هزرى به‌رده‌وام دێ خوازیته‌ رێیێن چه‌پاندى، له‌ورا چاندنا كه‌لتوورێ هزركرنێ وه‌ك ریبه‌ر و به‌رپرسیارى پێدڤى ب بنگه‌هێن شۆره‌شى و پشخستنا كه‌ڤالێ ره‌وشنبیرى یه‌، ب تایبه‌تى د سێ بوارێن گرنگ دا، ئه‌و ژى پێشه‌یا جۆتیارى، پیشه‌سازى و كه‌لتوورى، ره‌نگه‌ ب ڤى جورى هه‌لسه‌نگاندنا هزركرنێ دێ دانوستاندنا ئه‌ز خوه‌ مه‌ هێته‌ به‌رنیاسكرن، ئانكو ئه‌وا ل به‌ر ده‌رگه‌هێ په‌رستگه‌ها دۆلفى ب بوون و نه‌بووونا مرۆڤى ڤه‌ ل ژێرناڤێ”خوه‌ بنیاسه‌/سوكرات” هاتیه‌ نڤیساندن و چاپدان، ئه‌نجامێ هه‌ره‌ گرنگێ خوه‌ نیاسینا هزر و رامانێ دیاركر, چونكو كونترۆلا باردۆخێ ڤێ خوه‌ نیاسینێ ژ به‌رهه‌مێ هزرێ هاته‌ ڤه‌ژه‌نینن، له‌ورا یا گرنگه‌ ئه‌ڤ كزرته‌بوونا د گه‌نده‌لیا هزرى دا، ئێدى به‌ر ب پله‌یا قه‌بوولكرن و ده‌وله‌مه‌ندبوونێ بچیت.

بارگرانى و رێبه‌ریا هزرى د ره‌ڤه‌ندا كوردى دا
جوان عزه‌ت/ پشكا سیێ
ئه‌ڤه‌ ده‌مه‌كێ درێژه‌ جڤاكێ كوردى كه‌ڤتیه‌ ژ ناڤبرنا گه‌له‌ك جۆرێن بیردانكاندا، راسته‌ گه‌لێ كورد دجه و جوگرافیه‌كا داگیركرى دا دژیت، به‌لێ خه‌م و به‌رپرسیاریا مه‌ وه‌ك تاكه‌كه‌س ل به‌رامبه‌ر جه و جوگرافیا مه‌ گرنگه‌ رۆلێ خوه‌ ببینیت، چونكو ئه‌ڤرۆ مه‌ پێدڤى ب پرۆسێسه‌كا نوو هه‌یه‌، ئه‌و ژى هزرا جیهانگرى و ته‌كنولۆژیا راگه‌هاندنێ بۆ مه‌ بوویه‌ ئالاڤێ ده‌ست نیشانكرنا هه‌مى رێیێن به‌رپرسیاریێ، ب ڤى مه‌رجى ئه‌گه‌ر ره‌ڤه‌ندا كوردى بڤێت به‌ر ب پێنگاڤێن نوو ڤه‌ بچیت و هه‌ولبده‌ت خاله‌كا دى بچیته‌ پێش، پێدڤیه‌ به‌رى هه‌ر تشتى ئه‌و خوه‌ ژ وى چارچووڤه‌یى، ئانكو وێ بیردانكا دێرین رزگاربكه‌ت، ئه‌ڤرۆ ئه‌و قووناغا جاران نه‌ مایه‌، به‌لكو رۆژ بۆ رۆژێ مه‌عریفا جیهانى یا به‌ر ب ئاسته‌كێ دى یێ ئه‌قل و زانستى دچیت، داكو ل گه‌ل قووناغێن سه‌رده‌م سه‌رده‌ریا ژیانێ بكه‌ت.
هه‌ر چه‌نده‌ مه‌ گه‌له‌ك خالێن لاواز د وارێ زانستى و ره‌وشه‌نبیرى دا هه‌نه‌، كو ده‌ربرینه‌كا نه‌ ل ئاست دده‌نه‌ سیمایێ جڤاكى، به‌لێ دڤێت ئیدى خوه‌ ل به‌ندا تشتێ بێ بنه‌ما نه‌گرین، ره‌وشا گه‌لێ كورد ئه‌ڤرۆ ژ هندێ مه‌زنتره‌، كو ئه‌م ل سه‌ر بۆیه‌رێن بچووك راوه‌ستین، گه‌ر مه‌ بڤێت ئه‌م ملله‌ته‌كێ هشیار دروست بكه‌ین، دڤێت ئێكه‌م خال ئه‌م خوه‌ ژ وێ ره‌وشه‌نبیریا ترس و شه‌رمین رزگاربكه‌ین، داكو ل داهاتى نه‌بینه‌ قوربایێن هنده‌ك بنه‌مایێن بێ ئه‌نجام.
یا ئه‌ز دبینم، ئه‌ڤ كارڤه‌دانه‌ ژى دخوازیته‌ شۆره‌شه‌كا هزرى، كو ل سه‌ر تێگه‌هێ شارستانى بهێته‌ هه‌بوونێ، ب تایبه‌تى ئه‌گه‌ر ل دیرۆكێ بزڤرین و هزر بكه‌ین ئه‌و نه‌وه‌كهه‌ڤیا خانى د هه‌لبه‌ست و تێكستێن خوه‌ دا به‌حس لێ كرین، لاوازیا گه‌لێ كورد تێدا دیاردبیت، چونكو هزرا خانى هه‌ولدایه‌ نه‌ته‌وه‌یا كورد ژ بن بارێ په‌ریشان و بێ چاره‌بوونێ رزگاربكه‌ت. نه‌خاسمه‌ د ره‌وشه‌كا هوسا ناله‌بار دا نه‌ مریا ڤێ تێكستێ (گه‌ر دێ هه‌بوو ئیتفاقه‌ك، مه‌ پێكڤه‌ كر بوو ئینقیاده‌ك، روم، عه‌ره‌ب و عه‌جه‌م ب ته‌مامى، دا ژ مه‌را بن غولام، ته‌كمیل دكر مه‌ دین و ده‌وله‌ت، ته‌حسیل دكر مه‌ علم و حكمه‌ت). خانیێ به‌رى سێ سه‌د سالان دئینت بیرا مرۆڤى، كو تایبه‌تمه‌ندیا كوردان ئه‌وا دبنده‌ستى، نه‌وه‌كهه‌ڤى و داگیركرنێ دا، هه‌تا ئه‌ڤرۆ ژى یا زیندى و بێ ئه‌گه‌ر نینه‌، ژ به‌رهندێ ئه‌ڤ ره‌وشه‌ به‌رێ مه‌ دده‌ت ڤه‌ژینا زمان، ناسنامه‌ و نه‌ته‌وه‌یه‌كا لێكدایى تر، به‌لێ هه‌تا ئه‌م پرۆسێسا هزرى ب ژیانا باژێرى خوه‌ش نه‌كه‌ین، ئه‌م نه‌شێن ریبه‌ریه‌كا باش ژى د بوارێ بیرمه‌ندیێ دا بكه‌ین، چونكو هه‌كه‌ هوور به‌رێ خوه‌ بده‌ینێ ژ بلى نه‌خوێنده‌وارى و لاوازیا په‌روه‌ردا كوردى ل وى ده‌مى راسته‌ چ خانى یێن دى نه‌بوون، به‌لێ نها ئه‌م دشێن گه‌له‌ك خانیێن دى ب گوتارا مه‌عریفى ئاڤابكه‌ین.
ژلایه‌كێ دى ڤه‌، دڤێت ئه‌م هزرنه‌كه‌ین كو هه‌ر كاره‌سه‌ته‌كا د ناڤ مه‌ دا سه‌رهلدا بیت، تشته‌ك بوویه‌ په‌یوه‌ندى ب قه‌ده‌رێ ڤه‌ هه‌بوویه‌. نه‌خێر، به‌لكو هه‌ر تشت ب به‌رپرسیاریا مه‌ ڤه‌ گرێدایه‌ ئه‌م دشێن بۆیه‌ران وه‌ك زانست، یاسا، سیاسه‌ت، جڤاك و..هتد باش بخوین و باش چێكه‌ین و د ده‌مه‌كێ دا ئه‌م شێن خراپ بخوینن و خراپ چێكه‌ین ژى، ژبه‌ركو ئه‌وا خانى بۆمه‌ گۆتى و دیاركرى ب تایبه‌ت د به‌رهه‌مێ مه‌م و زینێ دا، مه‌ به‌ستا وى ئه‌و چه‌نده‌ نه‌بوویه‌، كو هزر و خه‌ونێن خوه‌ ب هه‌لبه‌ستێ ڤه‌ گرێده‌ت، به‌لكو خانى وه‌ك نڤیسكاره‌كێ كورد ل دوزا نه‌ته‌وه‌یى، سیاسى، جڤاكى و مرۆڤى خودان ئیراده‌ و ب هێز ده‌ركه‌فتیه‌، له‌ورا ئینكارا وێ چه‌ندێ ژى كریه‌، كو ب رێكا هه‌لبه‌ستێ ده‌ردێ مه‌ كوردان ژ نڤشێن نوى را بكه‌ته‌ چاره‌سه‌ریه‌ك، چونكو به‌رى سێ سه‌د سالان خانى پشبینیا ئه‌ڤرویا مه‌كریه‌، ژ به‌ر هندێ ژ ڤالاهیێ نه‌ گۆتى یه‌، (كرمانج نه‌ پر دبێ كه‌مالن، ئه‌م مه‌دیه‌تیم و بێ مجالن، فى الجمله‌ نه‌ جاهل و نه‌زانن، به‌لكو د سه‌فیل و بێ خودانن) ئها هه‌ر ئه‌ڤه‌ یه‌ كه‌توارێ مه‌ یێ نها د هێلیته‌ بن سیهه‌كا زه‌لیل و هه‌ژار دا، بوویه‌ ئیگرتنا هه‌ر قووناغه‌كێ و ده‌وله‌مه‌ندیا هه‌ر تاكه‌كێ دڤێت ل به‌رامبه‌ر ئاڤابوونا وه‌لاته‌كێ بزانین.”

بارگرانى و رێبه‌ریا هزرى د ره‌ڤه‌ندا كوردى دا
جوان عزه‌ت/ پشكا چارێ
ئه‌و كه‌لتوورێ ژ ئه‌گه‌رێ نه‌بوونا ئاستێ وه‌كهه‌ڤیێ، هه‌ستا نه‌ته‌وه‌ى، پێداچوونێن ژدل د هزرا مه‌عریفى و مرۆڤایه‌تیێ دا نه‌كه‌ت، ب زه‌حمه‌ت ئه‌و كه‌لتوور بشێت ڤه‌گه‌ریت دیرۆكه‌كا نوو، چونكو ئه‌و كه‌لتوورێ به‌رى مه‌ هاتیه‌ دروستكرن، مه‌ وه‌ك تاك د واقعى دا چ په‌یوه‌ندى پێڤه‌ نه‌بوویه‌، به‌لكو ئه‌وا ل گه‌ل ژ دایكبوونا مه‌ هاتى ئه‌وێ په‌یوه‌ندى ب به‌رپرسیارى و گوهۆرینا مه‌ڤه‌ هه‌یه‌، له‌ورا یا ل سه‌ر ملێن مه‌ دهێته‌ چاڤه‌رێكرن، ئه‌وه‌ ئه‌م نه‌هێلین هه‌ژارى و مه‌زلۆمیا مه‌ یا مه‌عریفى كه‌لتووره‌كێ له‌نگ سه‌رده‌ست بكه‌ت، كو سیمایێ هه‌مان كه‌لتوورێ به‌رێ بیت، ژبه‌ركو هه‌كه‌ مه‌ ئه‌و ئه‌قلانیه‌ت نه‌بیت هه‌ولا راستڤه‌كرن و ره‌خنه‌كرنه‌كا تێروته‌سه‌ل د هه‌ر بیاڤه‌كێ دا بده‌ین، هینگێ ئه‌م نه‌شێن زه‌مینێ شۆره‌ش/ رێنساس و ریفورمان ژى دروست بكه‌ین، كو ب كریار ئاستێ رێبه‌ریا هزرى وه‌ك به‌رهه‌مه‌كێ دیمۆكراسى د ناڤ جڤاك و ده‌وله‌تێ دا بلند بكه‌ت.
ب تایبه‌ت ئه‌و پێنگاڤا زوى ب زوى وه‌رارێ د ناڤ جڤاكى دا بكه‌ت، پێنگاڤا ئاڤابوونا دیمۆكراسیى یه‌، چونكو ده‌وله‌تا دیمۆكراسى ب واته‌یا جڤاكێ مه‌ده‌نى و ده‌ستبه‌ركرنا هه‌مى مافێن مرۆڤى و مرۆڤایه‌تى یه‌. زێده‌بارى هه‌ولدانێ بۆ پتر ژ په‌یدابوونا ناسنامه‌یه‌كا ڤه‌كرى و ئازاد دكه‌ت. نموونه‌/ ل جڤاكێن رۆژئاڤا دا ده‌مێ سیسته‌مێ ده‌ستهه‌لاتداریێ هێشتا ل بن بارێ نه‌ریت و كه‌نیسێ دا، جڤاكێ وێ قووناغ بۆ قووناغێ پاشخانا خوه‌ یا مه‌عریفى گه‌هانده‌ ئاستێن بلیمه‌ت، داكو تاكه‌كه‌س ب گشتى ژ بن قورخكاریا هێز و ده‌ستهه‌لاتا خوه‌ سه‌پێن بهێته‌ده‌ر، ئه‌ڤێ ره‌نگڤه‌دانێ چارچوڤه‌كێ دى ژى یێ ئه‌جندایێ د ناڤ ته‌خوچینان دا په‌یداكر، ئه‌و ژى پشتى سیسته‌مێ ده‌ستهه‌لاتدارى هاتیه‌ گوهۆرین و بوویه‌ یێ دیمۆكراسى، ده‌رفه‌ته‌كا دى د هێلا (ئه‌شیر، خێزان، بنه‌مال و هۆزان) دا سه‌رهلدا، ئه‌و ژى كو ل جهێ هزرا توند، تۆلڤه‌كرن په‌یداببیت، هزرا سیاسى بوون و ره‌وشنبیربوونێ په‌یدابوو، له‌ورا ژیانا رۆژئاڤا هه‌مى كه‌فته‌ ل سه‌ر چه‌مكێ ڤه‌كۆلین و خواندنیێن زانستى.
هه‌ر چه‌ند د ره‌ڤه‌ندا كوردى ژى دا هنده‌ك خالێن گرنگ هه‌نه‌، كو ناهێنه‌ ئینكاركرن د خراپ بن، بۆ نموونه‌/ وه‌ك گوهۆرینا نفشێ ژیانێ، چه‌مكیێن ئازادیا خێزانى و پێشكه‌فتنا شه‌قامى وه‌ك رایا گشتى، به‌لێ مخابن ژبه‌ر تێرنه‌كرن و سه‌قامگیریا بارێ سیاسى، ئولى، ئابوورى جوداهیێن هزرى دناڤ كه‌لتوورێ كومه‌لایه‌تى دا شین بووینه‌، یا ره‌وا یه‌ ئه‌ڤه‌ ژى گه‌له‌ك جاران هه‌ڤدژیێ دناڤبه‌را كومه‌ل بۆ كومه‌لێ، باژێر بۆ باژێرى، ئه‌شیر بۆ ئه‌شیرێ و…هتد دورست دكه‌ت، بێ كو تاكه‌كه‌س بزانیت ئه‌ڤه‌ هه‌مى ئه‌و ئه‌گه‌رێن سه‌ره‌كى نه‌ یێن، كو مه‌ وه‌ك ئه‌قل سه‌ره‌ده‌رى دگه‌ل پرس، پێشهات و پرۆژه‌یێن وان دا نه‌كرى. له‌ورا ڤه‌شارتنا راستیا مه‌ د ڤێ قووناغێ دا پتر زالى هزر و هێزه‌كا نه‌ ئازاد بوویه‌.
ئه‌نجام: هه‌تا مرۆڤێ كورد ژ بنگه‌هێ ناسنامێ ده‌ست پێ نه‌كه‌ت، نه‌شێت شه‌رێ زانینێ د گه‌ل سه‌رده‌مى ژى بكه‌ت، چونكو نیاسینا ناسنامێ ب نیاسینا ته‌كنۆلۆژیا مرۆڤى یه‌ و نه‌ هزره‌كا بژاره‌یه‌ یان بێژین یا دوورى هزرا مرۆڤایه‌تى یه‌، نه‌خێر، به‌لكو ناسنامه‌ د دیرۆكا مرۆڤایه‌تیێ دا جه‌وهه‌ر و هه‌بوونا به‌دیله‌كێ خولقێنه‌رى یه‌، به‌لێ ئه‌گه‌ر ئه‌ڤ چه‌نده‌ دروستى خوه‌ د ناڤ دل، روح و ده‌روونێ تاكى دا ب شێوه‌یه‌كێ هه‌لبژارتى و ڤه‌كریى ببینیت، هینگێ ئه‌ز باوه‌رم كه‌لتوورێ داگیركرنێ هێدى هێدى دێ به‌ر ب كه‌لتوورێ دیالۆگ، شارستانى و ئافراندنا مه‌عریفا باژێرڤانى دچیت.

14

جوان عزه‌ت/ پشكا ئێكێ.
د ئه‌ڤرۆ دا ژیانا تاكێ كورد كه‌ڤتیه‌ به‌ر چه‌ندین پێلێن گران و دژوار، هه‌تا د ناڤبه‌را ئاقارێ ئازادى و داهێنانێ دا، تێكهه‌ل بوون و ژناڤبرن په‌یدابوویه‌، هه‌ردیسا د رویێ ئابوورى و دراڤى دا، چه‌په‌رى و به‌رهینگارى دروست بوویه‌، ئه‌ڤێ وه‌كریه‌ شه‌ڕ، ده‌روون، نه‌پێداچوون، تارى، گرفت و ره‌وشنبیریا نه‌زاتى د ناڤ ئه‌قل و به‌ده‌نێ مرۆڤى دا سه‌رهلده‌ت. پلاتۆ گۆتنه‌كا بالكێش ده‌رباره‌ى ژیانێ هه‌یه‌، دبێژیت: “ژیان هیڤیا هه‌موو كه‌سانه‌، به‌لێ ب شێوه‌كێ باش هیڤیا كێم كه‌سانه‌”. مه‌به‌ست ژ تێكستا وى ئه‌وه‌، راسته‌ ئه‌م هه‌موو ژیانێ دخوازین، ئه‌ڤجا چ ب باشى یان ب خرابى ده‌ربازببیت ب دووماهی ناهێت، به‌لێ پرسیارا سه‌ره‌كى ئه‌وه‌، ئه‌رێ چه‌ند ژ مه‌ دخوازن ژیانێ وه‌ك ژیان نیاسن و تێبگه‌هن و بده‌نه‌ خواندن؟ ئانكو هه‌كه‌ مرۆڤى، وه‌ك ره‌وشه‌نبیرى و ئه‌قل سه‌ره‌ده‌رى د فۆرمێ ژیانێ دا نه‌كر هینگێ دێ چ رووده‌ت؟
ب دووڤچوون ژیان ئه‌زموونه‌كێ ب مرۆڤى دبه‌خشیت، داكو مرۆڤ بۆ خوه‌ په‌ندان ژێ وه‌ربگریت و ئه‌گه‌ر هاتوو مرۆڤ نه‌شیا خوه‌ فێرى ژیانێ بكه‌ت، د ده‌مه‌كێ دا ژیان یا ئاماده‌یه‌ مرۆڤى فێربكه‌ت. نموونه‌/ ئه‌و جه و وارێن مرۆڤ لێ دژیت یان لێ ژدایك دبیت، هه‌كه‌ ڤه‌كۆلین و پرسیارێ ل سه‌ر وى جهى یان كاودانێن وى جهى نه‌كه‌ت، هینگێ زه‌مینه‌یێ دورستكرنا پرسیارێ و چاره‌سه‌كرنا وێ ژى په‌یدا نابیت و جڤاك ژى ژ هه‌ژاریا بێ مال و حالیێ ده‌رباز نابیت، چونكو ئه‌گه‌ر مرۆڤ ده‌رگه‌هێن وان سستى و گرێكان نه‌قوتیت، نه‌شێت كزبوون و هشك بوون و ڤالاهیا هنده‌ك تابویان مینا (سیاسه‌ت، پرسێن ده‌روونى د رویێ بایۆلۆژیا تاكه‌كه‌سى دا و هزرێن به‌رته‌نگ، مینا هزرێن شاش د رویێ ئاینى، ره‌وشه‌نبیرى و فه‌رهه‌نگا كه‌لتوورى) دا ب شێوه‌یه‌كێ ره‌وا بده‌ته‌ به‌ر پێداچوون یان بێژنگا وه‌راركرنێ، چونكو “د ژیانا مه‌ هه‌میان دا ئه‌گه‌ره‌كێ مه‌زن هه‌یه‌ كو سه‌رچاوه‌/ ژێده‌رێ هه‌موو روودان و پێشهاتێن ژیانا مه‌نه‌ وه‌كى خۆشى، نه‌خۆشى، خه‌م، گریان، ماندیبوون، سه‌ركه‌ڤتن، شكه‌ستن، ئومێدى و بێئومیدى، به‌لێ راستیا وێ ژیانێ ئێك بیروباوه‌ر هه‌لبژارتیه‌، ئه‌و ژى به‌رهه‌مێ هزرێ یه‌، ئانكو هه‌كه‌ مه‌بڤێت ژیانا خوه‌ بگوهۆرین، دڤێت (هزر و بیریێن) خوه‌ بگوهۆرین/مسعود له‌على”.
واته‌ ل ڤێرێ ده‌مێ هزر هاته‌ گوهه‌رین، وى ده‌مى تاكه‌كه‌س ژى دێ بیته‌ خودان بریارا خوه‌ یا سه‌ربه‌خوه‌ و ب رێیا دانوستاندنێن هزرى و ئه‌قلانى دێ شێت هه‌لویستان وه‌رگریت، خوه‌ ئازاد كه‌ت، زمانێ خوه‌ دروست كه‌ت، ژیانا خوه‌ ب سه‌ركه‌فیتانه‌ دابین و به‌خته‌وه‌ركه‌ت، رێیێن چاره‌سه‌ریێ د كێشه‌ و ئالۆزیێن خوه‌ دا بینیت و سه‌ره‌رایى دیرۆك بوونا خوه‌، دێ خواندنێ بۆ بزاڤ و وه‌رارا ژیانێ كه‌ت.
ئه‌نجام/ راسته‌ دیرۆكا ژیانێ سه‌دان كێشه‌ و تراژیدى ل دووڤ خوه‌ ئینانه‌، به‌لێ هه‌ر ئه‌و چه‌نده‌ ژى مرۆڤ ئه‌گه‌ر بووینه‌ و ئه‌نجامدایه‌، له‌ورا ره‌وشه‌نبیریا ژیانێ چو جاران وه‌ك فه‌رهه‌نگا ب رێكرنێ نه‌شیایه‌ ببیته‌ ره‌وشنبیریه‌كا شۆره‌شگیرى یان ژى یا ده‌ستنیشانكرى، به‌لكو ب تنێ یاشیایى هه‌تا ئاسته‌كێ سروشتێ مرۆڤى به‌ر ب روحه‌كا ئازاد ڤه‌ ببه‌ت و ئه‌و سروشت حوكومى ل سه‌ر كارێن باش و خراپ بكه‌ت، هه‌روه‌ها هه‌لداێرانا هنده‌ك چه‌مك و ده‌رگه‌هێن نوو ل به‌رامبه‌ر دیرۆكا مرۆڤایه‌تیێ و گوهۆرینا بیاڤێن ژیانێ ڤه‌كه‌ت، بۆ هندێ تێگه‌هێ هزرى ژ رویێ ئازادى، ترس و برس و توندى و نه‌هامه‌تى و ده‌رده‌سه‌ریێ به‌رب دووماهیا كۆلۆنالیزمێ ڤه‌ بچیت.

خواندنه‌ك، بۆ بزاڤ و وه‌رارا ژیانێ
جوان عزه‌ت/ پشكا دوویێ.
دو جۆرێن فاكته‌ران بۆ ڤه‌كرنا ده‌رازینكا ژیانێ هه‌نه‌، ئه‌و ژى فاكته‌رێ ئابوورى و سیاسى یه‌، هندى یێ ئابوورى یه‌ ژین و ژیارا خه‌لكى ڤه‌دگوهێزیته‌ بارودۆخه‌كێ سه‌قامگیر و دابینكرى دا، چونكو ئابوور دشێت گه‌له‌ك كێشه‌یێن ژیانێ و جڤاكى ب گشتى چاره‌سه‌ر بكه‌ت، هه‌تا بۆ خورتبوون پشكه‌فتنا چه‌مكێ خزمه‌تگوزاریا ده‌وله‌تێ، هه‌ولدانه‌كه‌. هه‌ردیسا هندى یێ سیاسى یه‌، كارڤه‌دانه‌كه‌ ژ پێخمه‌ت ئاڤاكرنا تاكه‌كێ خودان بنگه‌ه و ستراتیژیه‌كا سه‌ربه‌خوه‌، دشێت گه‌له‌ك سه‌متێن ژیانێ دبوارێ، هزرى و ئه‌قلى دا چالاك و ب رێكخستن بكه‌ت. چه‌مكێ ئابوور و سیاسه‌تێ زۆربه‌یا جاران گوهه‌رینێن مه‌زن ب سه‌ردا دهێن، هه‌تا شه‌رێن ناڤخوه‌ى و ده‌وله‌تان ژى ژ بۆ ده‌ستڤه‌ئینانا كارێن ئابوورى یێن بووینه‌ ئه‌گه‌رێ ژناڤبرن و تێكدانا سه‌قامگیریا بارێ ژیانكرنێ، نێزیكترین نموونه‌/ ئه‌گه‌ر ل روژهه‌لاتێ به‌حس بكه‌ین، ژوان ژى ئابوورا هه‌رێمێ نه‌بوویه‌ جهێ وێ چه‌ندێ، كو بشێت پرۆژه‌یێن تایبه‌ت و كه‌رتێن گشتوكالى هه‌تا راده‌یه‌كێ زێده‌ بكه‌ت. ئه‌گه‌ر هه‌بن ژى ب رێژه‌یه‌كا كێم بوونه‌، چونكو د دیرۆكا مرۆڤایه‌تیێ دا حوكمه‌تان، پێدڤى ب دو سیسته‌مێن ئابوورى یێن گرنگ هه‌یه‌، كو ئه‌و سیسته‌م دشێن رۆلێ خوه‌ ب شیوه‌كێ ئه‌كیتڤ د ناڤ ژین و ژیارا خه‌لكه‌كێ دا ببینن. یا ئێكێ سیسته‌مێ ئیشتراكى، كو حوكمه‌ت راسته‌وخوه‌ به‌شداریێ تێدا دكه‌ت. دوو سیسته‌مێ سه‌رمایه‌دارى، كو ب رێیا ڤى سیسته‌مى ژى كه‌رتێن تایبه‌ت دهێنه‌ ڤه‌كرن/ وه‌كى دامه‌زراندنا چه‌ند پرۆژه‌یێن خواركى، كه‌ره‌ستێن دارى، سازكرنا مول و كومپانى، به‌شێن ناڤخوه‌یى ژ دروستكرنا به‌رهه‌مێن پیشه‌سازى و پێتدڤیێن وه‌به‌رهه‌مهێنانێ و دابینكرنا گه‌شتوگوزاره‌كا بێ كێموكاسى. ئه‌ڤه‌ ل هه‌رێمێ دبیت هنده‌ك ژ وان كه‌ڤتبن كارى به‌لێ نه‌ هه‌مى. له‌ورا ئه‌گه‌ر ب هاریكاریا ڤان كه‌رتان قانوونه‌ك بهێته‌ ده‌ركرن. كو ئه‌و قانوون ببیته‌ هاریكارى بۆ پێشڤه‌برنا شیانێن مرۆڤى، هینگێ ب باوه‌رم دێ ئیدى خه‌لك ب شێوه‌كێ دى ژیانا خوه‌ دابین كه‌ن، كو ئه‌و ژى به‌رامبه‌رى كار و خزمه‌تێن حوكمه‌تێ دێ ئه‌ركێ خوه‌ بجه ئینن و مافێن خوه‌ وه‌رگرن و نه‌خاسمه‌ بنه‌ خودان جۆره‌كێ دى یێ به‌رپرسیاریێ. هزربكه‌، كه‌رتێ سه‌رمایه‌داریێ د بنیات دا، كه‌رته‌كێ ئالۆز و ب كێشه‌ بوویه‌، هه‌تا هه‌كه‌ بنێرین زۆربه‌یا جاران سیسته‌مێ ئابوورى ل وه‌لاتێن ده‌رڤه‌ بوویه‌ ئه‌گه‌رێ په‌یداكرنا رێژه‌یه‌كا زۆر یا قه‌یرانان. به‌لێ هنده‌ك ب شێوه‌كێ زۆر كێم ده‌رباز دبن هنده‌ك ژى ب شێوه‌كێ درێژ دمینن و زوى ناهێنه‌ چاره‌سه‌ركرن. ئه‌ڤجا ئه‌و ئاسته‌نگێن ب رێیا ڤان قه‌یرانان په‌یدا دبن. كارتێكرنێ دكه‌نه‌ سه‌ر ره‌وشا وه‌لات، جڤاك، خێزانێ هه‌تا دگه‌هیته‌ هزراتاكى و یا به‌رچاڤه‌ ئه‌ڤه‌ ژى جۆره‌كێ دى یێ نه‌خۆشیێ د سایكۆلۆژى و ساخله‌میا تاكى دا په‌یداكه‌ت، چونكو مه‌زنترین كاره‌سات ئه‌وه‌، مرۆڤ راستێن ژیانا خوه‌ ل گه‌ل دوهى یێ خوه‌ ببینت و بریارێن ئه‌ڤرو پشتگوه پاڤێژیت. ب تایبه‌تى د ڤێ مه‌مله‌كه‌تێ دا، ئیدى هزرا تاكه‌كه‌سى گه‌هشتیه‌ راده‌یه‌كێ، كو مرۆڤ شێت بێژیت، زۆرێ خراپ و ب زه‌حمه‌ت ژبلى وێ جۆره‌ ته‌مبه‌لى، لاوازى، بێ ئۆمێدى و نه‌ وه‌راركرن ژى بخوه‌ڤه‌ گرتیه‌، ئانكو رۆژ بۆ رۆژى یا دیاردبیت، كو هزرا وى ل به‌رامبه‌ر هێزا ماددى و مه‌عنه‌وى یا دبیته‌ به‌رهه‌مێ نه‌ ئه‌كتیڤبوون و نه‌ كاراكرنێ. ئه‌نجام/ دڤێت بزانین، چه‌ند ژیان به‌ر ب پێشكه‌فتنێ ڤه‌ دچیت، هند دراڤ و هزرا ژیانێ ژى ل سه‌ر مرۆڤى زه‌حمه‌ت دكه‌ڤیت، چونكو ژ روویێ ماددى ڤه‌، ژیان هنده‌ك ئالاڤێن نوو ل گه‌ل خوه‌ دئینیت وه‌كى چاوانیا گوهۆرینا مۆدێل، ئه‌لكترۆنیات و سالۆخدانا خۆشى و پێداویستێن رۆژانه‌، هه‌روه‌سا ژ روویێ معنه‌وى ژى ڤه‌، بارێ وێ به‌رب گوهۆرینا مه‌عریفێ، ته‌كنولوژیایه‌كا ب له‌ز و وه‌راره‌كا سه‌رده‌مانه‌ دچیت، ئه‌ڤجا تاكێ كورد دڤێت ژ نها و پێدا ئه‌رك و مافێن خوه‌ ل سه‌ر خوه‌ بده‌ته‌ ئاڤاكرن، هه‌تا د جیهانا سه‌رده‌م دا ب رێیا دمه‌زراندنا پلان و پرۆژه‌یێن نوو، هه‌ولبده‌ت بۆ هه‌مى ته‌خوچینین جڤاكى ببیته‌ ڤه‌كرنا كلیلا زانین و ره‌وشنگه‌ریێ.

19

پشكا پێنجێ/ جوان عزه‌ت
جڤاكێ په‌روه‌رده‌یى چاوا دهێته‌ دروستكرن یان ل سه‌ر بنیاتێ چ جۆره‌ مه‌عریفه‌یه‌كێ دهێته‌ هه‌بوونێ؟ پێنگاڤا ئێكێ ئه‌وه‌ ژ ره‌فتارا خێزانێ ده‌ستپێكه‌ت، ئانكو ده‌مێ تاك دبیته‌ ئه‌ندامه‌ك د خێزانێ دا، وى ده‌مى رۆله‌ك و ئه‌ركه‌ك د ناڤ جه‌وهه‌رێ خێزانێ هه‌یه‌، كو كار ل سه‌ر بكه‌ت، ئه‌و ژى رۆلێ پێگیركرن ب په‌روه‌رده‌یه‌كا ئه‌قلانه‌ و سه‌ره‌ده‌ریكرن و ره‌فتاره‌كا مه‌عریفى به‌رامبه‌ر كه‌سێ به‌رامبه‌رى خوه‌. پاشى په‌روه‌رده‌ رۆلێ خوه‌ ل ده‌رڤه‌ بۆ خواندنگه‌هێ به‌ر ب پله‌یا زانكۆ و په‌یمانگه‌هان ببینیت و به‌لاڤى جڤاكى ببیت.
هه‌روه‌سا ژلایه‌ك دى زارۆ ل سه‌ر چ بنیات دهێته‌ مه‌زنكرن، وه‌سا ل سه‌ر وى جۆره‌ بنیاتى فێرى برێڤه‌برنا ژیانێ ژى دبیت، ل ڤێرێ دڤێت بزانین كو په‌روه‌رده‌ و فێركرن ئامراز و ئالاڤێن ژیانێ نین، به‌لكو ره‌ه و خودانێن ژیانێ نه‌. هه‌روه‌سا دڤێت هه‌ر تاكه‌ك ل گور هزرا خوه‌ ڤه‌كولینێ ل سه‌ر دامه‌زراندن و بنگه‌هێ وێ یێ دروست بكه‌ت، ئانكو جڤاكێ په‌روه‌ده‌یى هه‌موو ده‌مان وه‌سا دهێته‌ ئافراندن، كو نیگایه‌كێ تازه‌ و ئه‌قلیه‌ته‌كا تازه‌ بۆ دونیایا ناڤخوه‌یى دا هه‌بیت، بنێره‌ د رویێ په‌روه‌ردێ دا ملله‌تێن رۆژئاڤا به‌روڤاژى ملله‌تێن رۆژهه‌لاتن، ئانكو ئه‌ڤه‌ سه‌د ساله‌ رۆژئاڤا كار سه‌ر پێنگاڤ پێنگاڤا ئه‌زمۆكرنا ژیانا تاكى دكه‌ت، ب تایبه‌تى په‌روه‌ردا تاك، خێزان، ژن، زارۆ و كێشه‌یێن رامیارى و ئاكارى رۆژانه‌ دهێنه‌ شرۆڤه‌كرن، ژ به‌ركو فه‌لسه‌فه‌ و مه‌عریفا وان ل سه‌ر بنگه‌هێ، گومان، پرسیار و دووڤچوونا به‌رسڤێ جهێ خوه‌ چاندیه‌ و هێدى هێدى په‌روه‌رردا وان ره‌خنه‌گر و پرسیار و گومانان دروستكه‌ت. نموونه‌/ ئه‌ڤ كێشه‌یێن كو نها ئه‌م دبینن رووبه‌روى جه‌وهه‌رێ رۆژهه‌لاتا ناڤه‌راست دهێن، پرسیار بۆچى هێن؟ چونكو هه‌موو ژ به‌ر نه‌بوونا په‌روه‌رده‌یه‌كا ساخله‌م و شكه‌ستنا ئه‌قله‌كێ بێ پرسیار، گومان و بێ ئومێد و نه‌هشیاره‌، ب تایبه‌تى بنگه‌هێ رۆژهه‌لاتێ جۆره‌كه‌، ئه‌سل و ئه‌ساسێن وى ل سه‌ر توندوتیژیا فیودالى و نه‌ریتى هاتیه‌ برێڤه‌برن، بێگومان ئه‌ڤ بنه‌مایه‌ نه‌شێت تاكه‌كێ كامل په‌یدابكه‌ت، به‌لكو دێ به‌رده‌وام تاكه‌كێ چاڤ نه‌ڤه‌كریى، سه‌رشكه‌ستى، ئه‌قل و جه‌وهه‌ر و روح لاواز پێشكێشى مه‌كه‌ت.
ده‌رباره‌یى پرۆسا په‌روه‌ردێ، پلاتۆ گۆتنه‌ك ره‌ها هه‌یه‌، دبێژیت: “هه‌كه‌ هه‌ر تاكه‌كێ جڤاكى ل گۆر شیانیێن ئاماده‌كاریا خوه‌ كاربكه‌ت، هینگێ هه‌ر ئێك ژ وان ب راده‌یه‌كێ زۆرێ به‌رز دێ شێت مفایى گه‌هینته‌ هه‌موو بناغه‌یێن جڤاكى”. بوویه‌ ئه‌گه‌ر شرۆڤا جڤاكێ خوه‌ بكه‌ین و دوور و نه‌چین دێ دیاربیت، كو ب مخابنى ڤه‌ جڤاكێ كوردى، ل سه‌ر ڤى پیڤه‌رى ئه‌و هێزه‌ نه‌بوویه‌ تاكه‌كه‌سى بده‌ت كاركرن، به‌لكو ب گرۆڤه‌یا هێزا كه‌لتوورى، هۆزه‌كى و ئولى و سیاسى هه‌ولدایه‌ هه‌ر به‌هره‌ و ئۆمێده‌كا تاكى هه‌بیت ژێ بهێته‌ وه‌رگرتن.
ئه‌نجام: بوویه‌ هه‌ر چ پرۆژه‌یه‌كێ گرێدایى هزرا په‌روه‌رده‌یێ بیت و سیسته‌مى بده‌ته‌ سه‌قه‌تكرن و ئالوگۆریا د ناڤبه‌را توێژێن جڤاكى دا، هینگێ هزرا تاك و هزرا سیاسیكرنێ ژێ به‌رپرسیاره‌/ چونكو ژیان هه‌موو ل سه‌ر پیڤه‌رێ تاك و سیاسه‌تێ برێڤه‌ دچیت، ژبه‌ركو د هه‌ر خێزانه‌ك و قوتابخانه‌ك و زانكۆ و ده‌زگه‌هه‌كێ دا تاك، زارۆ و ژنێ پێدڤى ب ژینگه‌هه‌كا دروست هه‌یه‌، كو كار ل سه‌ر به‌فره‌هبوونا ئه‌قلێ وان بهێته‌كرن نه‌ك ئه‌و ئه‌قل ب هنده‌ك كارێن دونیایى بهێته‌ داگیركرن و راوه‌ستاندن.

په‌روه‌ردا جڤاكى و جڤاكێ په‌روه‌رده‌یى
پشكا شه‌ش و دووماهیێ/ جوان عزه‌ت
ئه‌و رویێ كو جڤاك ل سه‌ر دگه‌هیته‌ ئه‌نجامێ ماینده‌بوونێ، ب تێپه‌ربوونا سێ قووناغان دشێت خوه‌ بده‌ت په‌روه‌رده‌كرن، ئه‌و ژى ئێك: قووناغا ساڤاكرنا تاكى ل سه‌ر به‌گراوه‌نده‌كێ زانستى و ئه‌كادمیا نه‌، دو قووناغا دیالۆگكرنێ، سێ قووناغا ره‌خنه‌گرتنه‌كا ئه‌قلانى.
هزربكه‌ جڤاكێ كوردى هه‌تا نوكه‌ ئه‌و روویێ په‌روه‌ردێ نه‌ دایه‌ چێكرن، كو بشێت تاكه‌كه‌سى بكه‌ته‌ ئاشقێ مه‌عریفه‌ و چێكه‌رێ داهێنانكرنێ، چونكو د لا شعورێ وى دا، یان ئه‌قلێ وى یێ باتنى (بێ ئاگه‌هى) دا كۆمه‌كا گرێكان هه‌یه‌ و تێدا یێ زیندانكریه‌، ئانكو ده‌مێ د ناڤخوه‌یا كه‌سى دا گه‌له‌ك زنجیره‌ هه‌بن و كار ل سه‌ر ڤه‌كرنا وان نه‌هێته‌كرن، هینگێ ئه‌و كه‌س دمینیت كه‌سه‌كێ هشك، ڤالا و بێ ئه‌نجام.
هه‌لبه‌ت وى ده‌مى نه‌ گوهۆرین و نه‌گوهه‌راندن ب سه‌ر وى دا دهێت، ژبه‌ركو رێك ل گه‌له‌ك تشتێن د ناڤ جه‌وهه‌رێ وى دا هه‌ین دهێته‌گرتن، ئانكو ڤه‌شارتینه‌ وه‌ك نێهنى دمینن ناهێلیت مرۆڤ ل سه‌ر هزرا خوه‌ بریار و هه‌لویسان بده‌ت یان مرۆڤ ببیته‌ مرۆڤه‌كێ راهێنه‌ر، ئه‌كتیف و بلیمه‌ت و نمایشكار، به‌لكو ئه‌ڤ جۆره‌ په‌روه‌ردا نه‌ریتى ئه‌قلى داگیركه‌ر كه‌ت و وه‌دكه‌ت، كو مرۆڤ ب تنێ هه‌ولبده‌ت ببیته‌ كه‌سه‌كێ پیشه‌كار و لاواز و بێ ئیراده‌.
بوویه‌ كارێ په‌روه‌رده‌كرنێ ل سه‌ر ساخله‌میا جڤاكى، ئه‌وه‌ مرۆڤه‌كێ ساخله‌م بده‌ت دروستكرن، چونكو “په‌روه‌رده‌ تاكه‌ ئامرازه‌ كو دونیایێ دگوهۆریت/ نیسلون مانده‌لا “ل سه‌ر ڤى راوه‌ستانێ مخابن مه‌ وه‌ك جڤاكێ كورد په‌روه‌رده‌یه‌ك دروستكرییه‌ كو هه‌ر تشته‌ك و خه‌یاله‌كا هاتبیته‌ ناخێ مه‌ دا، كرییه‌ ره‌فتار و پاشى ژ ره‌فتارێ ده‌ربازى ده‌رڤه‌یى خێزانێ بوویه‌ و د ناڤ جهێن په‌روه‌رده‌كرنێ دا وه‌ك پره‌نسیپه‌ك پێگیرى پێ هاتیه‌كرن، له‌ورا جڤاك ب گشتى ل سه‌ر وى ئه‌ته‌كێتى هاتیه‌ سالۆخدان. فرۆید د گۆتنه‌ك خوه‌ دا دبێژیت/”ئه‌و مرۆڤێ هه‌موو ده‌ما د ناڤ تاریاتیان دا بژیت، پێدڤیه‌ رۆناهیان ل خوه‌ زێده‌ بكه‌ت و هه‌ولا دیتنا وان بنچینان بده‌ت، ئه‌وێن بووینه‌ ئه‌گه‌رێ نه‌ ئارامى و نه‌ ئاسۆده‌بوونا دینامیكى (سه‌ركێشى) و په‌یوه‌ندیێن وى یێن ژیانێ”.
بێگومان ئه‌گه‌ر هه‌ر تشته‌ك ده‌ستپێكێ ل سه‌ر هزره‌كا شاش هاته‌ رێخستن و مومارسه‌كرن، ئه‌نجامێن وێ ژى دێ شاش هێنه‌ دیاركرن و گه‌هاندن، له‌ورا یا كو پتر به‌رێ جڤاكى دده‌ته‌ پێگه‌هه‌كێ بلند و سه‌قامگیر و ساخله‌م پێنگاڤا ده‌ستپێكى خوه‌ په‌روه‌رده‌كرنا ناخێن ئازاده‌، چونكو هه‌ر تشته‌ك ژ ئازادبوونێ ده‌ستپێكه‌ت، بۆ نموونه‌ هه‌كه‌ تو د هزرا خوه‌ دا ئازاد نه‌بوویى تو نه‌شیێ باوه‌ریێ ب كار و كریارێن خوه‌ ژى بینى، هه‌روه‌سا هه‌كه‌ ته‌ ئازادى وه‌ك مه‌زهه‌ر فامكر و خواند، دیسا هینگێ ژى تو نه‌شێى فێرى ئه‌جندایه‌كا په‌روه‌ردگاریى ببى، چونكو ئازادى زه‌مینه‌ دروستكرنا پێگه‌هێ ته‌یێ كه‌سایه‌تى و ئه‌خلاقى و جڤاكى یه‌.
ئه‌نجام: هه‌كه‌ ئه‌ڤ پێنگاڤه‌ نه‌بن، بێگومان جڤاكه‌ك، په‌روه‌رده‌یه‌ك و مه‌مله‌كه‌ته‌ك دێ دروست بیت، كو به‌رده‌وام پارچه‌بوون، شكه‌ستن، بابسالارى، نێرسالار و چینیایه‌تى دروست ببیت، هه‌روه‌سا مرۆڤه‌ك ژى دێ ژێ ده‌ركه‌ڤیت، كو به‌رده‌وام باوه‌رى ب ره‌قبوون، ده‌رماگیریى و ماددیاتێن دونیایێ ڤه‌ هه‌بیت، له‌ورا گرنگه‌ جوداهى د ناڤبه‌را منه‌كێ هه‌ژار ل گه‌ل تو یه‌كێ ده‌وله‌مه‌ند نه‌هێته‌كرن، به‌لكو هه‌مى پێكڤه‌ بۆ ئێك ئارمانج و بۆ گه‌له‌ك بیر و رایێن جودا ده‌ست بكاربن و به‌ر ب پێشداچوونێن داهاتوویى ببن هه‌تا په‌روه‌رده‌یه‌كا نوو جهێ خوه‌ بگریت و ببیته‌ سه‌رئه‌نجامێ فه‌زایا زانین و پێشكه‌فتنێ.

18

جوان عزه‌ت/ پشكا ئێكێ
ده‌ستپێكێ دێ به‌حسێ دامه‌زراندن و رێخستنا جڤاكێ په‌روه‌رده‌یى كه‌م، بۆنموونه‌ كا چاوا جڤاك دبیته‌ نوونه‌رێ په‌روه‌رده‌یه‌كا نه‌دروست و سه‌قه‌ت، زێده‌بارى كا چاوا ئه‌و په‌روه‌رده‌ ره‌ه و ریشالێن خوه‌ به‌ردده‌ته‌ ناڤ هه‌موو توێژین جڤاكى دا! ئه‌ڤجار ئه‌و په‌روه‌رده‌ ڤه‌گوهاستنا وێ چ گرێدایى هزرا تاكى، خورتبوونا بنگه‌هێن فیودالى یان گرێدایى هه‌مى لایه‌ن و ده‌زگه‌ه و سه‌نته‌رێن حكومى، حزبى و راگه‌هاندنى بیت، یان ژى گرێدایى باردوخێ ژینگه‌ه و سیسته‌مێن ژیانى بیت، گرنگه‌ بكه‌ڤن بوارێ راڤه‌ و داڤه‌كرنێ دا.
ب تایبه‌ت هه‌كه‌ ئه‌م كویر بچینه‌ ناڤ ڤى بابه‌تى دا، ئه‌و جڤاكێ ل گۆر هه‌ست و نه‌ستێن نه‌ریتى په‌روه‌ردێ چێدكه‌ن ب هزرا من، په‌روه‌ردا وان جوداكاریا ل گه‌ل ئایدیۆلۆژیا په‌روه‌ردێ دا هه‌یى، وه‌كو چاوا؟ ئێكه‌م پێنگاڤ ئه‌و په‌روه‌رده‌ ل گه‌ل مه‌زنبوونا چه‌مكێن خه‌یالى و هزرا ڤه‌گوهاستى و كۆمى دبیته‌ په‌روه‌رده‌یه‌كا میتۆسى، ئانكو مه‌وهیبێ وێ په‌روه‌ردێ ڤه‌دگه‌ریت بۆ چارچووڤێ هزرا جه‌هلى، خه‌یبى و مه‌جهۆلى، یان مرۆڤ شێت بێژیت په‌روه‌رده‌كا نه‌كامله‌ و دبیته‌ ئه‌گه‌رێ زه‌ررمه‌نده‌یێ ل سه‌ر ره‌فتار و ته‌رتیباتێن ژیانا گشتى.
هه‌روه‌سا ب ده‌ربرینه‌كا دى، ئه‌ڤ په‌روه‌رده‌ ل جهێ بهێت جڤاكه‌كێ ئه‌قلانى په‌یدا بكه‌ت، جڤاكه‌كێ سه‌قه‌ت و به‌روڤاژى پره‌نسیپێن ئه‌خلاقى په‌یدا دكه‌ت و هێدى هێدى زه‌مینه‌یى بۆ قه‌وماندنا بوویه‌ر و قه‌یرانێن نه‌شه‌فاف دروست دكه‌ت. زێده‌بارى د چێكرنا په‌روه‌رده‌یا جڤاكێ میتۆسى دا، هنده‌ك تشتێ هه‌یى نه‌حه‌قیقى یه‌، چونكو ئه‌و پێكهاته‌ ب رێیا هزركرنێ په‌یدانابن، به‌لكو ب رێیا ئه‌فسانه‌یى و خه‌یالكرنێ تاكه‌كه‌س بریار و هه‌لویستان ل سه‌ر دروستبوونا وان دده‌ت. ئه‌ڤه‌ ناهێلیت مرۆڤ دجه‌وهه‌رێ ئه‌قلانى دا، لایه‌نێ ناسناما ئینسانى دیاربكه‌ت، له‌ورا د راوه‌نگه‌ها وێ جۆرێ په‌روه‌ردێ دا بنچینه‌یێ فه‌لسه‌فى و زه‌مینه‌یێ فكرێ ژى زوى زوى ناهێته‌ به‌رهه‌م.
بۆ نموونه‌، تاك تووشى ئالۆزیێن ده‌روونى دبیت و به‌رده‌وام ل گه‌ل خوه‌ دكه‌ڤیته‌ پرسیار و دانوستاندنێن كویردا و هۆسا هزردكه‌ت ئه‌رێ ئه‌و چ تشته‌ دبیته‌ ئه‌گه‌رێ تاریبوونا جڤاكێ من؟ یان ژى ئه‌رێ بكارئینانا ڤى رۆلى دشێت من نێزیكى په‌روه‌ده‌یه‌كا ساخله‌م و ئه‌تیكى بكه‌ت یان بتنێ ئه‌و دیارده‌ دیارده‌یه‌كا سروشتى یه‌ ناهێلیت ره‌فتارا تاكه‌كه‌سیا من ل گه‌ل ئینسانیه‌تا من دروست ببیت و بگونجیت؟!
ئه‌نجام/ بنیاتێ كو جڤاك تێدا هاتیه‌ په‌روه‌رده‌كرن سه‌رئه‌نجامێ لێگه‌ریان و دووڤچوونا پرسێن زانستى و ئه‌كادیمى بوویه‌، چونكو د حه‌قیقه‌تا ئاینى ژى دا خوه‌دایى مه‌زن فه‌رمان كرییه‌، دڤێت مرۆڤ ل سه‌ر رویێ ئه‌ردى نه‌ راوه‌ستیت و به‌رده‌وام كار بۆ خوه‌گوهه‌رینێ بكه‌ت، داكو هه‌رتشته‌كێ د ڤى گه‌ردوونى دا هه‌یى ب گوهۆرینێ بهێته‌ نووكرن، ئه‌و ژى ب رێیا به‌رپاكرنا هزرا زانستى و ته‌كنولوژیا و چێكرنا حه‌زاره‌تان، نه‌خاسمه‌ پرسێن په‌روه‌رده‌یى ل گۆر سیسته‌مێ سه‌رده‌مى قابلێ خوه‌ گوهۆرینه‌كا ئه‌كتیڤ و گونجایى ینه‌ بۆ هندێ تاك قووناغه‌كێ بۆ قووناغه‌كا دى بیته‌ كه‌سه‌كێ جیاواز ژ هه‌مى زینده‌وه‌رێن دى تر دا، به‌لێ مخابن ده‌مێ ئه‌م دیتنێ بۆ جڤاكێ خوه‌ دكه‌ین، هه‌لبه‌ت ئه‌ڤ جڤاكه‌ یێ بێ بارنینه‌ ژ هزرا ئیسلامى ژى، به‌لێ د واقعیه‌تا ژیانێ دا كێمترین جڤاكێ به‌رهه‌مهێنه‌ر و داهێنانكاره‌، چونكو تاكه‌كه‌سى هزرا ئاینى ل گۆر دلێ خوه‌ دایه‌ وه‌رگرتن و تێگه‌هاندن، نه‌كو ل گۆر ئه‌قل و هزرا خوه‌، بێگومان ئه‌ڤه‌ ژى وێ دگه‌هینت كو ب دروستى ئه‌ركێ خوه‌دایى نه‌هاتییه‌ جێبه‌جێكرن، له‌ورا دره‌نگ ب پێشكه‌فتنێ را دگه‌هیت و نابیته‌ كه‌سه‌كێ ئه‌كتیڤ و پاسیڤ بۆ بنگه‌هێ په‌روه‌ردێ .

په‌روه‌ردا جڤاكى و جڤاكێ په‌روه‌رده‌یى
جوان عزه‌ت/ پشكا دوویێ
هه‌كه‌ ئاوریه‌كێ ل دیرۆكێ بده‌ین و لێ بنێرین، دبیت جڤاكى كوردى د كه‌ڤن دا، گه‌له‌ك كێموكاسى د وارێ چه‌ندین چه‌مكان دا هه‌بوونه‌، بۆ نموونه‌ وه‌كى چه‌مكێ سیاسى، ئابوورى، چاندنێ و جوگرافى، زێده‌بارى چه‌مكێ ژ هه‌میان گرنكتر، كو نه‌بوویه‌ ئه‌گه‌رێ چێكرنا په‌روه‌رده‌یه‌كا كه‌لتوورى، ئه‌و ژى كه‌لتوورێ دروونى بوویه‌. چونكو ل گه‌ل هاتنا پرۆپاگنده‌ و نه‌بوونا زانیاریان د روویێ زانین و ئاستێ مه‌عریفێ دا هێدى هێدى مرۆڤ پاشڤه‌چوویه‌ و ل گه‌ل بۆرینا ده‌مى ئه‌وى كه‌لتوورى مرۆڤ فێرى ژیانه‌كا نه‌ئارام و دروونى و ترساندنى كریه‌.
نموونه‌/ د ده‌مه‌كێ دا ئه‌گه‌ر جڤاكى هه‌ست پێ كر، كو ئه‌و یێ به‌ر ب ئاراسته‌یه‌كێ چیت و ئه‌و ئاراسته‌ یا وى جڤاكى به‌رب ڤان هه‌رسێ پیڤه‌ران دبه‌ت وه‌كى (ترس و نه‌ ئارامى، ده‌روونى)، هینگێ ئێكسه‌ر هزرا خه‌لكى دێ كه‌فیته‌ سه‌ر بیروباوه‌ره‌كا خراپ و نڤش بۆ نڤشى دێ ڤه‌گریت، هه‌روه‌سا خاله‌كا دى، هه‌كه‌ وى تاكى یان وى هه‌ڤوه‌لاتى هه‌ست ب پرسیارێ كر و هه‌ولدا ل به‌رسڤێ بگه‌ریت و ئه‌و به‌رسڤ په‌یدا نه‌بوو، دیسا جاره‌كا دى، دێ ترسه‌كا دى لێ په‌یدابیت و هه‌تا گه‌ره‌ك و جاده‌یان هه‌میان دێ ڤه‌گریت، به‌لێ هه‌كه‌ ئه‌وى جڤاكى به‌رسڤا پرسیارین خوه‌ په‌یداكر و بۆ خوه‌دان ئاستێ خوه‌ یێ مه‌عریفى و زانیارى، هینگێ دێ هه‌ست ب جێگیربوون و سه‌قامگیریێ كه‌ت.
مخابن ل ڤێرێ سێ جۆر په‌روه‌ردا جڤاكى چێ دكه‌ن، ئه‌و ژى ئێك/ هزر و بێرێن كه‌لتوورى، دو/ هزر و بێرین دیرۆكى/ سێ هزر و بێرێن سیاسى و ئاینى.
یا ئێكێ/ هزر و بێرێن كه‌لتوورى ل سه‌ر سێگۆچكا ئه‌شیر، نه‌ریت و بنه‌مالى په‌روه‌رده‌یه‌كێ دروست دكه‌ت، كو ب تنێ خواستا وێ په‌روه‌ردێ، ئه‌و بیت بهایێ ڤان بنه‌مایان نه‌هێته‌ شكاندن و هاڤى كرن و ل دووڤ وان رێك و رێبازان په‌یره‌وا سه‌ره‌ده‌رى و ره‌فتارێ بهێته‌ كرن.
یا دوویى/ دیرۆك پره‌كێ د ناڤبه‌را نفشێن كه‌ڤن و نفشێن داهاتوویى دا دروست دكه‌ت، كو ل ژێر ناڤێ وێ نابیت ئه‌ڤ دیرۆكه‌ بهێته‌دابران، به‌لكو دڤێت وه‌ك تیووره‌ك ل سه‌ر ملێن تاكه‌كه‌سى مینیت و كار ل سه‌ر خالێن وێ یێن ب هێز بهێته‌ كرن، داكو په‌روه‌ردا نووخواز هه‌ر بارێ نڤشێ دێرین رابردوویى تێدا هه‌بیت بمینیت، به‌لێ د راستیى ملله‌تێن كو شیایین شارستانیان دروست بكه‌ن و په‌روه‌رده‌یه‌كا مه‌عریفى بنگه‌هین بینن وجوودى ب رێیا دیراسه‌كرنا دیرۆكێن خوه‌ شیان مفایى قازانج بكه‌ن، به‌لێ هه‌كه‌ پرسیاره‌كێ بكه‌ین، ئه‌رێ گه‌لۆ مه‌ كوردان چاوا ئه‌و دیرۆك خواند؟ و مه‌ چاوا مفا ژێ وه‌رگرت؟
یا سیێ/ سیاسه‌ت د رۆژهه‌لاتێ دا وه‌كو پێدڤی نه‌شیا سه‌ره‌ده‌ریێ ل گه‌ل پێشهات و نووهاتان بكه‌ت، كه‌واته‌ هه‌كه‌ بێژین بۆچى؟ چونكو سیاسه‌تا هه‌را خورت ل سه‌ر پیڤه‌ر و بنه‌مایێن زانستى و ستراتیژى دشێت ببیته‌ سیاسه‌ته‌كا حه‌كیمانه‌، به‌لێ مخابن وه‌ك پرسێن رۆژهه‌لاتى په‌یڤسازیا سیاسه‌تێ ژ ره‌وانبێژیا ده‌وله‌تێن عه‌ره‌بى هاته‌ وه‌رگرتن و كه‌فته‌ د وارێ به‌رده‌وامیى دا، زێده‌بارى وێ هزرا ئاینى وه‌ك پشكه‌ك ته‌ڤلى پرۆسێسا خوه‌كر، بێگومان وه‌رگرتنا هزر و بێرین شاش، سه‌رجه‌مێ وان ئه‌نجامێن شاشن، چونكو نه‌ سیاسه‌ت ب دروستى گه‌هشته‌ ئارمانجا خوه‌ نه‌ ئاین.
ئه‌نجام/ ڤان هه‌رسێ خالان شیا ناڤه‌رۆكه‌كێ دروست بكه‌ن، كو ئێدى تاك ل سه‌ر ڤێ ناڤه‌رۆكێ نه‌چارببیت په‌نایێ بۆ هزرێن تێكهه‌ل و نه‌ساڤا ببه‌ت و ب تنێ مژوولى كارێن ساده‌ و رۆژانه‌ ببیت، ب تایبه‌ت وان كاران ئه‌وێن نه‌ بنه‌ ریره‌وه‌كا رێكخستى بۆ ره‌خنه‌كرنه‌كا ئه‌قلانه‌، په‌روه‌رده‌یه‌كا ساف و ساخله‌م و داهێنانه‌كا ب كار و كریار.
د پشكێن بهێت دا دێ ل سه‌ر ڤان هه‌رسێ خالان راوه‌ستم كا چاوا ئه‌ڤ چه‌مكه‌ د كه‌ڤنه‌ داهێنانه‌كا باش دا.

12

جوان عزه‌ت/ پشكا ئێكێ
شه‌ره‌ف په‌یڤه‌كا یۆنانی یه‌ ب رامانا ( قانوون)، ئانكو مه‌به‌ست ژێ خولقاندنا هه‌مى چه‌مكێن گرێدایێ ئه‌ده‌با مرۆڤى یه‌، بۆ نموونه‌ كه‌سه‌ك ب ره‌فتاره‌كا بێ واته‌ دێ سه‌ره‌ده‌ریێ گه‌ل كه‌سێ به‌رامبه‌ر كه‌ت مرۆڤ دێ بێژیت ئه‌ڤه‌ چه‌ند كه‌سه‌كێ بێ ئه‌ده‌به‌ یان ژى بێ معریفه‌ت و بێ ئسوله‌ و به‌روڤاژیا وێ واته‌یه‌كا دى یه‌. به‌لێ تێگه‌هشتنا چه‌مكێ وێ د ناڤ كوردان دا ب واتایا (نامووس) هاتییه‌ بكارئینان و فه‌رهه‌نگا كوردى و ئه‌ره‌بى دا ، مخابن وه‌كى به‌دیله‌كێ ترسه‌كه‌ ژ بێ شه‌ره‌فیێ په‌یدابوویه‌، ئانكو شه‌ره‌ف هه‌بیت بێ شه‌ره‌فى نابیت و ئه‌گه‌ر بێ شه‌ره‌فى هه‌بیت، دڤێت شه‌ره‌ف ژى هه‌بیت. به‌لێ بهزرامن، ئه‌گه‌ر مرۆڤى هزره‌كا شه‌ره‌فمه‌ند و ئه‌قله‌كێ ئازاد و شه‌ره‌فمه‌ندانه‌ هه‌بیت، هینگێ مرۆڤى جه‌سه‌ده‌ك و ئه‌خلاقه‌كێ پاك و شه‌ره‌فمه‌ند ژى هه‌یه‌.
ده‌رباره‌ى پرسا شه‌ره‌فێ بوویه‌را زاروكا ده‌ه سالى (دلینێ) ئه‌ز مژویلى گریمانه‌كێ كرم، ئه‌ڤجار ئه‌و گریمانه‌ چ گرێدایى ئه‌خلاقێ كه‌سوكى، جڤاكى، سیاسى و فه‌رهه‌نگى بیت یان ژى گرێدایى ئه‌خلاقێ شه‌ره‌فێ بیت ئه‌ز هێژایێ بابه‌ته‌كێ ئازراندن و رونكرن و هشیاركرنێ دبینم، هه‌روه‌كو نیچه‌ى دیاركریى، چونكو “ئه‌ده‌ب/ ئه‌خلاق بتنێ ئارمانجا ئێك مه‌به‌ست بوویه‌، ئه‌و ژى ئارمانجه‌كه‌ ژ وان شێوازان دگریت ئه‌وێن مرۆڤ ب ئاستێ بلند و پێشكه‌فتى دگه‌هنێ”.
به‌لێ ل سه‌ر ڤێ ئه‌رگومنتكرنێ په‌یڤا شه‌ره‌ف دناڤ پتریا جڤاكێن رۆژهه‌لاتێ دا وه‌كى تیۆره‌كێ بۆ كنتروكرنا ئه‌خلاقێ/ ئه‌ده‌بێ ژن و مێرى هاتییه‌ ئاراسته‌كرن. بێگومان ئه‌ڤ ئاراسته‌یه‌ مه‌ به‌ر ب پرسیاره‌كا گه‌له‌ك گرنگ ڤه‌ دبه‌ت، ئه‌رێ ئه‌و چ ئه‌گه‌رن وه‌كریه‌، كو ئه‌م شرۆڤه‌یه‌كا شاش بۆ په‌یڤا شه‌ره‌ف بكه‌ین؟
ئێك ژ وان ئه‌گه‌ران ئه‌وه‌، بۆ نموونه‌ ئه‌گه‌ر هاتو په‌یڤا شه‌ره‌ف هاته‌ كوژشن، هینگێ د هزرا كه‌سێ رۆژهه‌لاتێ دا دێ بیته‌ كوژتنه‌ك ل سه‌ر هزرا نه‌ته‌وه‌ و وه‌لات و جڤاكى. ب تایبه‌تى مرۆڤ نه‌شێت شه‌رێ شه‌ره‌فێ زوى ب زوى ل سه‌ر هه‌ر كه‌سه‌كێ راوه‌ستینیت، چونكو ئه‌و خانه‌یه‌كه‌ دگه‌ل مه‌رجێن ئاینى، كومه‌لایه‌تى و كه‌لتوورى دا وه‌ك په‌روه‌رده‌ به‌رده‌وام دزێت .
خاله‌كا دى ئه‌و كیشه‌ و ناكوكیێ دناڤبه‌را هزرا راسییزمێ/ جوداكاریا ره‌گه‌زى دا هه‌ین، ئه‌گه‌رێ سه‌ره‌كى یه‌، كو په‌یڤا شه‌ره‌ف د سه‌رێ مروڤى دا بهێته‌ بچیكرن، گازیوه‌ سالح جه‌خت ل سه‌ر وێ خالێ كرییه‌ و دبێژیت،”بكارئینانا په‌یڤا راسییزمێ ئه‌گه‌رێ خولقاندنان ململانه‌كا تونده‌ دناڤبه‌را گوهه‌رینا پێكهاته‌یێن سروشتى یێن نێر و مێیان دا”. هه‌روه‌ها خالا ژ هه‌میان گرنگتر ئه‌وه‌، كو بیچكرنا په‌یڤا شه‌ره‌فێ نه‌هێلایه‌ ریفورمێن هزرى ژ لایێ تاكه‌كه‌سى ژ هێلا كه‌لتوورى، كومه‌لایه‌تى و ئاینى ده‌رباز ببیت، به‌لكو بتنێ ب جهه‌ك و شێوه‌یه‌كى دیاركریى ڤه‌ هاتییه‌ ده‌ست نیشانكرن، ئه‌و ژى كه‌فتیه‌ دناڤبه‌را هه‌رێما خوارێ یا لنگێن ژنێ.
بوویه‌ ئه‌و خه‌له‌تییا دیاركریى و ئێك ژ وان بابه‌تێن دناڤ ناڤه‌روكا ره‌وشنبیرى دا ب شێوه‌كێ راسته‌قینه‌ نه‌هاتییه‌ به‌حسكرن و راسته‌ڤه‌كرن بابه‌تێ شه‌ره‌فێ بوویه‌، چونكو بۆ جڤاكى وه‌سا خوه‌ دیاركرییه‌ كو هێله‌كا سوره‌. ل سه‌ر ڤێ تێكه‌لكرنێ ده‌م و دیروكێ پێدڤى ب ئه‌خلاقه‌كێ ره‌ها نینه‌، به‌لكو مرۆڤى دگه‌ل هزركرنێ پێدڤى ب هه‌ولدان و راسته‌ڤه‌كرنا ئه‌ده‌ب ئانكو ئه‌خلاقێ ره‌ها هه‌یه‌. هه‌روه‌كو على وه‌ردى دڤێ تێكستێ دا بۆ مه‌ رونتر لێ كه‌ت، “كو ژناڤچوونا ئه‌خلاقێ رۆژهه‌لاتێ هه‌مى ژ ئه‌گه‌رێ وێ بێ به‌رهه‌میێ یه‌، ئه‌وا رۆژ بۆ رۆژى ل سه‌ر خه‌لكه‌كێ بوویه‌ ئه‌نجامێ ته‌شقه‌له‌، دره‌و و موبالغێ و نه‌بتنێ ژ به‌ر ئێك چوونا ئه‌خلاقى ژ ئه‌گه‌رێ ده‌ستڤه‌ئینا فایده‌ى رویدایه‌، به‌لكو ژ وه‌رگرتنا كه‌لتوورێ بازرگانى بوویه‌”.
ئه‌ڤه‌ ده‌رئه‌نجامێ به‌ربه‌لافترین رێكا جڤاكێن شه‌رقى یه‌ كو ب سه‌ره‌ده‌ریكرنا شه‌ره‌فێ شیاینه‌ مه‌یدانا هزرا ئاینى، سیاسى و كومه‌لایه‌تى به‌رفره‌هترلێ بكه‌ن ، داكو بشێن هێرشێ ل سه‌ر دروستبوونا قوناغا مرۆڤى بكه‌ن. ب تایبه‌تى مه‌زنترین كاره‌سات و قوربانیدانا شه‌ره‌فێ د سه‌رانسه‌رى جڤاكێن رۆژهه‌لاتى دا په‌یدادببیت، ره‌نگه‌ ژن پلا ئێكه‌یه‌، له‌ورا لدوماهیێ، دڤێت هزربكه‌ین، ئه‌رێ كا بۆچى مه‌ به‌رده‌وام هۆسا دیتن بۆ شه‌ره‌فێ كرییه‌، كو شه‌ره‌ف ب تنێ جهه‌كێ دیاركرى و سابت ڤه‌ یه‌، ئه‌و ژى ژ خوارێ یا كه‌مه‌رێ پێدا یه‌، هه‌روه‌ها ئه‌رێ چه‌مكێ شه‌ره‌ف و بێ شه‌ره‌فیێ چیه‌؟ ئه‌رێ كینه‌ ئه‌وێن دهێن بریارێ ل سه‌ر پیسبوونا شه‌ره‌فا من و ته‌ دده‌ن؟ و ب پێچه‌وانه‌یا وێ ئه‌رێ بوچى ئه‌م ناهێن جڤاكى هوسا تێبگه‌هینن كو شه‌ره‌ف دناڤ ناخ و ئه‌قل و هش و هزرا مرۆڤى دایه‌ نه‌كو ل خوارێ یا مرۆڤى؟

شه‌ره‌ف وه‌ك چه‌كه‌كێ نه‌زان

جوان عزه‌ت/ پشكا دوویێ

گه‌لۆ بۆچى بابه‌تێ شه‌ره‌فێ ب تنێ وه‌ك پیدڤیه‌كا به‌ربه‌ستكریى ب ژنێ ڤه‌ یێ گرێداییه‌؟ ئانكو ئه‌گه‌ر ژنێ خێزان پاراست، واته‌ مێر خودان شه‌ره‌فه‌ و ئه‌گه‌ر خێزان تووشى كێشه‌یه‌كێ بوو، واته‌ مێر وه‌ك بێ شه‌ره‌ف دێ هێت لقه‌له‌مدان؟! راسته‌ ئه‌م دزانین پرس و ڤه‌كۆلینكرن ل شه‌ره‌فێ بۆ جڤاكێ مه‌ بابه‌ته‌كێ گه‌له‌ك گران و ترس و بزه‌حمه‌ته‌، چونكو مه‌ په‌یڤا شه‌ره‌ف ئێخستیه‌ د چارچووڤه‌كێ گه‌له‌ك بچووك دا، و نه‌بتنێ ئه‌و بابه‌ت یێ وه‌سایه‌، به‌لكو هه‌ر تێگه‌هه‌كێ مه‌ ڤیابیت جڤاكى پێ مه‌زن و بلند بكه‌ین، ب رێكا شرۆڤه‌یێن شاش د سه‌رێ تاكه‌كه‌سى دا هاتینه‌ بچیكرن.    ب تایبه‌تى لێگه‌ریان ل سه‌ر شه‌ره‌فێ بوویه‌ ئه‌گه‌ره‌كێ سه‌ره‌كیێ كوژتنێ د ناڤ ڤى وه‌لاتى دا، ژبه‌ركو وه‌ك تێگه‌ه، دروست نه‌گه‌هشتیه‌ و وه‌ك پرسێن سكسواڵیتیى ژى  بۆ جڤاكى هزره‌كا كۆژه‌ك بوویه‌، هه‌روه‌ها ئه‌و پرس د ناڤ جڤاكى دا نه‌بوویه‌ تێرامانه‌كا پێگه‌هشتى و چه‌مكه‌ك بۆ خواندن و نرخاندنه‌كا تازه‌، چونكو یه‌پڤا شه‌ره‌ف/ نامووس ل دیڤ فه‌رهه‌نگه‌ك و كه‌لتووره‌كێ هاتییه‌ وه‌رگێران كو مێرى  چ لایه‌ن نین و هه‌مى كه‌ڤتیه‌ ژێر به‌رپرسیاریا په‌یوه‌ندیێن ژن و كچێ دا.  ده‌مێ جه‌نگ د ناڤبه‌را دو وه‌لات یان دو مه‌زهه‌ب و بنه‌مالان دا روودده‌ن، ژن  وه‌ك تاكه‌ بنه‌مایێ سه‌ره‌كى دهیته‌ بكارئینان بۆ ده‌ستدرێژیكرن، لاوازكرن و كرێتكرنا وێ نه‌ته‌وه‌یێ. بۆ نموونه‌ شه‌رێ داعشێ ب دیلكرنا ژنێ شییا په‌نایێ بۆ دژه‌ هزرا خوه‌ ببه‌ت و ل سه‌ر شه‌رێ خوه‌ به‌رده‌وام بیت،  هه‌روه‌ها ئه‌گه‌ر بۆ دیروكێ ڤه‌گه‌رین د شه‌رێ هند و  پاكستانێ دا ژن بوو یشكه‌ك ژ وێ ململانێ، یان”ده‌مێ عه‌سكه‌ره‌ك ژنه‌كێ وه‌ك دیل دگریت مه‌به‌ستا وى ئه‌وه‌ ب خوینا ژنێ وى گه‌لى پیس بكه‌ت، ژلایێ وى پیسكرنا شه‌ره‌فا ژنه‌كێ وه‌ك پیسكرنا شه‌ره‌فا نه‌ته‌وه‌یه‌كێ یه‌ و سڤكاتیكرنه‌ ب بهایێ وى ملله‌تى”، چونكو دناخێ وى دا هۆسا هاتیه‌ چاندن، كو  ژن بۆ  نیشتمان و ئه‌تیكێن نه‌ته‌وه‌، زمان و كه‌لتوور و ئاینى ره‌مز و ژێده‌ره‌.  نه‌مازه‌ ب ڤى شێوه‌یى وه‌ك پرسه‌كا جوداكاریا ره‌گه‌زى ئه‌و ره‌خنه‌ییێن كو ب زارێ خه‌لكه‌كێ  ل سه‌ر جڤاك و شه‌ره‌فێ دهێنه‌ ئاراسته‌كرن په‌یوه‌ندى ب له‌شێ ژنێ ڤه‌ هه‌یه‌ مێر تێدا كه‌سه‌كێ به‌رى یه‌، ئه‌ڤه‌ خاله‌كه‌ كو ئه‌گه‌ر مێر دڤێ راستیێ دا خوه‌ ب خودانێ شه‌ره‌فێ ژى بزانیت، هینگێ شكاندن، نه‌شكاندن و بێ رامان بوونێ په‌یوه‌ندى ب به‌رپرسیارییا وى ڤه‌ نینه‌، به‌لكو به‌رپرسیارى پتر دكه‌ڤیته‌ ستوویێ ژنێ دا. ئاره‌زوكرنا مێرى ل سه‌ر باوه‌رى و هه‌لگرتنا درووشمێ شه‌ره‌فێ  وه‌كى مێیه‌ك حه‌زكرییه‌ داكو سه‌رنجا نیشتمانه‌كێ بده‌ت و كومه‌كا بنچینه‌یان ده‌ست ب سه‌ر ژیانا رۆژانه‌ بگرن و سه‌روه‌ر بن.  ژلایه‌كێ دى ئه‌و شوناسیا ب په‌روه‌ردا خێزان، خێل و گوند و باژێران ڤه‌ ئاراسته‌ببیت، جه و ده‌مێن خوه‌ یێن ته‌ندروست وه‌رناگریت و دبیته‌ دروستكه‌ره‌ك ل سه‌ر چێكرنا ئه‌خلاقێ ژینگه‌ها كومه‌لایه‌تى، ئه‌ڤه‌ ترساندن و به‌ندكرنێ ل سه‌ر تێكچوونا په‌یوه‌ندیێن ژن و دونیا یا وێ یا ده‌روبه‌ر دا په‌یداكه‌ت. ل سه‌ر رونكرنا ڤێ تێكستێ نڤیسه‌ر مه‌جیدكاكه‌ وه‌یسى، په‌نایێ بۆ  جوره‌كێ  په‌روه‌ردێ دبه‌ت و دبێژیت: “دڤێت مه‌ودایه‌كێ ئاسویى و ستوونى هه‌بیت، كو په‌روه‌رده‌ و فێركرنه‌كا سه‌ربه‌خۆ نه‌ره‌سمى بێخیته‌ به‌ر پرسیار و لێكدانه‌كا بایه‌خداركریى، ئه‌و ژى فێركرنا فێرخوازێن  خواندنگه‌ه، زانكو، په‌یمانگه‌هان، چونكو ئالۆگوركرنا په‌روه‌ردێ په‌یوه‌ندى نه‌بتنێ درێژكرنا ژیانا جڤاكى ڤه‌ هه‌یه‌ كو به‌ره‌ڤ پێشڤه‌ ببه‌ت، به‌لكو هه‌بوونا جڤاكى دگه‌ل هاوبه‌شیا كومه‌لێ دكه‌ته‌ په‌یوه‌ندیه‌كا روحى”.   واته‌ قاره‌مانبوونا ملله‌ته‌كێ ئه‌وه‌ دگه‌ل خوه‌ یێ پاردوكس نه‌بیت، ژنێ  ب ناسناڤێ شه‌ره‌فێ وه‌ك پله‌ دوو نه‌ئینیته‌ به‌رهه‌م،  پره‌نسیپێن وێ ژناڤنه‌به‌ت، چالاكێن وێ نه‌ئێخیته‌ ژێر چاڤدێریا مێرى،  بهێلیت خودان ئابور و داهاتێ خوه‌ یێ سه‌ربه‌خو بیت و ب هویركارى هزربكه‌ت و بزانیت، كو “وه‌لات مێیه‌، نه‌ته‌وه‌ مێیه‌ و ئاخ ژى مێیه‌، هینگێ نیشتمان دبیته‌ شه‌ره‌ف و پێدڤى ب قاره‌مانێن نێر هه‌یه‌/ حه‌مه‌سه‌عید”. و ئه‌گه‌ر هۆسا نه‌بیت پرسیارا سه‌ره‌كى ژ وى ملله‌تى دێ ئه‌ڤه‌ بیت، ئه‌رێ  پرسا شه‌ره‌فێ ل سه‌ر پاراستنا ژیانا ژنێ، هینگێ دێ بیته‌ ژێده‌رێ ره‌وشنبیرى، زانین و ره‌نكڤه‌دانێ، یان ژى دێ بیته‌ ژێده‌رێ چه‌ك كوژتن و سوتن و ژناڤبرن و كرێتكرن و نه‌زانین و قه‌ده‌غه‌كرنێ؟

13

جوان عزه‌ت/ پشكا چارێ
د هزرا سیاسى یا هه‌ڤچه‌رخ دا كۆلۆنالیزم ئێك ژ چه‌مكێن هه‌ره‌ سه‌ره‌كى یێن سیاسه‌تێ بوو كو به‌رده‌وام رووبه‌روى ژیانا تاكه‌كه‌سى بوویه‌. پشتى بوورینا چه‌ندین سالان ب ئه‌نجامێ رێنساسێ هزرا كولۆنالیزمێ بۆ ئه‌نجامێ هشیاریه‌كا ته‌واو د ئامرازێن به‌رپاكرن و گوهۆرینا سیاسى و جڤاكى دا.
ئه‌ڤێ هزرا داگیركه‌ر ل رۆژئاڤا د جه‌نگێن جیهانا ئێكێ دوویێ دا ده‌سپێكر، به‌لێ ل ل گه‌ل سه‌رهلدانا بیروباوه‌رێن فه‌یله‌سۆف و ره‌وشه‌نبیران هزره‌كا نوو د جیهانا سیێ دا ده‌ركه‌فت ئه‌و ژى ئێك ژ وان فه‌یله‌سوفان بناڤێ فانوون خوازت كو هشیاریا نه‌ته‌وه‌یى وه‌ك بنیاته‌كێ نه‌ته‌وه‌یى ب ئه‌نجامێ شارستانیه‌ته‌كا نوو دامه‌زرینیت. ل سه‌ر ڤێ دامه‌زراندنێ قانوون دبێژیت “ئه‌ڤ رێیه‌ یا تژى یه‌ ژ چه‌نگ و توندتیژى و ڤه‌شارتنا راسته‌قینه‌یا مرۆڤبوونێ (ئینسانیبوونێ) پاشى ڤێ بۆچوونێ ره‌ت دكه‌ت و دیاركه‌ت، كو دڤێت ئه‌ورۆپا دووماهیێ ب ڤێ هزرا داگیركه‌ر بینیت و هه‌ولبده‌ت هێزه‌كا جودا، پرۆژه‌یه‌كێ جودا و خه‌یاله‌كا جودا زێده‌ ئاراسته‌بكه‌ت، هه‌روه‌سا جیهانا سیێ ببیته‌ شارستانیه‌ته‌كا نوو و ئالته‌رناتیف بۆ سه‌قامگیریا رۆژئاڤا”.
ل ڤێرێ مه‌رجێ پێنگاڤ دانانێ د ئازراندنا پرسیارێ دا ئه‌وه‌ ئه‌رێ هشیاریا نه‌ته‌وه‌ى وه‌كى پێدڤى ل رۆژهه‌لاتێ به‌ر ب كیڤه‌یه‌؟ ئه‌گه‌ر ئه‌م یتنێ بۆ بكه‌ین، كێشا هه‌ره‌ پێدڤى و سه‌ره‌كى ل رۆژهه‌لاتێ كو بوویه‌ ئه‌گه‌رێ داگیركرنا هزرا سیاسى و كومه‌لایه‌تى و ئابوورى د لاسایكرنا تاكه‌كه‌سى دا، ئه‌گه‌رێ لاوازیا پرۆژێ نه‌ته‌وه‌یى بوویه‌، چونكو هشیاریا نه‌ته‌وه‌یى نه‌بوویه‌ ئه‌نجامێ كومه‌له‌یه‌كێ، یان كه‌لتووره‌كێ، به‌لكو بوویه‌ ئه‌نجامێ تایبه‌ت ب تاكه‌كه‌سه‌كێ یان چه‌ند ده‌سته‌ و گروپه‌كان ڤه‌، ئه‌ڤێ چه‌ندێ وه‌كر كو هشیاریا نه‌ته‌وه‌یى د ناخێ مرۆڤى ببیته‌ ئه‌گه‌رێ داگیركرن و مودێلا بنه‌مایێن ماددى و روحى.
ل سه‌ر ڤى به‌گراوه‌ندى ئه‌و كێشا كو ناسیونالیزمێ ( نه‌ته‌وه‌یێ) كه‌فیته‌ رۆژه‌ڤا ئه‌ڤرۆ دا، دڤێت ب شێوه‌یه‌كێ ئاشكه‌را و وه‌كێ بنیاته‌كێ بهێته‌ چاره‌سه‌كرن، ئه‌گه‌ر ئه‌ڤ كێشه‌ ب هێزا سه‌رمایه‌داریێ هاته‌ چاره‌كرن، هینگێ ئه‌ز باوه‌رم دێ مرۆڤه‌ك په‌یدا بیت كو مادده‌ى ئه‌و مرۆڤ دروست كرییه‌، نه‌كو مرۆڤى ئه‌و مادده‌ خولقاند دى یه‌، نموونه‌ ئه‌گه‌ر دویرنه‌چین و به‌رێ خوبده‌ین ملله‌ت كورد ب گشتى كه‌فتیه‌ قووناغا شێربه‌نجه‌یه‌كێ دا، ژبه‌ركو هێز و مۆرالا وان یا به‌رگریكرن و ئاستێ نه‌ته‌وه‌یى هاتیه‌ هنداكرن و ژناڤبرن، بێگومان ئه‌ڤه‌ ئه‌نجامێ چێكرنا مرۆڤه‌كێ یه‌، كو به‌رده‌وام د سایكولوژیا(ده‌روونێ) خوه‌ دا كه‌سه‌كێ نه‌خوش و بێ هێز و بێ مورال بیت، كه‌سه‌كێ هزر داگیركه‌ر و ده‌مارگیر بیت، كه‌سه‌كێ بێ زمان و كه‌لتووره‌كێ نه‌جه گرتى و جڤاكه‌كێ ب كاریگه‌ر و رێك پێ نه‌دایى بیت، ئه‌ڤه‌ نابیته‌ هزره‌كا رزگاركه‌ر، چونكو مرۆڤ نه‌شێت بێژیت داگیركرنا من هنده‌ ئاستێ زانینێ ب من به‌خشیه‌ و د هه‌مان ده‌مى دا نابیته‌ كاریكاتێره‌كا نه‌ته‌وه‌یى د مه‌سه‌له‌یا سه‌ربه‌خویا سیاسى و كه‌لتوورى، ئاستێ ره‌وشه‌نبیرى و دروونیێ كه‌سى ژى دا.
ئه‌نجام: بوویه‌ كۆلۆنالیزمكرن دئێكه‌م ده‌رگه‌هێ نه‌ته‌وه‌یى دا، دڤێت ببیته‌ ئه‌گه‌رێ ڤه‌كرنا هه‌مى ده‌رگه‌هێن ئازادیێ و نه‌ته‌وه‌ وه‌ك بوونه‌كا گوهه‌رى مافه‌كێ خوازتى ل سه‌ر هه‌مى چین وگروپاندا بهێته‌ ده‌ستبه‌ركرن، ژبه‌ركو جیاوازى دناڤبه‌را هزرا داگیركه‌ر و رزگاكه‌ر دا ئه‌وه‌ ڤه‌گوهاستنا هشیاریا نه‌ته‌وه‌یى بۆ هشیاریا كومه‌لایه‌تى وه‌ك چه‌مكه‌كێ دادپه‌روه‌ر به‌رامبه‌ر، ده‌وله‌مه‌ند وهه‌ژار، نێر و مێ، باژێر و گوند و…هتد دناڤ گشتیا جڤاكى دا ببیته‌ دیروكا مرۆڤایه‌تیێ و دژى چه‌قێ دوژمنكارى و مه‌ترسیا جڤاكى راوه‌ستیت.

16

ب هێزكرنا ئه‌قلیه‌تا ئاینده‌یى (دوورمه‌ودا) ل ژێر ژیانا ئه‌خلاقى
سه‌ركه‌وت سه‌وادى و جوان عزه‌ت
بێرتراند راسل جه‌ختیێ ل سه‌ر وێ چه‌ندێ كه‌ت، كو ل ژێر ره‌وشتێ مرۆڤان، پێدڤیه‌ گه‌شێ ب ئه‌قلێ درێژمه‌ند(ئاینده‌)ى بده‌ین، ل ڤێرێ راسل نموونا (هه‌سپى د ئاخویرێ/ گۆڤێ) دا به‌رچاڤ دكه‌ت و دبێژیت: “وه‌سا وێنه‌ بكه‌ كو ته‌ د ناڤ وێ ئاخویرێ دا هه‌سپێ هه‌یى و جیرانێ ته‌ ژى هه‌سپێ خوه‌ هه‌یه‌، د پێنگاڤا ئێكێ دا هه‌كه‌ وه‌سا هزربكه‌ین هه‌سپێ جیرانێ خوه‌ بكه‌ینه‌ یێ خوه‌، هینگێ ئێكسه‌ر دێ هزرا گه‌نده‌لیێ (دزیكرنێ) هێته‌ ناخێ مه‌ دا”.
بۆ ئه‌قلیه‌تا رۆژانه‌ (كورتمه‌ودا) دبێژم كو بیست هه‌سپ ژ ده‌ه هه‌سپان زێده‌ترن و هه‌ر ئه‌ڤه‌یه‌، كو من هاندده‌ت په‌نایێ بۆ دزیكرنێ ببه‌م، به‌لێ ئه‌قلێ ئاینده‌یى دبێژیت، ئه‌گه‌ر ل سه‌ر وى بنه‌مایى هه‌ر كه‌سه‌ك پشت ب وى دستوور و ژێده‌رى ببه‌ستیت و ده‌ست ب گه‌نده‌لیێ بكه‌ت، وى ده‌مى هیچ تشته‌ك نامینیت، چونكو ل سه‌ر بنه‌مایێ ئه‌قلێ رۆژانه‌ دێ مافى ده‌ینه‌ وان كه‌سێن دى ژى هه‌سپێن مه‌ بدزن. ئه‌ڤجا ئه‌و ئه‌نجامێ ژ ڤێ نموونێ ده‌ردكه‌ڤیت ئه‌وه‌ كو مرۆڤ ده‌ست ب سه‌ر ده‌سهه‌لاتان و هه‌سپان دا بگریت، ژبه‌ركو ل سه‌ر ڤێ رێیێ چو دستوور و بنه‌مایه‌كێ ره‌وشتى نامینیت، ئانكو رۆژه‌كێ ئه‌و ده‌ه هه‌سپێن هه‌یى ژى دێ ژ ده‌ست مه‌چن. ئه‌ڤه‌ ژى واتایا وێ چه‌ندێ یه‌ كو ئه‌و هزركرنا د ئه‌قلێ رۆژانه‌ دا هه‌یى بۆ زیان پێگه‌هاندنا مرۆڤى دكه‌ڤیت، به‌لێ ئه‌وا د ئه‌قلێ ئاینده‌یى دا هه‌یى بۆ مفا پێگه‌هاندنا مرۆڤى یه‌. بوویه‌ دڤێت مرۆڤى باشتر قه‌ناعه‌ت ب ده‌ه هه‌سپێن خوه‌ هه‌بیت، چونكو بێ هزركرنا ئه‌قلێ ئاینده‌ى رێژا ده‌ه هه‌سپان ئه‌گه‌ر بكه‌یه‌ سه‌د هه‌سپ، دێ هه‌ر رۆژه‌كێ ژ رۆژان كه‌سه‌كێ ده‌سهه‌لاتدار په‌یدابیت و ده‌ست ب سه‌ر هه‌مى هه‌سپێن ته‌ داگریت و ژ ته‌ وه‌رگریت. راسل ڤێ گۆتنێ بۆ هه‌مى لایه‌نێن ئه‌خلاقى ب راست دزانیت، ژ به‌ر ڤێ چه‌ندێ بێژیت، “ئه‌و ئه‌قلانیه‌تا كورتمه‌ودا دێ مه‌ هه‌مى ده‌ما به‌ر ب هزركرنه‌كا كورت ڤه‌ به‌ت و نوونه‌رێن مه‌ دێ بێ به‌رپرسیار ئاراسته‌ى مه‌كه‌ن. به‌لێ ئه‌گه‌ر هزر د ئه‌قلیه‌تا درێژ دا بكه‌ین وى ده‌مى ئه‌م تووشى شاشیێ نابین”.
ده‌رباره‌ى ڤێ گۆتنێ ره‌وشت ئێك بۆچوونێ ژ ئه‌وێن ل سه‌رى ب پێدڤى نزانیت، واته‌ بۆچى؟
یا ئێكێ، ئه‌و كه‌سێ وێنه‌ دكه‌ت كو كه‌سه‌كێ ئه‌خلاقى بیت دڤێت ده‌ستبه‌ردارى ئه‌رك و مافێن خوه‌ ببیت. راسل بێژیت: “ئه‌ڤه‌ چ ده‌ما ب وى جۆرى نینه‌، به‌لكو راستیا وى ئه‌وه‌ كو نابیت چ ده‌مان هزر د سۆد و به‌رژوه‌ندیێن كورتمه‌ودا دا بكه‌ین، به‌لكو پێدڤیه‌ هزر د سۆد و به‌رژه‌وه‌ندیێن دوورمه‌ودا بكه‌ین و ب هزرا وى، كاركرن ل ژێر ره‌وشتبوونێ پێدڤى ب خوه‌ هاڤیكرنێ ناكه‌ت”.
یا دویێ ئه‌خلاقیات فه‌زیله‌ت نینه‌، به‌لكو گرنگى پێدانه‌، چونكو د تێراوانینا راسلى دا كه‌سێن ب ره‌وشت مرۆڤگه‌ره‌كێ فه‌زیله‌تمه‌ند نینه‌، به‌لكو كه‌سه‌كه‌ شانازى ب گرنگیێن ژیانێ بریه‌، ئه‌ڤ بۆچوونا راسلى زۆر نێزیكى بۆچوونا (كانت)ه‌، فه‌یله‌سۆف سپینۆتزا ژى په‌نایێ بۆ خاله‌كا دى دبه‌ت و رۆهنكه‌ت كو “زالبوونا هۆكارێن ده‌ره‌كى ئه‌گه‌ره‌ مرۆڤ ئه‌قلێ خوه‌ بۆ كونترۆلكرنا جیهانا ده‌وربه‌ر بكاربینیت، ئانكو بۆ سپینۆتزا یا گونجایه‌ ئه‌و كه‌سێن ده‌ستى بۆ گوهۆرینا جیهانا ده‌وروبه‌ر دبه‌ن هه‌ولان دئێخنه‌ سه‌ر گوهۆرینا خوه‌ و جیهانا ناڤدا دكه‌نه‌ ته‌خته‌ شانۆیا چالاكیان، چونكو ئه‌و نه‌شێن خودانێن ده‌سهه‌لاتێ بن، ب تنێ د جیهانا خوه‌ دا نه‌بن. له‌ورا ئه‌و دبێژیت، راسته‌ ئه‌قلانیه‌ت و تێگه‌هشتن د هۆكاران دا بۆ رزگاربوون و گرفتێن مه‌ پێنگاڤه‌كا مه‌زنه‌، به‌لێ دووماهی پێنگاڤ و تێگه‌هشتن بۆ مه‌عریفێ نینه‌، به‌لكو د ئه‌قلێ كورتمه‌ودا دا جۆره‌كه‌ ژ جۆرێن نێگه‌تیف”.
ژ به‌ر ڤێ چه‌ندێ هزركرنا كورتمه‌ودا د ناڤ پارت و كه‌سێن سیاسى، مامۆستایێن زانكۆیان، داموده‌زگه‌هێن وه‌لاتى دا یا به‌رچاڤ و ره‌نگڤه‌دایه‌. بۆ زانین هه‌ر ئه‌ڤێ وه‌كر كو كوردستان پێشڤه‌چوونێ دگه‌ل خوه‌ نه‌بینیت، ژبه‌ركو هه‌مى ده‌مان ئه‌قلیه‌تا كورتمه‌ودا رۆلێ گێرایى و وه‌كریه‌ كو شوونگره‌ك د ناڤبه‌را بنه‌مایێن ره‌وشتى و مرۆڤان دا هه‌بیت، نموونه‌، وه‌كى وى كه‌سێ دیتنێ بۆ ره‌وشت و فه‌زیله‌تمه‌ندى بێره‌وشتیێ كه‌ت و مامۆستایێ زانكۆیێ ب باوه‌رنامێ هه‌لسه‌نگینیت و كه‌سێ بێ لایه‌ن وه‌ك سیخور ل قه‌م دده‌ت.
ئها ڤى شێوازى ئه‌قلیه‌تا رۆژانه‌ بیته‌ سنۆر مرۆڤ په‌نایێ بۆ ژیانه‌كا شاش ببه‌ت و د ناڤ جڤاكه‌كێ نه‌راست بێ به‌رپرسیاریا ئه‌ركێ ره‌وشتى دا بژیت، زێده‌بارى چینا ده‌وله‌مه‌ند ب جۆره‌كێ په‌روه‌ردا جودا ل گه‌ل چینا خوارێ بژیت، داكو ره‌وشتێ كچ و كورى ژێك بهێته‌ جوداكرن و د ڤى روویى دا كۆماره‌كا نه‌ مرۆڤى ب دژى وان هه‌مى ره‌ووشتنَن كه‌سایه‌تى دروست ببیت.
ئه‌نجام: مه‌به‌ست ژ ڤێ گۆتنێ ئه‌وه‌، دڤێت ئه‌قلیه‌تا دوورمه‌ودا بكه‌ینه‌ ستراتیژیه‌ك و پراكتیكه‌كا ژیانێ، ئه‌گه‌ر ئه‌ڤ پرۆژه‌ سه‌رهلدده‌ت ئه‌خلاقێ خراپ ژى ب وى شێوه‌یى هیچ وه‌خته‌كێ نه‌شێت ل سه‌ر فه‌لسه‌فا ره‌وشتى بهێته‌ سه‌پاندن، ژبه‌ركو وى ده‌مى مرۆڤ بخوه‌ ژى د ئه‌قلیه‌تا ئاینده‌ى دا دێ هێته‌ واتایا بۆنه‌وه‌ره‌كێ هزركه‌ر و به‌رده‌وام دێ بیر ل وێ چه‌ندێ كه‌ت كو گه‌شه‌كرنا پاشه‌رۆژێ به‌رامبه‌ر بنبركرنا كێشه‌و گرفتێن ژیانێ گه‌شه‌كرنه‌كا ئامانجداره‌ و دشێت ل ژێر هاریكاریا وێ هزرێ چه‌ندیێن مۆدێلێن نوو و ره‌وشتى دروست بكه‌ت كو تاكه‌كه‌س بێ كێشه‌ و گرفت بژیت.

9

پشكا چارێ/ جوان عزه‌ت
خه‌لك به‌رده‌وام ل دووڤ وێ چه‌ندێ چیت كو كه‌سه‌ك هه‌بیت ل جهێ وان هزر بكه‌ت، بریارێ بده‌ت و بارێ به‌رپرسیاره‌تیێ وه‌ربگریت، ئه‌ڤه‌ وه‌چه‌رخانه‌كێ دده‌ته‌ وان مرۆڤان كو ئێدى ترسا ژیانێ هه‌بیت و د (جه‌وهه‌رى) دا بهێنه‌ ژێكڤه‌قه‌تاندن. سه‌ره‌راى جه‌وهه‌رك بیت ل دوورى هزرێن نه‌ (ئه‌قلانى) كار بكه‌ت، یا دیاره‌ مه‌یلا ڤێ چه‌ندێ گاریگه‌رى ل سه‌ر ئیدارا گشت جڤاكى هه‌یه‌، كو د ته‌ڕزێ وان دا فۆرمه‌كێ ڤالا په‌یدا ببیت ول به‌رامبه‌رێ وێ چه‌ندێ به‌رده‌وام بخوازن ئه‌ڤ فۆرمه‌ كێشه‌یێن وان چاره‌سه‌ر بكه‌ت یان به‌رنامه‌یه‌كێ ئه‌كتیڤ بۆ دابین بكه‌ت هه‌روه‌ها سیسته‌مه‌كێ بۆ دروستبكه‌ت و وه‌كو تاكه‌كێ نه‌زان سه‌ره‌ده‌ریێ ل گه‌ل پرسێن ژیانێ بكه‌ت.
نه‌زانینا ڤێ نیشانێ وه‌دكه‌ت كو لێكدانه‌ك د ناڤ جڤاكى دا په‌یداببیت، ئه‌و لێكدان په‌یوه‌ندیه‌ك بیت ب خورتكرنا ئاستێ كه‌لتوورى ڤه‌، ئه‌ڤ كه‌لتووره‌ ژى ب سه‌ره‌ده‌ریكرنه‌كا دیاركریى وه‌كو هێزه‌كا سیاسى، جڤاكى و ره‌مزى وابه‌سته‌ ببیت. ب راستى ئه‌ڤه‌ خاله‌كا نه‌رێنى د ناڤ سیمایێ داهێنانان دا به‌رپاكه‌ت بۆ هندێ د ناڤه‌ن دا وێ دا مرۆڤ ببیته‌ فورمه‌كێ (مرى، هه‌ژار، سته‌مكار و ده‌مارگیر) و د دۆخه‌كێ سرۆشتى و ساده‌ دا بژیت.
زێده‌بارى ژیان ژى ب هه‌ر شێوه‌كێ هه‌بیت بهێته‌ قه‌بوول كرن و ل ڤێرێ ئه‌ڤ ژیانه‌ دبیته‌ ده‌سته‌واژه‌یه‌ك د ناڤبه‌را (خه‌لك و كه‌لتوورى) دا، چه‌ند بنه‌مایه‌ك تێدا دروست دبن كو په‌یوه‌ندى ب گشتگیریا تاكه‌كه‌سى ڤه‌ دیارببیت و جڤاك ب گشتى بكه‌ڤیته‌ ناڤه‌ندا وێ دا، ئه‌ڤه‌ چه‌مكه‌ك و هزره‌كه‌ هه‌م بۆ خه‌لكى هه‌م بۆ پره‌نسیپێن جڤاكى یا شاشه‌، چونكو ئه‌ڤ شێوازه‌ بۆ چ ملله‌تان یا په‌یره‌وكرى نینه‌ و وه‌كو بنگه‌هه‌كێ بێ كار ل سه‌ر شێوازێ ململانێ، ئاستێ ده‌روونى یێ كه‌سى دبیته‌ ئه‌نجامێ ڤه‌شارتنه‌كا جودا و كونترۆلكرى. بۆ نموونه‌ (كه‌سه‌كێ خوانده‌ڤان و ئێكێ كه‌سه‌كێ نه‌خوانده‌ڤان، یان كه‌سه‌كێ دیندار و ئێكێ نه‌دیندار، كه‌سه‌كێ كاسب و ئێكێ نه‌ كاسب) ئه‌ڤه‌ هه‌مى به‌رامبه‌رى ئێكدو نه‌شێن ب دروستى هزر بكه‌ن و وێ هزرێ وه‌كو داهێنان بئافرینن.
ب ڤى جۆرى كه‌لتۆر ژى به‌ر ب گوشه‌نیگایه‌كا دى دچیت تێكچوون د ناڤ هه‌مى جومگه‌یێن وێ دا په‌یدادبیت، چونكو د چ ده‌مان دا هیچ جڤاكه‌ك نینه‌ خودان ئێك كولتوور، ئێك ئاراسته‌ و ئێك بریار، ئیك ئۆل و ئێك زمان و ئێك رسته‌ بیت، به‌لكو هه‌ر جڤاكه‌ك خودان به‌رفره‌هیا كه‌لتوورى یه‌، به‌رفره‌هیا زمانى یه‌، به‌رفره‌هیا رسته‌ و پێناسه‌یێ یه‌ بۆ پێناسه‌كرنا دونیایا خوه‌ و ئه‌وێن ل دونیایا ده‌وروبه‌ر دا دژین. ب هه‌مان شێوه‌ هه‌ر مرۆڤه‌ دشێت ده‌ربرینى ژ ئاستێ خوه‌ یێ هزرێ، كه‌سایه‌تى و پێناسه‌یى بكه‌ت، كو تێدا خالێن جودا جه‌وهه‌رێن جودا و هزروبیرێن جودا دروست ببن. به‌لێ ئه‌گه‌ر كه‌لتوور ب شێوه‌كێ گشتى د ناڤ ئێك پێناسه‌ دا ژیا هینگێ هه‌مى كه‌سان دێ ئێك، زمان، هزروبیر و بۆچوون بۆ ناڤ دونیایا خوه‌ و دونیایا ده‌رڤه‌ هه‌بن، هه‌روه‌سا كه‌سه‌ك بۆ كه‌سه‌كێ دیتر دێ كۆپیا یێ دى بیت.
د ئه‌نجامدا: ئه‌ڤه‌ دێ هێزه‌كا (لاواز، نه‌راسته‌وخوه‌ و نه‌رینى) ل سه‌ر په‌یوه‌ندیێن جڤاكى دروست كه‌ت داكو مرۆڤ د ناڤ هه‌ڤكێشا جڤاكى دا ببیته‌ تێراوانینه‌كا بێ ره‌فتار و نه‌گونجایى به‌رۆڤاژى دێ چه‌ندین وێنه‌یێن دى ئینت هه‌بوونێ بێهنا ده‌مارگیریێ، توندره‌ویێ، نه‌فسره‌شیێ و رێگركاریێ د ناڤ ده‌زگه‌ه و سازێن جڤاكى بن یان جڤاكى بن یان ژى جڤاكى بن دیاركه‌ت. له‌ورا وێنه‌كرنا كه‌لتوورى ب خواندنه‌كا ستراتیژى وێنه‌كرنه‌ ب به‌رهه‌مهێنانا هێزه‌كا مه‌زن و پراكتیكا خێزانى، تاكى، جڤاكى، واته‌ نابیت ئه‌ڤ دیده‌ گرێدایى ئه‌قله‌كێ به‌رته‌نگ و گرتى بیت، به‌لكو پێدڤیه‌ گرێدایى رێكخسته‌نه‌كا باوه‌رپێكرى و گوهه‌رینه‌ كونترۆلكرى بیت.

23

جوان عزه‌ت
دیرۆكا داهێنانكرنێ به‌رگریكرنه‌ بۆ مرۆڤه‌كێ جودا، دڤێت ئه‌ز خوه‌ بخینم و تۆ خوه‌ بخوینى، هه‌تا بزانین كا ئه‌م بۆ چ جۆره‌ سیسته‌مه‌كێ دژین، واته‌ مه‌ سیسته‌مه‌ك هه‌یه‌ به‌رگریێ ژ ئافراندنا بابه‌كێ و دوبابان و سێ بابان…هتد دكه‌ت، ئه‌گه‌ر من بابه‌ك هه‌بیت سه‌ره‌ده‌ریكرنا من ل سه‌ر ملێن وى بیت یان ژى په‌روه‌رده‌كرن و گوهۆرینا من پشكه‌ك بیت ژ عه‌ره‌بكرنا ژیانا وى یا بۆرى، دبیت ئه‌ز ل ڤێرێ تووشى گرفته‌كا مه‌زن بهێم، له‌ورا ل سه‌ر وێ رێكێ ئه‌م به‌رێ خوه‌ بده‌ین شارستانیه‌تا دونیایێ ژى دبیت ئه‌و دونیا هێرشێ بینیت مه‌، یان مافێن مه‌ بخۆت، یان ژى ده‌ورێ چالاكبوونێ نه‌ ده‌ت مه‌.
ب راستى ئه‌ڤ كارێ د بیرمه‌ندى و هشا مه‌دا ده‌ردكه‌ڤیت كاره‌كێ باش نینه‌، چاره‌نڤیس دێ دیاركه‌ت مه‌ نه‌شیایه‌ به‌رگریێ ل راستڤه‌كرنا سیسته‌مه‌كێ بكه‌ین كو ژ سه‌ره‌ده‌ریا بابێ كه‌لتوورى یان بابێ بابسالاریێ ده‌ربازببیت، ره‌نگه‌ ئه‌م ب ڤى ده‌قى یێن رازى بووین و مه‌ ژ غه‌یرى وى بابى چ بابێن غه‌ریبه‌ نه‌ دیتنه‌. دیاره‌ ئه‌ڤه‌ نیاسینه‌كا گومانى یه‌ به‌رده‌وام به‌رێ مه‌ دده‌ت وێ ده‌ورێ ئه‌وا ئه‌م ب نه‌چاریى رازیبوونێ به‌رهه‌م دئینن، نموونه‌ د به‌رجه‌سته‌بوونا خێزانا كوردى دا جۆره‌كێ ترس و ره‌ڤینێ هه‌یه‌ و هه‌ر خێزانه‌كا هاتبیته‌ ئافراندن یا تایبه‌ته‌ ب كه‌لتورێ به‌تریاكى یێ ڤه‌، بۆ پتر رونكرنێ خێزانه‌كه‌ خوازتا داهێنان، گوهۆرین، گه‌شه‌كرن، نویبوون و سیسته‌مه‌كێ نوو نینه‌، ئه‌ڤه‌ وێ دگه‌هینت كو ته‌كتیكا خێزانێ پێدڤى ب سیسته‌مه‌كێ دروست و راستڤه‌كرنێ هه‌یه‌، چونكو ب ڤى ره‌نگى مرۆڤ هه‌ست ب به‌گره‌وه‌نده‌كێ بێ چاره‌نڤیس دكه‌ت و هزركه‌ت كو بتنێ هێمایه‌كێ بێ كار و بێ چالاك و بێ ماندیبوونه‌ نڤیسنا دیرۆكا خوه‌ و دیرۆكا سه‌رده‌م دادرێژیت، بێ بزانیت بۆ جڤاكى پرۆسێسه‌كا مه‌ترسیداره‌.
ئه‌گه‌ر به‌رێ خوه‌ ده‌ینێ گه‌له‌ك جۆرێن جڤاكان هه‌نه‌ ب مودێرنیه‌ت بوونا خۆ دشێن ئاستێ زالبوونێ خولقینن، ئه‌و ب ڤێ رێكێ جڤاكێ مرۆڤبوونێ دادمه‌زرینن و هه‌لگرێن قووناغ و پرسێن ئه‌رێنى نه‌، بۆ زانین ئه‌ڤه‌ نه‌ قووناغه‌كه‌ كو بتنێ ره‌وشا كه‌سى ڤه‌ گرێدابیت، به‌لكو قووناغه‌كه‌ بنگه‌هێ كارى ب شێوه‌یه‌كێ به‌رفره‌ه دروست دكه‌ت، ئه‌گه‌ر ئه‌ڤ جۆره‌ جڤاكه‌ نه‌هێته‌ چێكرن، داهێنان ژى وه‌كو بنه‌مایه‌كێ پێشكه‌فتى بۆ شارستانیه‌تا ده‌وله‌تێ ژى ناهیته‌ ئاراسته‌كرن و زێده‌بارى هه‌ر مرۆڤه‌ك قابلێ هزركرنا پرسیاریێ یه‌ نه‌خاسمه‌ د دونیا ئه‌ ڤرۆ دا پێدڤیا وان مرۆڤان ب ئه‌نجامدانا گوهۆرین و نویبوونه‌كا نوو هه‌یه‌ . هه‌روه‌سان گرنگترین ئالاڤێ ژیانێ كو مرۆڤ بشێت خوه‌ به‌ر ب نیاسینه‌كا جوداتر ببه‌ت و ببیته‌ به‌رهه‌مێ داهێنانكرنه‌كا راسته‌قینه‌ ده‌ستنیشانكرنا هونه‌ره‌كێ ژیانێ یه‌، چونكو ئه‌ڤه‌ ده‌قه‌كه‌ بۆ به‌رسڤدانا جیهانا كه‌ڤن و كلاسیك.
ژلایه‌كێ دى ڤه‌، چێدبیت ئه‌ڤ ئالاڤێ ڤه‌ژاندنێ وه‌كو بنیات بۆ كومه‌لا كه‌سێن ئه‌كتیڤ یا ئاماده‌ بیت، ئه‌و ژى نرخێ كو د جڤاكى هێته‌ بلندكرن ئه‌نجامێ دینه‌موو و كارپێكرنا ژینگه‌ها مرۆڤى یه‌، به‌لێ ئه‌گه‌ر جڤاك په‌نایێ بۆ هێلا هزرى و كاركرنێ نه‌به‌ت و خوه‌ ماندى نه‌كه‌ت د ئه‌نجام دا ئه‌و جڤاك دێ بیته‌ جڤاكه‌كێ ره‌ق و بێ به‌رهه‌م و تاكه‌كه‌س ژى دێ بیته‌ تاكه‌كێ بێ شیان، لاواز، بێ هێز و ده‌رون نه‌ساخله‌م، ژبه‌ركو به‌رده‌وامى دانا شه‌رىد ژیانێ دا روودانه‌كا مه‌زنه‌. دڤێت مرۆڤ ل سه‌ر بیرۆباوه‌ره‌كا ب هێز بیت هه‌تا نموونه‌یا خوه‌ گونجانا سه‌رده‌م ژى بۆ ژینگه‌ها خوه‌ هه‌بیت.
ئه‌نجام ئه‌ز دبێژم، داهێنانكرن نه‌ بتنێ چالاكیه‌كه‌ یان ره‌مزه‌كه‌ د ژیانا مروڤى دا گه‌شێ كه‌ت، به‌لكو ئه‌و ژێرخانیه‌كه‌ ب مودێرنیه‌تا ملله‌تى ڤه‌ گرێدایه‌ د ڤێ ژێرخانه‌یێ دا مرۆڤ ژى بوونه‌وه‌ره‌كه‌ ب ئه‌نجامێ داهێنانكرنێ دشێت هه‌م خوه‌ به‌خته‌وه‌ر بكه‌ت و ئه‌وا ژیانێ دكه‌ت ژیان به‌رهه‌م بینت و هه‌م ژى فورمكرنا خوه‌ د ئاڤابوونێ تاقیبكه‌ت.

26

جوان عزه‌ت

پشكا ئێكێ:
د دونیا ژیانێ دا مرۆڤ بۆنه‌وه‌ره‌كه‌، كو خوازت و ئیراده‌یا داهێنان و ئافراندنێ هه‌یه‌، ل سه‌ر وێ بیروباوه‌رێ به‌رده‌وام هزردكه‌ت كا چاوا دژیت، دمریت و زیندى دبیت! ل سه‌ر وى به‌گراوه‌ندى د به‌رێ خودانا ڤێ دونیایێ دا هۆسا دیاردبیت، كو ئه‌ڤ مرۆڤه‌ به‌رهه‌مێ كاركرن و گوهۆرینێ یه‌. هه‌تا د جیهانا ئه‌ڤرۆ دا مرۆڤ به‌شه‌كه‌ ژ دامه‌زراندنا داهێنانێ و بزاڤێن خوه‌نیاسینا خوه‌، چونكو ل سه‌ر چه‌مكێن ئافراندنێ ژى ئه‌و مرۆڤ جۆره‌كه‌ ژ په‌یوه‌ندیێن تێهزینێ، هه‌روه‌سا ئه‌و مرۆڤێ كارنه‌كه‌ت هزربكه‌ ئه‌و مرۆڤ به‌رده‌وام د ئاستێ خوه‌ یێ بایۆلۆژى و ده‌روونى دا مرۆڤه‌كێ هاڤى و هندابوو یه‌. ل ڤێرێ پرسیاره‌ك ئاراسته‌ى مه‌دبیت، ئه‌رێ راسته‌ مرۆڤى ل سه‌رده‌مێ كه‌ڤن و مودێرن دا هه‌مان هزر و بیر بۆ چالاككرنا داهێنان و ئافراندنێ هه‌بووینه‌، یان ژى د نرخێن سه‌رده‌م و جڤاكى دا، مرۆڤ گه‌هشته‌ وێ باوه‌رێ كو ئه‌و بۆ گونجاندنا بیرۆباوه‌رێن جودا ئورگانه‌كه‌ ژ جڤاكى؟ ب هزرامن، دیاره‌ دكه‌ڤن ژى دا هه‌مان پرۆسه‌ هه‌بوویه‌، به‌لێ جوداهیا وێ ب ره‌نكه‌كێ دى بوویه‌، چونكو ئه‌و ئالاڤێن نها ل به‌ر ده‌ستێ مرۆڤى دبیت دكه‌ڤن دا نه‌بووینه‌. له‌ورا ماده‌م مرۆڤ جۆره‌كه‌ ژ جۆرێن خۆلقاندنا پێكهاته‌یێن ژیانێ، دڤێت ل سه‌ر ئاستێ تاكه‌كه‌سیى ژى بگه‌هیته‌ راستیا مرۆڤبوونا خوه‌، دا نه‌ ببیته‌ جۆره‌ك ژ جۆرێن كێم نرخاندنێ. بنێره‌ د به‌رهه‌مداریا جڤاكى دا ئه‌و جڤاكێ هێمایێ كاركرنا داهێنان و ئافراندنێ نه‌بیت، هینگێ وێنه‌یێ وى جڤاكى دبیته‌ وێنه‌كێ نه‌دروست و دوورى هزر و ئه‌قله‌كێ به‌رفره‌هه‌.
نموونه‌، ئه‌م هه‌موو دزانن مه‌ جڤاكه‌ك هه‌یه‌ ژ نێزیك حه‌زا ڤیان و كاركرنێ نینه‌، به‌لێ به‌رده‌وام دخوازیت وه‌كو ده‌وله‌ته‌كا پێشكه‌فتى گاڤێن خوه‌ باڤێژیت، ل ڤێرێ مانه‌ مرۆڤێ داهێنه‌ر ئه‌وه‌ یێ كو بزاڤێن ڤه‌كۆلین و لێگه‌ریانێ هه‌بن و د ناڤ جڤاكى دا ببیته‌ مرۆڤه‌كێ نموونه‌كار، هه‌روه‌سا مانه‌ جڤاك ژى ئه‌و جڤاكه‌ یێ كو به‌رده‌وام هه‌ولا ئافراندنا كاركرنێ بۆ تاكه‌كه‌سى دابین دكه‌ت، بێ كو تاك ل سه‌ر حسابا كارێ تاكه‌كێ دى بژیت، به‌لێ بۆچى ئه‌م نه‌بووینه‌ جڤاكه‌كێ مودێرن، كو بزانین جڤاكبوون داهێنه‌راتییا مرۆڤى یه‌؟ ده‌رباره‌ى ڤێ چه‌ندێ مه‌ریوان وریا قانع دبیژیت:”چونكو كاركرن ب تنێ چالاكیه‌ك نینه‌، مرۆڤى نه‌چاربكه‌ت وه‌كو كاركرنا سرۆشت و جڤاكى نه‌هێته‌ وێنه‌كرن بۆ مانا مرۆڤى و به‌رده‌وامیا ژیانێ، به‌لكو كاركرن پشكه‌كا گرنگا شۆناسیا مرۆڤى یه‌ و دبیته‌ ئالاڤه‌ك بۆ بجهئینانا ئاره‌زو، ئومێد و به‌هره‌یێن مرۆڤى” (1). واته‌ د راسته‌هێلێ دا، مرۆڤ ب رێیا چه‌راندنا داهێنانان دبیته‌ رێكخوه‌شكه‌رێ ئافراندنا بنه‌ماێن كه‌سایه‌تیا خوه‌ یا سه‌ره‌كى و جڤاكه‌كێ خه‌باتگه‌رایى د پرۆسێسا كاركرنێ دا، ژ به‌رهندێ هزرا ئومێد و به‌هره‌یان هونه‌ره‌كێ دى ل مرۆڤى زێده‌كه‌ت. به‌لێ ئه‌گه‌ر مرۆڤ د پرسێن داهێنان و ئافراندنێ دا نێزیك نه‌بوو، ئه‌ز باوه‌رم هێنگێ بتنێ دێ وه‌كو به‌رخوره‌ك هێته‌ خولقكرن و ژلایێ ئه‌خلاقى و سایكولۆژى ژى ڤه‌ ب پێناسه‌یه‌كا نه‌ته‌واو دێ هێته‌ ئاراسته‌كرن. وه‌كو ئیسمائیل ئیسمائیل زاده‌ دبێژیت:” راسته‌ مرۆڤ بتنێ داهێنه‌رێ هه‌مى تشت، مه‌رج و بنه‌مایان نینه‌، به‌لێ د نیاسینا ئه‌خلاقێ خوه‌ دا ب رێكا هێزێ خودان بریار و به‌رپرسیاره‌ “(2). ئه‌نجام: ل ڤێرێ دخوازم بێژم، داهێنان و ئافراندن ژ ڤالاتیێ ناهێن، به‌لكو ئه‌و چه‌مكه‌كه‌ دبیته‌ بیاڤه‌ك بۆ پشت راستكرنا مرۆڤى د جه‌وهه‌رێ ژیان و داگرتنا ڤالاتێان دا، هه‌رده‌مێ مرۆڤى ڤییا خوه‌ ب وان ڤالاتیان دابگریت، ئه‌و خوه‌ ژ به‌ربه‌لاڤكرنا پرسا نه‌زانین و نه‌ تێگه‌هاندنێ رزگار دكه‌ت و ئیدى چ محتاجى ب وان كارێن كو رۆژانه‌ روى ب روى ژیانا وى دهێن نامینت، به‌لكو دێ هزركه‌ت كو هه‌ر تاكه‌كێ ژلایێ خوه‌ڤه‌ نه‌هێلایه‌ ژیان ب هه‌روه‌ و ده‌م بوراندنه‌كا بێ كار و كریا ڤه‌ چوویه‌، ئه‌ڤه‌ ژى هه‌ستپێكرنه‌كا دى دێ دیاركه‌ت كو مرۆڤ دجه‌وهه‌رێ هزركرنا خوه‌ دا بوویه‌ دورستكه‌رێ ئاماده‌بوونا ژیانه‌كا ژ هه‌ژى داهێنان و ئافراندنێ.

داهێنان و ئافراندن
پشكا دوویێ: جوان عزه‌ت
ب به‌هایێن دامه‌زراندن و ئافراندنا داهێنانا جڤاكى دیارده‌یى به‌رده‌وام دخوازیت دو پرۆژه‌یێن جه‌وهه‌رى هه‌بن، ئێك ئه‌و ئه‌رك و مافێن د جڤاكى دا، دڤێت وه‌كو مافه‌كێ ل سه‌ر تاكى دابه‌ش بكه‌ت دا سه‌قامگیریى به‌رپا ببیت، یا دیتر، جڤاك ده‌م بۆ ده‌مى خوه‌ ڤه‌دگه‌رینت به‌هانه‌یێن جۆراجۆر.
ره‌نگه‌ ئه‌ڤه‌ ژى په‌یره‌وا داهێنانێ دكوژیت، چونكو د هه‌ردوو پرۆژاندا به‌هانه‌ دهێنه‌ پێش، یا ئێكێ تاك دێ هزركه‌ت كو هێشتا كومه‌لگه‌ه یا ئاماده‌ نینه‌ بۆ گوهۆرینا داهێنانكاریێ، یا دوویێ دێ هزركه‌ت كو ئه‌فكارێن ئولى، سیاسى و جڤاكى رێیێ ناده‌ت كو ئه‌و پێنگاڤێن خوه‌ بها ڤێژیت.
ئه‌ز دبیژم، داهێنان نه‌ ئه‌وه‌ مرۆڤ ل سه‌ر كیستێ جڤاكێ خوه‌ بریارێ بده‌ت، به‌لكو ب رێیا هزرا خوه‌ دشێت ئیبداعێ په‌یدابكه‌ت، نموونه‌ ئه‌م به‌رده‌وام پرسیار دكه‌ین و بێژین، بۆچى جڤاكێ مه‌ پێشناكه‌ڤیت؟ چونكو ئه‌م د ناڤ جه‌وهه‌رێ خێزانێ دا خودان هزرێن گرتینه‌، ئه‌گه‌ر خوانده‌ڤان هزربكه‌ت بۆچى؟ واته‌، مه‌ د ناڤ خێزانێ دا چ سیسته‌م په‌یدانه‌كرینه‌، كو برا رێیێ بده‌ت به‌فره‌هكرنا هزرا خۆشكێ، یان باب ل گه‌ل كورى به‌رده‌وام دیالۆكه‌گێ بكه‌ت، هه‌تا ل ده‌رڤه‌ خێزانێ، دێ بینى كه‌سه‌ك خودان وه‌عیه‌كا ئاڤاكه‌ره‌ به‌لێ ئه‌م په‌نایێ بۆ وه‌عیا وى نابه‌ین، دێ به‌رده‌وام بێژین ئه‌ڤه‌ نه‌ هێژایێ دانوستاندنێ یه‌ یان ب كێرجڤاكى ناهێت، هه‌روه‌سا دبیت مه‌ باوه‌رى ب بیرووباوه‌را كه‌سه‌كێ نه‌بیت، به‌لێ ئه‌م هه‌ولناده‌ین خوه‌ نێزیكى هزرا وى بكه‌یین، ژ بۆ هندێ مفایێ ژێ وه‌رگرین و پتر نێزیكى جه‌وهه‌رێ وه‌عیێ ببین. ب راستى هه‌ر ئه‌ڤه‌ مه‌ بۆ پاشڤه‌ دزڤرینت.
هزربكه‌ مه‌ تاكێن خودان هێز و شیان هه‌نه‌ و ڤێ ئیدراكا كو تاكى د ناڤ جڤاكى دا هه‌یه‌، ئه‌و بخوه‌ دبیته‌ به‌رهه‌مێ ئه‌نجامه‌كێ ره‌وا، ژ به‌ركو د داهێنانكاریێ دا مرۆڤ په‌نایێ دبه‌ته‌ به‌ر گوهه‌راندنا پێگه‌هێن ژیانێ، ئه‌فكارێن باشتر و سیفه‌تێن مفادارتر، له‌ورا پتریا جاران ئه‌و كه‌سێ داهێنانێ دكه‌ت، پێویستیا وى ب وه‌رگرتنا هزرا باشه‌ و یا خراپ لادده‌ت، ئه‌ڤه‌ یه‌ به‌رێ مرۆڤى دده‌ته‌ جه‌وهه‌رێ هونه‌رى. هه‌روه‌كو تاگۆر دگۆتنه‌ك خوه‌ دا بێژیت:”بێ ئازادى جه‌وهه‌رێ داهێنه‌ران و فێركرنێ ب ته‌مامى ژ ناڤ دچیت، له‌ورا باشترین رێكا گونجاى بۆ ناڤ ئه‌ڤێ دونیایێ مژیلبوونا كارێ هونه‌رى یه‌”(1).
ل جهه‌كێ دى ئه‌حمه‌د مه‌لا د گۆتاره‌كا خوه‌ دا به‌حسێ ئافراندنێ دكه‌ت و دبێژیت: “مێژوویا ئافراندنێ د ناڤ جڤاكێ مه‌ دا زۆر یا دگمه‌نه‌ و تاكخواز نه‌بوویه‌، چونكو پشكه‌كا زۆر ل ژێر كه‌پرا جڤاكى جهێ خوه‌ گرتیه‌، ب ته‌مامى ئه‌و ئافراندن خستیه‌ ناڤ جه‌وهه‌رێ خوه‌ دا و ب به‌رهه‌مێن جیهانبینیا خوه‌ چه‌مكێن وێ دارشتینه‌، وه‌زیفه‌یه‌كا نوو بۆ دیتییه‌ و هه‌ولدایه‌ بكه‌ته‌ پشكه‌ك ژ پێكهاته‌یا خوه‌”(2).
دیاره‌ ل گۆر هزرا تاگۆرى هۆسا دیاردبیت، كو ئازادى فاكته‌رێ هه‌ره‌ سه‌ره‌كى یه‌ بۆ دابینكرنا هزره‌كا ئازاد ب ئاستێن نمایشكرنا ژینگه‌ها ژیانێ و ئه‌و ده‌وربه‌رێن مرۆڤ تێدا دژیت. هه‌روه‌سا یا ئه‌حمه‌د مه‌لایى ژى دڤێت به‌رخودانا ئافراندنێ د ناڤ هێزا جڤاكى دا گه‌شێ بكه‌ت، نه‌ك هزرا جڤاكى زالى دارشتنا وێ وه‌زیفێ بیت ئه‌وا مرۆڤ بخوازیت و هه‌لبژێریت، به‌لكو پێدڤییه‌ تاكه‌كه‌س هه‌ولبده‌ت ل گۆر داهێنه‌راتیا خوه‌ نێزیكێ قانوونێن وێ ببیت.
ئه‌نجام: ب هزرامن، ماده‌م كو مه‌ دڤێت ئه‌م هه‌موو پێكهاته‌یێن مرۆڤایه‌تى ل ژێر پێگه‌هێن مه‌عریفى دابه‌ش بكه‌ین و دابمه‌زرینن، دڤێت ئه‌م هه‌بوونا ئیكدو ژى قه‌بوول بكه‌ین، هنده‌ك مه‌رجێن نوو بۆ كه‌سێ به‌رامبه‌ر بدانین، كو رێ بۆ ئیبداعا وى/ وێ خوه‌شكه‌ت و ب هزره‌كا ئاڤاكه‌ر پێشوازیا پراكتیكا وان ببینین هه‌تا بشێن پشكدارى داهێنانێن جۆراجۆر ببن.

website security
WP Facebook Auto Publish Powered By : XYZScripts.com