NO IORG
Authors Posts by جوان عزه‌ت

جوان عزه‌ت

جوان عزه‌ت
70 POSTS 0 COMMENTS

4

پشكا پێنجێ/ جوان عزه‌ت
د خه‌له‌كا چووى دا مه‌ به‌حسێ ئاستێ ره‌وشه‌نبیریێ د هه‌بوونا خه‌باتا زمانى دا كر، د ڤێ خه‌له‌كێ دا دێ به‌حسێ ئاستێ ره‌وشه‌نبیرى د هه‌بوونا خه‌باتا هزرى دا كه‌ین، ئه‌رێ كا ره‌وشه‌نبیریێ ژلایێ هزرى ڤه‌ چه‌ند هێزا كاركرن و مافێ بجهئینانێ هه‌یه‌؟
هه‌ر وه‌كو یا دیار پێگه‌هێ ره‌وشه‌نبیریێ پێگه‌هه‌كه‌ دشێت ڤه‌كۆلینێ ل سه‌ر بوویه‌رێن ژیانێ بكه‌ت و ل سه‌ر ئاستێ تاكه‌كه‌س و جڤاكى بوویه‌ جهێ كار و گه‌شه‌پێدانا هزرى، چونكو ره‌وشه‌نبیرى بیرۆبوچوونه‌كا تایبه‌ته‌ ب چالاكێن هشیاریێ ڤه‌ و سه‌ره‌راى كارپێكرنا ئایدیۆلۆژیا سیاسى به‌رامبه‌ر دابینكرنا ئه‌رك و ماف و ئازادیا تاكه‌كه‌سى.
بنێره‌ بزاڤا هزرى ل سه‌رده‌مێ خواندنگه‌هێن فه‌لسه‌فى ده‌سپێكر، ئارمانجا ڤێ بزاڤێ ئه‌و بوو ئامیرێ ئه‌قلى بگوهۆریت و فۆرمه‌كێ نوو د دیتنا جیهانێ دا دروستبكه‌ت، به‌رى پێشكه‌تنا سه‌رمایه‌داریێ وان خواندگه‌هان هه‌ولدان سرووشتى بگووهۆرن و باندۆرا وى ل سه‌ر هزرا مرۆڤى سه‌پیبین، چونكو فه‌لسه‌فه‌ بخوه‌ زانسته‌ك بۆ ژ زانستێن هزرى و جڤاكى په‌یداببوو، پێكۆلا ڤى ئه‌قلى وه‌كر كو هێزه‌ك بۆ بنگه‌هێ سه‌رمایه‌داریێ په‌یدا ببیت و ب وێ هێزێ وێنه‌یه‌كێ سته‌مكار بهێته‌ جه، له‌ورا ل سه‌ر ڤێ هه‌لگرى فه‌لسه‌فه‌ شیا زالى وێ هێزێ ببیت و ب رێیا تیۆرێن ره‌خنێ شیا مه‌رجێن ئه‌قلى به‌ر ب جیهانه‌كا ئاراسته‌كرى ببه‌ت.
هه‌تا وى ئاستى ئێدى مرۆڤى ئه‌و چه‌نده‌ زانى كو زانسته‌كه‌ بۆ خه‌ملاندنا ژیانه‌كا راسته‌راست هاتییه‌ ئاراسته‌كرن، ل گور ڤێ رێكحستنێ ده‌رونێ مرۆڤى به‌رپرسیاریا هزر، جه‌سه‌د و ئه‌قلى هه‌لگرت، چونكو په‌یدا بوونا هزرێ ژ فه‌لسه‌فێ ده‌سپێكر و هینگێ مرۆڤى پێكول كر كو هه‌ر تشتى د ناڤ خوه‌ دا ببینت و لێبگه‌ریت هه‌تا بشێت داڤه‌ و راڤه‌ بكه‌ت، پشتى هاتنا هنده‌ك كارێكته‌رێن نوو بۆ ناڤ مه‌یدانا ژیانێ دا، قه‌نجیا مرۆڤى ب جاره‌كێ راستیا كو هه‌یه‌ ئه‌و ژى مینا هه‌بوونه‌كا سیفه‌تى هاته‌ دیتن و زانین.
ل ڤێرێ رولێ هزرێ نه‌بتنێ جه‌وهه‌ره‌ك بوو ژ گوهه‌رینێ، به‌لكو جه‌وهه‌ره‌ك بوو ژ راسته‌ڤه‌كرنا راسته‌قینه‌یا ژیانێ و خوه‌شكرنا زه‌مینه‌یێ مرۆڤى ب تایبه‌ت هه‌بوونا په‌یوه‌ندیه‌كا هه‌مه‌لایه‌نى ل سه‌ر بنگه‌هێ بزاڤ و خه‌باتا لیگه‌ریانا بوویه‌رێن ژیانێ.
له‌ورا ب ڤێ تێگه‌هشتنێ فه‌لسه‌فێ پتر خزمه‌ت و هاریكاریا هزرا زانستى كر و شیا زانستى ته‌مامبكه‌ت به‌لێ فه‌لسه‌فه‌ ژى بێ زانست نه‌شیا به‌رده‌وام بیت، به‌لكو هه‌ردوو بوونه‌ ته‌مامكه‌رێن ئیك، ژ به‌رهندێ ئه‌قل نه‌شیا بێ زانست خوه‌ سه‌لمینت و به‌رده‌وام بۆ چێكه‌را زمانێ دانوستاندنا فه‌لسه‌فێ، ئانكو مرۆڤ ب رێیا زمانێ زانستى شیا ده‌ربرینێ بده‌ت هزر و هێزا فه‌لسه‌فى.
ئه‌نجام: ب ڤى شێوه‌یى هزرا ره‌وشه‌نبیریێ ژى ڤه‌رێژه‌ك بوو ژ هێزا فه‌لسه‌فێ هلدایى، به‌لێ ئه‌گه‌ر كۆیرتر هزر بكه‌ین به‌كگراوه‌ندێ فه‌لسه‌فى پێدڤى ب دو جه‌مسه‌رێن ئه‌قلى بوو و ب رێكا وان به‌رده‌وامى كه‌ڤته‌ هێزا گوهۆرین و ئاستێ ره‌وشنگه‌ریێ، ئه‌و ژى ئه‌قلێ ته‌یۆورى گرێدایى رێیێن ته‌یۆورى بوو كو د بوویه‌رێن ژیانێ را ده‌ربرین دا ئاستێ ته‌یوورى و هه‌روه‌سا ئه‌قلێ پراكیتكى كو ب چاڤێ پراكتیكى دیتن بۆ دۆرهیلێ ژیانێ كر، ژ به‌رهندێ ره‌وشه‌نبیریێ ژى د ڤى بیاڤى دا پێدڤى ب چه‌مكێ تێهزركرنێ هه‌یه‌، هه‌تا بشێت وه‌كو پرۆسێسه‌كا دیرۆكى ره‌خنه‌یێ بدده‌ت كێماسێن ژیانا مه‌یا رۆژانه‌ و چارچوڤێ دیرۆكى ب شێوه‌یه‌كێ هزرى بده‌ت خواندن پاشى كارى ب رێكا هزرا ته‌یوورى بكه‌ت.

رۆشه‌نبیریا كورد و سه‌رپێهاتێن مرۆڤایه‌تى
پشكا شه‌شێ/ جوان عزه‌ت
خه‌باتا ئه‌ده‌بى: ئه‌گه‌ر ب نێرینه‌كا ئه‌ده‌بى به‌رێ خوه‌ بده‌ین پێگه‌هێ رۆشه‌نبیریێ دێ دیاربیت كو جوداهیه‌كا جوداتر هه‌یه‌، ئانكو تیۆرێ ئه‌ده‌بى ژ سه‌رده‌مێن كه‌ڤن وه‌ره‌ هه‌تا نها ب هونه‌رێ سیاسى، هزرى و زانستى ده‌ستپێكر، چونكو ئه‌و ئالاڤێ گه‌هاندنێ بوو، به‌لێ ل گوره‌ى وێ گه‌هاندنێ ئه‌ستاتیكا ئه‌ده‌بێ د هه‌رملله‌ته‌كێ دا ل سه‌ر ئاراسته‌یه‌كێ به‌ردوامى دا خه‌باتا خوه‌ یا لڤاندن و ئازراندنێ.
ئه‌و بخوه‌ د هونه‌رێ ئه‌ده‌بیاتێ دا پرسه‌ك هه‌یه‌ كو دبێژن، پرسا (ئازاندنا بوویه‌ران و گه‌هاندنا ئه‌نجامان)، ل سه‌ر ڤێ پرسێ ئه‌م دشێن پرسیاره‌كێ ئاراسته‌ى ئه‌ده‌بیاتا كوردى بكه‌ین و بێژین، ئه‌رێ ما د ئه‌ده‌بیاتا كوردى دا مه‌ شیایه‌ هه‌لۆیست و ره‌فتارێن خوه‌ یێن رۆشه‌نبیرى ئه‌وێن كو ب شێوه‌كێ په‌ككه‌فتى كه‌فتنیه‌ دمه‌یدانا ئه‌ده‌بیاتێ دا، بده‌ین ئازراندن؟ نه‌خێر، چونكو رۆشه‌نبیریا كورد هزركریه‌ خوه‌ گونجاندنه‌ك دى په‌یدا بكه‌ت كو سینۆرێن وێ یێن جه‌وهه‌رى ب بوون و نه‌بوونێ ڤه‌ گرێدایبن و ب رێیا وێ چه‌ندێ ده‌ربرینێ د بریاریێن داگیركرنێ دابكه‌ت، به‌لێ د راستیێ دا هه‌ست ب ئه‌نجامێ دلینى كریه‌.
هه‌روه‌كو فازل عومه‌ر دبێژیت”رۆشه‌نبیرێ كورد ئه‌و بخوه‌ د ته‌رازیه‌ك له‌نگ دا ژیت و ژ خه‌لكى دخوازیت د ته‌رازیه‌كا دروست دا بژین”. واته‌ ل گۆر گۆتنا فازل عومه‌ر رۆشه‌نبیریا كورد ژ په‌روه‌ردا ئاتیف و گێولى رزگار نه‌بوویه‌ و ژ ساخله‌میا وێنه‌یێ كه‌لتوورى ژى جودا نه‌بوویه‌.
له‌ورا ل ڤێرێ خه‌باتا ئه‌ده‌بى، بنتێ جهێ ئێك ئاراسته‌ گرت، ئه‌و ژى ئه‌ز ل گه‌ل راسته‌ڤه‌كرنا هزرێن جڤاكى مه‌، به‌لێ گاڤا جڤاك كه‌فت د ته‌نگافیێ دا ئه‌ز ل گه‌ل هه‌مان بیرۆ بۆچوونێن د ده‌مه‌كێ دا هه‌ین هه‌یمه‌، ئه‌ڤه‌ ژى نیشانه‌كا گرفتاربوونێ یه‌ د نه‌ ریفۆرمكرنا زاگۆنێن ئه‌ده‌بى دا.
له‌ورا ئه‌گه‌ر بنێرین خوانده‌گه‌ه بۆ خه‌باتا ئه‌ده‌بى، ل سه‌ر بزاڤا جڤاكه‌كێ نوو، هزره‌كا نوو، سیسته‌مه‌كێ نوو، رێخستنه‌كا نوو، پلانه‌كا نوو و دیرۆكه‌ك و رۆشه‌نبیریه‌كا نوو دهێته‌ به‌رهه‌مدان، د ده‌مه‌كێ دا پێدڤیه‌ دگه‌ل ئه‌قل و رێیێن سه‌رده‌مى ژى بگونجن و ب شێوه‌یه‌كێ تیۆرى و پراكتیكى ل سه‌ر پێشكێكرنا كه‌لتۆرى بهێنه‌ ئافراندن.
ل ڤێرێ ئه‌گه‌ر پرسیار بكه‌ین نه‌بوونا خواندنه‌كا فه‌لسه‌فى بۆ هزرێن نوو د ناڤ مه‌ دا چه‌ند زه‌ره‌ر گه‌هاندیه‌ به‌رهه‌مێ مه‌یێ ئه‌ده‌بى؟ مانه‌ ئه‌م دخوازین مه‌ ئه‌ده‌بیاته‌كا پێڤاى، نووخوازى و ره‌وشه‌نگه‌رى ل سه‌ر ئاستێ ده‌وله‌تێ هه‌بیت، به‌لێ بۆچى ئه‌م ناخوازین مه‌ به‌رهه‌مێن چاره‌نڤیساز ژى هه‌بن، نموونه‌ ما هه‌تا نها مه‌ خواندنگه‌هه‌ك و په‌روه‌رده‌یه‌ك هه‌بوویه‌ كو تێدا به‌حسێ به‌رجه‌سته‌كرنا هزرا فه‌لسه‌فى و خه‌ریته‌یا به‌رسڤدانێ كربیت، دبیت به‌رسڤ نه‌خێربیت، چونكو ئه‌م به‌رده‌وام دهێن دنڤیسین و بزاڤێ دكه‌ین، به‌لێ ژبه‌ركو ئه‌م به‌رده‌وام وێ نڤیسین و بزاڤێ ل سه‌ر بنه‌مایه‌كێ زه‌مینه‌ یى ئاڤا ناكه‌ین، هه‌ر ئه‌ڤه‌ یه‌ كو هزرا مه‌ یا ره‌وشه‌نبیرى دكێشیته‌ واره‌كێ بێ ساز، خاڤ و سست دا.
ئه‌نجام: له‌ورا ئه‌ز دبێژم: خه‌باتا ئه‌ده‌بى ئۆرگانه‌كه‌ ژ خه‌باتا رۆشه‌نبیریێ و پێدڤیه‌ ب زیندى ل گه‌ل جڤاكى بهێته‌ راسته‌رێكرن، هه‌تا وى راده‌یى ئه‌و زیندبوونه‌ هه‌ستا مه‌عریفى و به‌رپرسیارێ به‌رامبه‌ر ئه‌رك، ماف و چاڤدێریا دۆرهێلى بگریت و ل سه‌ر وێ پشكداریكرنێ هزر د ئاڤابوونا كارێكته‌را تاكى، بوونا تاكى و مه‌عریفا تاكى دا بكه‌ت، هه‌تا ئه‌ڤ خه‌باته‌ ببیته‌ هێمایه‌كێ رێخستى د پێكهێنان و هه‌ولدانا په‌یوه‌ندیان بۆ خواندنا جڤاكى، د هه‌مان ده‌مى دا ئه‌و رۆشه‌نبیریا ئه‌م كار پێت كه‌ین ژى بكه‌ڤیته‌ سیسته‌مێ كاراكرنه‌كا راسته‌قینه‌ و وارێ جێبه‌جێكرنێ، دا كو بشێن ئه‌ركێ خوه‌ ب هه‌بوونه‌كا دۆرهێلى و سه‌مته‌كا ستراتیژى د كڕاسێ ئه‌ده‌بیاتێ دا به‌رجه‌سته‌ بكه‌ین.

20

پشكا سیێ
جوان عزه‌ت
پشكا چوویى مه‌ به‌حسێ پێناسا ره‌وشه‌نبیریێ و زیندیبوونا ره‌وشه‌نبیریێ كر كا چیه‌ و چاوا په‌یدا بوو، هۆسا دیاربوو كو ره‌وشه‌نبیرى هزره‌ك بوو ژ كۆمه‌كا مرۆڤێن خودان هه‌لویست هاتیه‌ هه‌بوونێ، ئێك ژ ئاستێن هه‌ره‌ بلندبوو ژ ملله‌تێن پێشكه‌فتى ب هزرا (هه‌لویستگه‌رایى یێ) په‌یداببوو، چونكو ئێكه‌م پێنگاڤا ره‌وشه‌نبیریێ یا كو ده‌ركه‌فتى ژ هه‌لویستێن مرۆڤێن ره‌وشه‌نبیر، فه‌یله‌سۆف و زانا ده‌ستپێكر، ژ به‌رهندێ ناسناڤێ وێ بوو (مه‌عریفا ره‌وشه‌نبیرى). د ڤێ پشكێ دا ئه‌م دێ ئاماژێ ده‌ینه‌ ره‌وشه‌نبیریا كوردى كا د چ ئاست و وه‌رار دایه‌؟ هه‌روه‌سا ئه‌رێ مه‌ كوردان ره‌وشه‌نبیریا خوه‌ د ئاستێ مرۆڤایه‌تیێ دا به‌رپاكرییه‌ یان ژى جوگرافیێ دا؟ ب هزره‌كا دى ئه‌رێ ره‌وشه‌نبیریا مه‌ بوویه‌ به‌رهه‌مێ گوهۆرینا ئه‌قلى یان نه‌؟
ل ده‌سپێكێ ئه‌گه‌ر لێ بنێرین گه‌له‌ك جۆرێن ره‌وشه‌نبیریێ هه‌نه‌ د ناڤ مه‌دا مینا، ره‌وشه‌نبیریا مرۆڤى، تاكگه‌رایى، زانستى، سیاسى، جڤاكى و كومه‌لایه‌تى و…هتد، به‌لێ ئه‌و پێگه‌هێ ره‌وشه‌نبیریێ یێ كو ئه‌ز به‌حس لێ دكه‌م مه‌به‌ستا من ره‌وشه‌نبیریا زاتێ مرۆڤى یه‌ وه‌كو نڤیسكار، ره‌خنه‌گر، رۆمانڤیس، چیروك نڤیس و بگشتى ره‌وشه‌نبیریا كوردى هه‌تا دگه‌هیت ئاستێ مرۆڤێ نۆرمال.
ئاست و وه‌را مه‌ بۆ هزرا ره‌وشه‌نبیریێ دبیت هه‌ولدان بۆ هنده‌ك بوارێن شارازه‌ییێ بریه‌ مینا هێزا هه‌لبه‌ستێ، هێزا كاراكرنێ بۆ سه‌ر گوهۆرینا هنده‌ك دیارده‌یێن جڤاكى به‌لێ هه‌تا راده‌یه‌كێ نه‌شیایه‌ ببیته‌ خودان پیڤه‌ر و ئه‌نجامێن بنگه‌هین، كو دجوگرافیا كوردى دا ده‌ربازى سیسته‌مێن ژیانێ ببیت، به‌لكو پتر بوویه‌ سیسته‌مه‌كێ هاڤیبووى، چونكو ئه‌و خالێن كو نڤیسكارێ كورد ل سه‌ر راوه‌ستایى پێگه‌هێ، زمان، دیرۆك و ناسنامێ نه‌كرییه‌ به‌رهه‌مه‌كێ حه‌زكرن، ره‌خنه‌لێگرتن و پراكیتزه‌كرنێ، ئانكو مرۆڤ شێت بێژیت ئه‌ڤ ره‌وشه‌نبیریا كو مه‌ ب ناڤكریى ل گه‌ل بار و بیاڤان دا جهێ خوه‌ ب رێژه‌یه‌كا پتر مرۆڤ شێت بێژیت ڤالا هێلایه‌.
ئه‌و خالێن كو ڤالا هێلاین، ئێك ژ وان ئه‌وه‌ هێشتا د قووناغا رابردوویى دا وه‌رارێ كه‌ت و بارێ وى ل پشتا خوه‌ ڤه‌ نه‌كریه‌. دو د ناڤبه‌را ئازادبوون و به‌ندبوونێ دا دوو دل مایه‌، سێ ئه‌و چه‌مكێ ب ناڤێ ره‌وشه‌نبیریێ ناڤكریى كا چ چه‌مك و ره‌وشه‌نبیریى بوویه‌، بۆ نموونه‌ ره‌وشبیریا (زاتى، هزرى، شعرى، كارێكته‌رى، ناسنامه‌یى، نه‌ته‌وه‌یى و…هتد) ب تێرۆ ته‌سه‌لى نه‌ دانایه‌ د قووناغا هه‌لكۆلان و ئه‌زموون و دیرۆكه‌كا ده‌ست نڤیسیێ دا.
د ڤێ هێلێ دا ره‌وشه‌نبیریا كوردى ب تایبه‌ت ل ده‌ڤه‌رێ و ده‌وروبه‌ران د ئاستێ پێشكه‌فتنێ دا دره‌نگ خوه‌ دیاركریه‌، هنده‌ك جاران خواستیه‌ ئه‌ڤ دۆئالیزما نه‌وه‌كهه‌ڤ د ناڤبه‌را ئه‌رك و مافێن مرۆڤان دا وه‌ربگریت و هنده‌ك جاران ژى ئه‌و باوه‌ریه‌ نه‌ دایه‌ پێگه‌هێ خوه‌ كو بلند بكه‌ت به‌لكو ره‌دكریه‌، له‌ورا ئه‌گه‌ر هه‌ڤبه‌ركرنه‌كێ د ناڤبه‌را ره‌وشه‌نبیریا كوردى و ره‌وشه‌نبیریا جیهانى دا بكه‌ین، دبیت ئه‌نجامێ وێ جۆره‌ خاپاندنه‌ك بیت به‌رامبه‌ر زات و مافێن مرۆڤایه‌تى ل سه‌ر ڤى ئه‌ردى، چونكو ئه‌و ئیداره‌یا د ره‌وشه‌نبیریێ دا به‌رپاببیت جۆره‌كه‌ ژ جۆرێن سیسته‌مێ، هزر، زمان و ناسناما نه‌ته‌وه‌ى و نیشتمانى ده‌ركه‌ڤتیه‌.
ئه‌نجام: ژ ئه‌نجامێ نه‌بوونا زمانه‌كێ سیسته‌مى ژ لایێ هزرى، روحى، ده‌روونى، ره‌فتارى، ئایدۆیۆلۆژى و…هتد ڤه‌ وه‌كرییه‌ كو ئه‌ڤرۆ مه‌ گه‌له‌ك كێمۆكاسى دبوارێ ره‌وشه‌نبیریا خوه‌ دا هه‌بن، ئه‌گه‌ر هه‌ر چ ره‌وشه‌نبیرى بیت یا پێدڤى بوو مه‌ ب شێوه‌كێ ئه‌قلانى سه‌رده‌رى ل گه‌ل كربوو، یا ژ هه‌میێ گرنگتر ژى ئه‌و بوویه‌ به‌رده‌وام ئه‌ڤێ ره‌وشه‌نبیریێ مرۆڤێ كورد د ئاستێ تراژیدیان دا شكه‌ستى، ب هێز دیتیه‌ دبیت ئه‌ڤه‌ راستیه‌ك ره‌ها بیت، به‌لێ كێشه‌ هه‌ر ئه‌ڤه‌ یه‌ بۆچى مه‌ ئه‌گه‌رێن وێ شكه‌ستن و بهێزبوونێ شرۆڤه‌ نه‌دكرن كو حكیمه‌ته‌كا باشتر په‌یداببوو، له‌ورا دبێژم ئه‌رێ ئه‌و ره‌وشه‌نبیریا دبیته‌ به‌كگراوه‌ند بۆ هه‌ڤبه‌ركرنا هزرا مرۆڤایه‌تى و بیردوزێن شارستانى چنه‌؟ د پشكا بهێت دا دێ ده‌ست نیشانكه‌ین.

ره‌وشه‌نبیریا كورد و سه‌رپێهاتێن مرۆڤایه‌تیێ
جوان عزه‌ت/ پشكاچارێ.
ئه‌و ته‌یۆرێن دبن بنه‌ما بۆ به‌گراوه‌ندێ ره‌وشه‌نبیریه‌كا ب هێز و خودان ئیستگه‌هه‌كێ دیرۆكى د هه‌ڤبه‌ركرنا هزرا مرۆڤایه‌تى و بیردۆزێن شارستانى دا ئه‌ڤه‌نه‌. (هه‌بوونا زمانێ به‌رهه‌مدار، هه‌بوونا خه‌باتا ئه‌ده‌بى، هه‌بوونا خه‌باتا هزرى)
ئێك: هه‌بوونا زمانه‌كێ به‌رهه‌مدار، زمان ئه‌و ژانرێ ئه‌ده‌بى یه‌، كو ل سه‌ر ژانگرتنا گه‌له‌ك دینه‌مووێن ژیانێ هاتیه‌ راسته‌رێكرن بگره‌ ژ دینه‌موویا سلێمان پێخه‌مبه‌رى و هه‌تا دگه‌هیته‌ زمانێ مرۆڤان، هاتییه‌ جوداكرن تایبه‌ت كاركرنا زمانى ل سه‌ر هزرا سروشتى زالبوو و شیا ل سه‌ر تێكستێن فه‌لسه‌فى و لوژیكى فه‌رهه‌نگه‌كێ ژ تیپان بۆ په‌یڤ و چه‌ڤه‌نكان ڤه‌گوهێزیت هه‌تا گه‌هیته‌ سه‌رده‌مێ نها یێ ته‌كنۆلۆژیایێ هێشتا ئه‌و زمان ژ به‌ر ژانێن خوه‌ یێ دنالیت و ل بزاڤێن هزركرن و راڤه‌كرنێ دگه‌ریت.
ب ڤى ره‌نگى ده‌مێ نڤیسین و واته‌ په‌یدا بووین، هینگێ تێكستێ زمانى خوه‌ د ناڤ بۆیه‌رێن ژیانێ دا دیت ب ڤێ تێگه‌هشتنێ تێكستێن سرۆشتى ده‌ربازى تێكستێن نڤیسینێ بوون و وێ نڤسینێ پێدڤى زمانه‌كێ ئه‌كتیڤ و به‌رهه‌مدار هه‌بوو ژ لایێ لۆژیك، ئاخفتن، ده‌ربرین، ره‌خنه‌گرتن و دانوستاندنێ ڤه‌، ژ به‌رهندێ ڤێ گوهۆرینێ هنده‌ك پرسێن دى د چارچوڤێ گۆتارا ئه‌ده‌بى دا ئینان هه‌بوونێ و واته‌ و نڤیسین دانێ هه‌تا تێگه‌هێ راڤه‌كرن، قه‌بوولكرن و شرۆڤه‌كرنێ جهێ خوه‌ گرتى، بار هه‌موو كه‌فته‌ سه‌رملێن زمانى.
زمان شیایا هه‌تا راده‌یه‌كێ ببیته‌ ده‌سته‌كێ گه‌هاندنێ، د ئه‌زموونا گۆتن و گوهداركرنێ، نڤیسین و خواندنێ، شرۆڤه‌كرن و ئاراسته‌كرنێ دا و ل سه‌ر وان داستان و ئه‌فسانه‌یێن، كو هاتینه‌ راچاندن و وه‌رگرتن هینگێ ڤان بویه‌ران ده‌رفه‌ت ب مرۆڤان دا كو هزر د تێگه‌هشتنا زمانى دا بكه‌ن.
ئه‌و په‌سنا كو ژیان بۆ مه‌ هه‌مه‌ لایه‌ن دكه‌ت و ره‌وشه‌نبیریا مه‌ پێ سه‌ر ئاڤا دكه‌ت، بزاڤێن زمانى نه‌، چونكو زمان جیهانه‌كه‌ و گرنگیا وێ دزمانێ وێ بخوه‌ دایه‌، وه‌كو هایدگه‌ر بێژیت:”زمان لكیڤه‌بیت، جیهان و ژیان ژى ل وێرێ یه‌”.
هه‌روه‌سان ژ لایه‌ك دى ڤه‌، زمان مینا نه‌خشه‌یه‌كێ یه‌ دهێته‌ كێشان د ناڤبه‌را جیهانا بێده‌نگ و تێكستێ ده‌نگدار دا، وه‌كو ڤێ رونكرنا نها دیاردبیت، جیهان یا یه‌كسانه‌ ب زمانى ڤه‌ و زمانێ یێ یه‌كسانه‌ نڤیسینێ ڤه‌ و نڤیسین یا یه‌كسان ب تێكستێ ڤه‌ و تێكست یێ یه‌كسانه‌ ب خواندنێ ڤه‌ پاشى ئه‌و خواندن ب رێیا زمانى دگه‌ل وه‌رگرى هه‌ڤته‌ریبه‌، له‌ورا ل ڤێرێ ب رێكا ڤى نه‌خشه‌یى بیاڤێ هه‌ڤكێشه‌یا جیهان و وه‌رگرى نێزیك ئێك دو دبن.
ئه‌نجام: زمان ب هووراتێن خوه‌ ڤه‌ ل گور مه‌به‌ستا چه‌مكان دهێته‌ گوهۆرین و ده‌م بۆ ده‌م ئه‌و گه‌شێ دبه‌رهه‌مێ ئه‌ده‌بى و كارێكته‌را ئه‌ده‌بى دا كه‌ت، چونكو زمان سه‌نته‌ره‌كه‌ ب دیرۆكێ ڤه‌ دهێته‌ نیاسین و ددرێژاهیا وێ دیرۆكێ دا دشێت وه‌رارێ د بكارئینانا تێكستێن نوویخواز دابكه‌ت و ژ فه‌رهه‌نگا نه‌ته‌وه‌ و گه‌لێ مرۆڤایه‌تیێ ده‌ستپێكرییه‌، هه‌روه‌سان ئه‌و ره‌وشه‌نبیریا ل گور پێڤه‌رێ زمانه‌كێ سه‌ره‌راست كریى و تێگه‌هه‌كێ زیندى به‌رده‌وامیێ بده‌ت ئاستێ هشیاریێ، ب دیتنامن زمانه‌كه‌ دشێت جهێ هه‌موو سه‌رپێهاتێن مرۆڤایه‌تى و هه‌ڤگرتنێ بگریت و ره‌وشه‌نبیریه‌كا د ئاست دا پێشكێشى نه‌ته‌وه‌ بوونێ بكه‌ت.

19

جوان عزه‌ت/پشكا ئێكێ
ره‌وشه‌نبیریى چیه‌؟ هه‌روه‌سا زێندیبوونا ره‌وشه‌نبیریێ ژ كیڤه‌ ده‌ركه‌ڤت و چاوا سه‌رهلدا؟ ل ده‌سپێكێ د ناڤبه‌را ره‌وشه‌نبیریێ و سیسته‌مێ ره‌وشه‌نبیریێ دا چه‌ند خاله‌ك هه‌نه‌، كو به‌حس بكه‌م، ئیك: پێدڤیه‌ مرۆڤ پرسیارێ خوه‌ بكه‌ت، ئه‌رێ كا مرۆڤ ره‌وشه‌نبیره‌ یان نه‌؟ دو: ئه‌رێ ل گه‌ل خوه‌ ره‌وشه‌نبیره‌كێ راستگۆ و جه‌وهه‌رى یه‌ یان نه‌؟ سێ: پاشى ل ئالاڤێن خوه‌ یێن ره‌وشه‌نبیریێ بگه‌ریت. ده‌رباره‌ى سیسته‌مێ ره‌وشه‌نبیرى ژى، سیسته‌مه‌كه‌ گرێداى هه‌موو په‌یوه‌ندیێن گشتى یێن جڤاكى و كیشه‌یێن جڤاكى یه‌، له‌ورا پێدڤیه‌ نڤیسكار، هونه‌رمه‌ند، هه‌لبه‌ستڤان، ره‌خنه‌گر كا هه‌ر چبیت د وارێ ئه‌ده‌بیاتێ دا، بۆ سیسته‌مێ خوه‌ یێ ره‌وشه‌نبیرى هزربكه‌ت، كا چ پرۆژه‌ و نووخوازى هه‌نه‌ ده‌ستنیشانبكه‌ت.
سه‌ره‌راى وێ چه‌ندێ زانست حه‌تاكو بایه‌خه‌كێ گرنگه‌ د هه‌ر واركێ ژیانێ دا، ده‌رفه‌تا چاره‌سه‌ركرنێ بۆ هه‌موو دیارده‌یێن كه‌لتوورى هه‌یه‌، ب تایبه‌ت زانستێ سیاسى ره‌وشه‌نبیریه‌كا گشتى یه‌، ئه‌م دشێن بێژین هه‌ر كاره‌كێ مرۆڤ هه‌ولبده‌ت یێ تێدا په‌له‌وان بیت، هینگێ دێ گه‌هیته‌ وێ ئاستى كو مرۆڤ هه‌ست پێ بكه‌ت ئه‌ڤه‌ نیشانا ره‌وشه‌نبیریێ یه‌، به‌لێ ئه‌و ره‌وشه‌نبیریا ئه‌م وه‌كو تێگه‌ه به‌حس لێ دكه‌ین یا جودایه‌، ئه‌م شێن بێژین ره‌وشه‌نبیریه‌كه‌ د ناڤه‌ندا سیاسه‌تێ دا ده‌ركه‌فتیه‌. چونكو هه‌موو كه‌س دشێن ببن نڤیسه‌ر د واریێن جودا جودا، به‌لێ هه‌موو كه‌س نه‌شێن ببن ره‌وشه‌نبیره‌كێ خودان حه‌زاره‌ت، ژ به‌ركو ئه‌و بنگه‌هێ مرۆڤى دكه‌ت ره‌وشه‌نبیرێ ب ئاست و حه‌زاره‌ت دۆست ژ ئه‌نجامێ كێشه‌، مافێن مرۆڤى، وه‌كهه‌ڤى، زمان، سیاسه‌ت و… هتد په‌یدابوویه‌.
د ڤێ هێلێ دا ره‌وشه‌نبیریا راسته‌قینه‌ ئه‌وه‌ یا كو كۆمه‌له‌یه‌كا زانیاریان ئاراسته‌ى به‌هایێ كومه‌لگه‌ه، كاروبارێن سیاسى، پرسێن ده‌وله‌ت و په‌یوه‌ندیێن هه‌ڤوه‌لاتیان بكه‌ت، ب كورتى پێناسه‌یا ره‌وشه‌نبیرى پێناسه‌یه‌كا تایبه‌ته‌ د رۆژگار ئه‌ڤرۆ دا ب گرنگى بوویه‌، جهێ ده‌ستنشانكرنا كێشه‌، ئاسته‌نگان و موكمكرنا په‌یوه‌ندیێن مرۆڤایه‌تیێ، هه‌روه‌سا ئه‌و پێناسه‌ ژ چه‌ند چه‌مكان پێكدهێت، كو باندۆرێ ل سه‌ر میراتێ دیرۆك شارستانى، جوگرافى، په‌یوه‌ندیێن كومه‌لایه‌تى و ئاستێ سیاسى، جڤاكى و هزرى دكه‌ت.
وه‌كو سه‌روه‌ر حه‌مه‌ ئه‌حمه‌د ژى دبێژیت: “ره‌وشه‌نبیرى كومه‌له‌كا مه‌عریفه‌، هه‌ست، كار و چالاكیان دبینت و كه‌سه‌كێ ژ كه‌سه‌ك دى جیاوازتر لێ دكه‌ت، پاشى دبیته‌ به‌رهه‌مێ برێڤه‌برنا هزر، داهێنان و شاكارێن مرۆڤى و پێكهاته‌یێن ئابوورى، هونه‌رى، زانستى، ئه‌ده‌بى، سیاسى، كومه‌لایه‌تى و…هتد “.
واته‌ د ناڤ كه‌لتوورێن نه‌رێژه‌یى دا، مرۆڤ شێت بێژیت فلان كه‌س ئه‌دیبناسه‌ یان هونه‌رمه‌نده‌/ یان ژى نڤیسه‌ره‌، به‌لێ مرۆڤ نه‌شێت بێژیت فلان كه‌س ره‌وشه‌نبیره‌ یان فه‌یله‌سۆفه‌، بۆچى، چونكو ره‌وشه‌نبیرى نه‌ پێگه‌هه‌كێ ب ساناهیه‌ یان ژى نه‌ گوشه‌نیگایه‌كا ساده‌ و ساكاره‌ وه‌كو تایلۆر دبێژیت:”ره‌وشه‌نبیرى تێكرایا وێ د ئاوێته‌یێ دایه‌ كو مه‌عریفه‌، بیروباوه‌ر، هونه‌ر، ره‌وشت، قانوون، نه‌ریت و هه‌موو شیانێن ئه‌خلاقى بخوه‌ڤه‌ دگریت، دا مرۆڤ وه‌كو ئه‌ندامه‌كێ كومه‌لگه‌هێ ئه‌نجامێ هه‌بوونا وێ وه‌ربگریت”.
ئه‌نجام:راسته‌ دیرۆكا ره‌وشه‌نبیریێ ژ دیرۆكا ژیان و مرۆڤى پێكهاتی یه‌، به‌لێ بۆچى ئه‌وێ دیرۆكێ نه‌شیایه‌ د هه‌موو جڤاكان جهێ خوه‌ بگریت؟ واته‌ ل ڤێره‌ ره‌وشه‌نبیرى ژ كه‌ڤن و ملله‌تێن هه‌ره‌ پێشكه‌فتنى ده‌ركه‌فت مینا ملله‌ته‌كێ وه‌كو یوونان، ئه‌لمان، فه‌ره‌نسا، ئه‌مریكا و…هتد، چونكو ئه‌وان ملله‌تان سیسته‌مێ ره‌وشه‌نبیریێ ل ژێر ئاستێ به‌رپرسیارى و ئه‌ركان داخواندن، ژ به‌ر هندێ د ڤێ قووناغێ دا ره‌وشه‌نبیرى شیایه‌ ببیته‌ سیسته‌مه‌كێ ته‌مامكه‌ر بۆ ئاراسته‌كرن و ده‌رفه‌تدان ب ئاستێ تاكه‌كه‌سى، به‌لێ هه‌كه‌ هه‌مان پرسیارا ده‌سپێكێ بكه‌ین زێندیبوونا ره‌وشه‌نبیریێ چاوا سه‌رهلدا؟ دیاره‌ زێندیبوونا وێ هنده‌ك سه‌ده‌م بخوه‌ڤه‌گرتن، كو ئه‌و سه‌ده‌م ژى تایبه‌ت بوون ب زاتێ مرۆڤى ڤه‌. ل خه‌له‌كا بهێت دێ ب شێوه‌كێ رۆن ئاشكه‌را ئاراسته‌ى هزرا هه‌وه‌یێن بهاداركه‌م، ئه‌رێ كا ئه‌و سه‌ده‌م چ بوون و ژ كیڤه‌ سه‌رهلدان؟

ره‌وشه‌نبیریا كوردى و سه‌رپێهاتێن مرۆڤایه‌تى
جوان عزه‌ت/ پشكا دوویێ
خه‌له‌كا ئێكێ مه‌ ب كورتى به‌حسێ ره‌وشه‌نبیریێ كر وه‌كو پێناسه‌ كا چیه‌ و نها ژى دێ به‌حسێ زیندیبوونا ره‌وشه‌نبیریێ كه‌ین كا سه‌ده‌مێن وێ زیندیبوونێ چ بوون و چاوان سه‌رهلدا؟
راسته‌ جیهان و ژیان به‌رده‌وام د قووناغێن گوهۆرینێ دانه‌ و د ناڤ پێكهاته‌ێن وێ گوهۆرین و ئاڤاكرنێ دا ژێكجودانه‌، به‌لێ په‌یوه‌ندیێن وان ل گه‌ل هه‌ڤدو ناهێن دابران، چونكو هه‌ر جیهانه‌ك جیهانه‌كا دى ته‌مام كه‌ت و ژیانێ به‌رهه‌م ئینیت.
سه‌ده‌مێ ئیكێ/ ئاستێ نه‌زانینى: ژ جیهانا مه‌زن بگره‌ هه‌تا دگه‌هیته‌ جیهانا بچووك ره‌وشه‌نبیریێ خوازت ل پرسان بگه‌ریت و ب هاریكا وان پرسان شیا ده‌ربازى پرسێن سیاسى، هزرى و زانستى ببیت. نموونه‌ ل یوونان، ئه‌لمان و ئه‌ورۆپا پێشكه‌فتنا هه‌را مه‌زن ژ ئاستێ ره‌وشه‌نبیران په‌یدابوو، چونكو ره‌وشه‌نبیرێن وى ده‌مى بێ ترس و ب باوه‌یه‌كا خورت هاتن مه‌یدانا ژیانێ، هه‌تا وى راده‌ى شیان سه‌ركه‌فتنا مرۆڤى ل سه‌ر هه‌موو پێكهاته‌یێن ژیانێ مسۆگه‌ر بكه‌ن و یا ژ هه‌میێ ژى گرنگتر ئه‌و بوو كو مرۆڤ ژ ترس و زیندانا دوژمنێ مه‌زن رزگاركرن ئه‌و ژى نه‌خۆه‌شیا نه‌زانینێ. ب ڤى شێوه‌ى هێدى هێدى ره‌وشه‌نبیرى ل یوونان، ئه‌لمان و رۆژئاڤا ب گشتى به‌رپا بوو، به‌لێ كه‌دا ره‌وشه‌نبیران نه‌ ئه‌وبوو كو ببن حاكمێن شیره‌تان یان ژى شاكردێن ده‌ستهه‌لاتان، به‌لكو ده‌مێ وان دیتى تاكه‌كه‌سێ وان یێ د ناڤ نه‌خوینده‌واریێ دا خه‌ندقیت و ناڤ تراژیدیان دا دهێته‌ چه‌وساندن، هینگێ وان ده‌ست هاڤێتێ كه‌دا خوه‌ بكه‌ن، ئاده‌كرنا ئه‌قل و هزرا تاكه‌كه‌سى.
سه‌ده‌مێ دوویێ/ ره‌وشه‌نبیرێن وى سه‌رده‌مى زانین كو مرۆڤایه‌تى بنگه‌هێ مرۆڤى یه‌: ئها ب ڤى ره‌نگى هاته‌ سه‌لماندن بوو، كو هه‌ر ئیك ژ وانا مینا ئیلهامه‌كا ئه‌سمانى یه‌ و هاتیه‌ به‌ردان بۆ ناڤ كار، قانوون و مافێن مرۆڤى ل ئه‌ردى. له‌ورا وان هزركرن كو ئه‌و نڤیسكاریى یا بێهووده‌ یه‌ ده‌مێ جڤاكێ وان یێ نه‌خوێنده‌وار بیت، ژ به‌ر ڤێ چه‌ندێ چه‌ندین رێك بكارئینان. ژ وان رێكێن بكارئیناین، مینا ئازراندنا پرسیاران ل گه‌ل كۆمێن گه‌نجان، به‌رده‌وام د ناڤ ته‌خ، چین و گه‌ره‌كان دا دهاتن و چوون دا خه‌لكى ل خوه‌ كوم بكه‌ن بۆ باخڤن و هه‌روه‌سا رابوون ب رێیێن وانه‌بێژیى د ناڤ گه‌ره‌ك و كۆمه‌لگه‌هاندا، ل سه‌ر ڤان رێیان شیان هه‌تا ئاسته‌كێ كه‌دا خوه‌ به‌رده‌وام بكه‌ن، چونكو نڤیسكارێن رۆژئاڤا ب گشتى د زانینن، مرۆڤایه‌تى ئێك ژ بنگه‌هێن مرۆڤى یه‌ و فامكرن كو نالینا وێ پرسێ ژ ده‌نگێ كێشه‌یان ده‌ركه‌فتیه‌.
سه‌ده‌مێ سیێ ژى و یا ژ هه‌میێ گرنگتر وان هزركرن: كو نڤیسكارى ئانكو ره‌وشه‌نبیرى نه‌ یا تایبه‌ته‌ ب ئاخێ ڤه‌، به‌لكو دگۆتن ئه‌و یا تایبه‌ته‌ ب كێشه‌ێن گه‌ردوونى هه‌میێ ڤه‌، ژ به‌ر هندێ ئه‌وان نوونه‌راتیا خوه‌ گه‌هاند هه‌موو جیهانێ، ژ لایه‌ك دى ڤه‌ پیڤانا وان ل سه‌ر پرس و بنه‌مایێن زانستى، سیاسى، ره‌وشه‌نبیرى، جڤاكى، هزرى و ئابوورى به‌رده‌وام كرو ب ڤێ هیمه‌تێ وان سه‌لماند، كا ره‌وشه‌نبیرى چیه‌؟
ئه‌نجام: ب ڤێ ئه‌نجدایا مه‌زن دیاربوو كو، وه‌لات و جیهانا مه‌زن هه‌موو ل سه‌ر كه‌دا وان ره‌وشه‌نبیران گه‌هشتن هێڤنێ سه‌رده‌م و ئاڤابوونێ و ئه‌و كه‌سێن خوه‌ هه‌لبژارتین وه‌كو ره‌وشه‌نبیر، خوه‌ ب په‌یامه‌كا ساده‌ حه‌ساب نه‌كرن، به‌لكو وان د گۆتن ئه‌م مولكێ ملله‌تێ خوه‌ نه‌ ئه‌گه‌ر چه‌ند قوربانى، زیان، نه‌خوشى دگه‌ل مه‌ بهێته‌كرن، ئاماده‌ینه‌ بۆ ره‌وشه‌نبیریا ملله‌ت و تاكه‌كه‌سێ خوه‌ بژین و به‌رده‌وام بین، وه‌كو ڤیلپ برۆ گوتى، “ره‌وشه‌نبیرى كۆمه‌له‌كا زانیارێن ب بیرو باوه‌ره‌ و رییێ ب تاكه‌كه‌سان دده‌ت، كو ژ ژیانا خوه‌ یا ساده‌ و رۆتینى رزگارببن و ناسناما خوه‌َ بنیاسن وه‌كو ژیده‌ر بكاربینن”. ژبه‌رهندێ ل سه‌ر وێ شارشتانیێ كارێكته‌رێن جودا د ناڤ خوه‌ دا دانه‌ ئاڤاكرن و نیشا خه‌لكى دان كا حه‌زاره‌ت، په‌روه‌رده‌، وژدان، ئه‌خلاق و…هتد چیه‌؟ هه‌تا گه‌هشتینه‌ ئاستێ زیندبوونا خوه‌.

12

جوان عزه‌ت، پشكا پێنجێ
د دیرۆكا جڤاكێن پێشكه‌فتى دا هۆسا دیاردبیت، كو تاكه‌كه‌س ل ژێر درووشمێن هزرى، ئازادى و یه‌كسانى شیایه‌ د جڤاكى دا ببیته‌ بۆنه‌وه‌ره‌كێ ئه‌خلاقى، بۆنه‌وه‌ركێ ئازاد و بۆنه‌وه‌ره‌كێ كاملانه‌، چونكو ملله‌تێن ره‌وشنگه‌ر ئه‌خلاق كریه‌ سه‌روه‌ر بۆ مه‌عریفێ، له‌ورا پێشكه‌فتنا وان جڤاكان بوویه‌ میناكا هه‌را مه‌زن د جیهان و ته‌ڤایا گه‌ردۆنى دا.
هه‌روه‌سا ئێك ژ خالێن سه‌ره‌كیێن جڤاكێن پێشكه‌فتى ئه‌وه‌ هزرا تاكه‌كه‌سى ژ بنگه‌هێ زانستى ده‌سپێكریه‌، پاشى ل سه‌ر ڤێ رێخستنێ ئه‌و بنگه‌ه بوویه‌ بنگه‌هه‌كێ سیاسى و ژ سیاسه‌تێ چارچۆڤه‌كێ مه‌نتقى هاتیه‌ په‌یره‌وكرن زێده‌بارى چاره‌سه‌كرنا بنگه‌هێ كه‌لتوورى، ب ڤى ره‌نگى هێدى هێدى هزرا تاكه‌كه‌سى گه‌هشتیه‌ وى ئه‌نجامى، كو هه‌ست پێ كه‌ت بوویه‌ خودان دامه‌زراندنا بنگه‌هێ داهێنان، پیشه‌سازى، ئه‌قله‌كێ سیاسى، جڤاكى، نه‌ته‌وه‌ى و ناسنامه‌یا شارستانى.
بنێره‌، ئه‌گه‌ر ئه‌م ل سه‌ر دیرۆكا تاكه‌كه‌سێ كورد راوه‌ستین و دیاربكه‌ین ئه‌رێ كا هزر، ئیراده‌ و بوونا ڤى مرۆڤى ب چ شێوه‌ بوویه‌ یان چ پێناسه‌ بۆ هه‌بوویه‌؟ وه‌كو یا دیار تاكه‌كه‌س ل جه‌م مه‌ نه‌ بوویه‌ ئه‌و تاك كو باوه‌ریا وى ئه‌و بیت بشێت ل سه‌ر ڤى پیڤه‌رێ مه‌ به‌حس لێ كرى به‌ره‌ڤ مودێرنیته‌كا بنگه‌هین بچیت، بۆچى؟ چونكو تاكێ مه‌ نه‌بوویه‌ تاكه‌كێ به‌هه‌مدار، پیشه‌كار و په‌روه‌ردگار، له‌ورا هه‌تا نها نه‌شیایه‌ هزرا خوه‌ ژ ترسا، باران، بریسا، زلیزال، ژین و مرنێ رزگاربكه‌ت و به‌ر ب هزره‌ك ئازاد ڤه‌ ببه‌ت.
دبیت پشتى عه‌وله‌ما جیهانێ ده‌ستپێكرى هه‌تا راده‌یه‌كى تاكه‌كه‌س شیابیت هه‌ولا ئه‌قله‌ك ره‌وشنگه‌رى دابیت، به‌لێ ئه‌و ئه‌قل وه‌كو پێویست نه‌بوویه‌ به‌رهه‌مه‌كێ ئاراسته‌كریى دجیهانا مه‌ یا ئه‌ڤرۆ دا، مینا دووڤچوون ژ هێزا مه‌عریفى، قانوونى، ئه‌خلاقى، سیاسى، ئابوورى و…هتد، هه‌لبه‌ت ئه‌ڤه‌ ژى مرۆڤه‌كێ نه‌ شه‌فاف دێ ئینت وجودێ، چونكو نه‌شه‌فافیا وى ئه‌وه‌ كو هزرنه‌كریه‌، تێ نه‌گه‌هشتى یه‌ و نه‌خواندیى یه‌، له‌ورا نه‌شیا یه‌ ده‌ربازى ئیمانه‌كا ژدل ب هزر و بیر، ئه‌قل و ئیراده‌بوونێ ژى ببیت.
زێده‌ترى جیهانا مه‌ یا كه‌لتوورى، جیهانه‌كه‌ ژ دوور ڤیانا ره‌وشنگه‌ریێ دخوازیت لێ ژ نێزیك نه‌بوویه‌ ئه‌و جیهان كو تاكه‌كه‌س تێدا بشێت ئازاد هزر بكه‌ت، ئازاد بخوینیت، ئازاد تێبگه‌هیت، ئه‌ڤه‌ ژى ئه‌گه‌ره‌ك سه‌ره‌كى یه‌ كو نه‌هێلایه‌ تاك بگه‌هیته‌ بنگه‌هێن خوه‌ یێن بنه‌جهبووى، چونكو ب ئه‌قلێ نه‌ریتى مرۆڤ چو جاران نێزیكى هه‌ڤواته‌یا ژیان، بۆنه‌وه‌راتیا مرۆڤى و چاره‌نڤیسى نابیت، به‌لكو ئه‌وا هاریكاریا مرۆڤ و جڤاكى بكه‌ت ئه‌قلێ ره‌وشنگه‌ر و ئازاده‌ ب ئاراسته‌یه‌ك راسته‌قینه‌.
ئه‌نجام، ئه‌رێ ئه‌گه‌ر چیه‌ هه‌تا نها مه‌ نه‌شیایه‌ تاكه‌ك گه‌رایى، زانستى، مودێرن و دیرى هزرێن به‌ربه‌لاڤێن ئاڤابكه‌ین؟ سه‌ده‌م نه‌بوونا ئیراده‌، بوون و خواندنا تێكستان، به‌رهه‌ڤكرنا ئالاڤان و هزره‌ك ئازاده‌، ژ به‌رهندێ هایدگه‌ر ژى بێژیت:”تاكه‌كه‌سێ خودان هێزو ئیراده‌ ئه‌وه‌ یێ كو بشێت ژ یێن دى تر خوه‌ ئازابكه‌ت، داكو شێواز رێكێن وان بزانیت و ده‌ستێ وى ب ئه‌گه‌رێن وى را بگه‌هیت”. واته‌ پێدڤییه‌ تاك د ناڤخوه‌یا خوه‌ دا ل هزر، ئه‌قل و جه‌وهه‌رێ خوه‌ بگه‌ریت هه‌تا ببیته‌ تاكه‌كێ به‌رهه‌مدار بۆ خوه‌ جڤاكێ خوه‌.

تاكه‌كه‌س و بنگه‌هێ جڤاكى
جوان عزه‌ت/ پشكا شه‌شێ.
تاكه‌كه‌سێ ئاڤاكه‌ر ئاستێ گوهۆرینا جیهانێ هه‌یه‌، چونكو ده‌مێ مرۆڤ دگه‌هیته‌ هزرا زانستى، ته‌كنۆلوژیێ، مودێرنیه‌ت/ پێشكه‌فتنا سه‌رده‌م و لبیرالیزمێ/ ئازادیێ، هینگێ ئه‌قلێ مرۆڤى زالى گوهۆرینا هه‌مى تشتان دبیت، ئه‌ڤه‌ وه‌دكه‌ت تاك ئیدى هه‌ست ب زانستێ هه‌بوونا خوه‌ بكه‌ت، له‌ورا مه‌رجێن كو تاكه‌كه‌سى بگه‌هینن ڤان ئاستان خواندنا تیكستێن ب به‌رهه‌مه‌.
هه‌روه‌سا ئه‌و به‌رهه‌م ده‌سپێكا دیرۆكا تاكه‌كه‌سى یه‌، چونكو تاكه‌كه‌س د ناڤ دیرۆكا خوه‌ نیاسینێ دا دێ شێت بیته‌ به‌رهه‌مه‌كێ ره‌ها بۆ ژیان و دیرۆكا خوه‌ یا مرۆڤى، هه‌لبه‌ت جڤاك ژى وى ده‌مى بۆ ژیانێ دێ بیته‌ جڤاكه‌كێ خودان فه‌زیله‌ت و فه‌لسه‌فه‌یه‌كا نوو. به‌لێ ئه‌گه‌ر ئه‌م دیرۆكا تاكێ كورد ل سه‌ر جڤاكێ كوردى بده‌ین نیاسین دێ بینن ژ چارچووڤێ فه‌زیله‌ت و فه‌لسه‌فا ژیانێ تێكهه‌ل بوویه‌، ئه‌ڤه‌ ژى وێ گه‌هینت یان تاكه‌كه‌سى خه‌له‌ت ده‌ربرین دایه‌ شرۆڤه‌كرنا پرسان، یان ژى جڤاك بوویه‌ جڤاكه‌كێ به‌رژه‌وه‌ندخواز و بێ شوونگر.
ژ به‌ر هندێ مه‌ نه‌شیایه‌ جڤاكه‌كێ دروست بكه‌ین كو تاك هه‌ست ب گوهۆرینه‌ك جودا بكه‌ت، چونكو دبنیات دا كوردان چ فه‌لسه‌فێن ئاڤاكه‌ر بۆ ژیانێ نه‌بووینه‌، هزربكه‌ د ده‌سپیكا دونیایێ دا ده‌مێ مرۆڤ په‌یدا بووى محتاجیا وى مرۆڤى ب لیگه‌رینه‌كا تێروته‌سه‌ل هه‌بوو ده‌رباره‌ى پرسێن خوه‌زایى/ سرۆشتى، ئوولى، سیاسى، جڤاكى و مرۆڤى ل وى ده‌مى هێدى هێدى مرۆڤێن ئه‌قلگه‌رایى په‌یدابوون كو دیڤچوونا پێكهاته‌یێن دونیایێ بكه‌ن، داكو هزرا فه‌لسه‌فى شین ببیت نموونه‌، ل سه‌رده‌مێ یوونانستانا كه‌ڤن هه‌تا دگه‌هیته‌ یانوو ڤان قووناغێن نها ئه‌م تێدا دژین ژى زانا و فه‌یله‌سوفان شرۆڤا وان پرسێن ب گه‌ردۆنى ڤه‌ گرێدا دكر، ژ بۆ هندێ دا جوداهى و جیاوازیا مرۆڤى د ناڤبه‌را گیانه‌وه‌ر و سرووشتى بهێته‌ ژێك جوداكرن، سه‌ره‌راى وێ چه‌ندێ هێدى هێدى فه‌لسه‌فیێن نوو په‌یدابووین، مینا فه‌لسه‌فا هزرى، زانستى، سیاسى و جڤاكى سه‌رهلدان.
له‌ورا ئه‌گه‌ر بنێرین هزرا رۆژئاڤا پتر هزره‌كا ئه‌قلانیه‌ به‌لێ هزرا روژهه‌لات پتر هزره‌كا ئه‌فسانه‌یى یه‌، ئه‌گه‌ر ژى نه‌بوونا فه‌لسه‌فه‌یاكا راسته‌رێ كرى ب ستراستژیا ئه‌قلانى، دا پتر بهێته‌ رۆنكرن ئه‌م شێن بێژین هونه‌رێ ژیانێ و فه‌لسه‌فه‌ د جڤاكێن سه‌رگرتى دا پتر سه‌نگا خوه‌ هه‌یه‌، چونكو ئه‌و جڤاكێن ب باوه‌ریه‌كا موكم تێگه‌هشتن بۆ تێگه‌هین جڤاكى هه‌بیت، ئه‌ز باوه‌رم ئه‌و تێگه‌ه ل داهاتووى بۆ تاكه‌كه‌سى ژى دێ بن قانوون، دستوور و خزمه‌تا داهێنانان.
ئه‌نجام: تشتێ كو تاكه‌كه‌س و جڤاكى بگه‌هینت ئه‌نجامى ئه‌وه‌ دابینكرنا پێداویستێن ژیانێ، به‌رقه‌راركرنا ئه‌رك و مافێن مرۆڤى، دانانا قانوونێن كارپێكر و پێگر و هه‌روه‌سا ده‌ستنیشانكرنا سیسته‌مێن سیاسى و جڤاكى یێن رێكخستى د وارێ هزرا فه‌لسه‌فى، ئه‌قلى، ئازادى و یه‌كسانیێ دا، چونكو د جۆگرافیا كوردى دا ئه‌قلى جهێ ڤه‌شارتنێ گرتیه‌ و نه‌شیایه‌ بیته‌ پیڤانه‌ك د ناڤبه‌را تاكه‌كه‌سى، هزرا نوو و ئاستێ ره‌وشه‌نبیرى دا، له‌ورا ئه‌ڤرۆ تاكه‌كه‌س هه‌م ژ قیما بوهاداریێ، هزرا نه‌ته‌وه‌یى، گۆتارا سیاسى و گۆتارا جڤاكى یا رێكخستى ژى دوور بوویه‌. ره‌نگه‌ ئه‌ڤێ چه‌ندێ ژى جهێ هزرا پراكتیكێ ڤالا هیلایه‌، له‌ورا پێدڤیه‌ تاكه‌كه‌س ژ پێخمه‌ت ئاستێ خوه‌یێ ئه‌كادیمى و زانستى ده‌ست ب قووناغ و ژیانه‌كا سه‌رۆشنى ب پرۆسێسا خواندنێ ده‌ست پێكه‌ت، هه‌تا كو گۆتارا وى ل داهاتووى جهێ ململانه‌كا ده‌مكى بگریت.

23

جوان عزه‌ت/ پشكا سیێ
هه‌ر جڤاكه‌كێ ل سه‌ر بنگه‌هێ ده‌وله‌تێ هاته‌ دامه‌زراندن، هینگێ تاكه‌كه‌س ژى د وێ ده‌وله‌تێ دا ژ سیسته‌مان یێ بێ به‌هرنابیت، به‌لێ ئه‌گه‌ر جڤاك نه‌ بوو جڤاكه‌كێ ده‌وله‌تگه‌رایى، هینگێ تاكه‌كه‌س ژى نه‌شێت پشتا خوه‌ ب چ پێكهاته‌یان گه‌رم بكه‌ت، به‌لكو پشت گه‌رمیا وى ل سه‌ر وان پیڤه‌رێن بووینه‌ بره‌نسیپ بۆ وى و جڤاكى مینا، هۆز، بنه‌مال، پارت و…هتد دێ مینت.
له‌ورا ل سه‌ر ڤێ رێكخستنێ ژى ده‌وله‌ت نه‌ پێكهاته‌یه‌كا بچووكه‌، كو تاك خوه‌ تێدا نه‌بیت، به‌لێ ئه‌و په‌یوه‌ندیه‌كه‌ ب ئاست، زمان و ئازادیا تاكه‌كه‌سى ڤه‌ گرێدایه‌، هه‌لبه‌ت ئه‌گه‌ر بێژین ئه‌رێ مه‌ ئه‌و تاكه‌كه‌س ئاڤاكریه‌، كو بۆ بنگه‌هێ جڤاك و ده‌وله‌تێ ببیته‌ خێروبێر؟ ب هزرامن نه‌خێر، چونكو تاكێ كورد هێشا نه‌بوویه‌ ئه‌و تاك بزانیت كا جوداهى د ناڤبه‌را مرۆڤ و مرۆڤى، جڤاك و جڤاكى، ده‌وله‌ت و ده‌وله‌تێ چی یه‌، هه‌روه‌سا هێشتا ب دروستى ل خوه‌ نه‌گه‌ریا یه‌ و خوه‌ نه‌نیاسى یه‌، كا ئه‌و كى یه‌، چ دڤێت و بۆچى هاتیه‌ هه‌بوونێ؟
دا ئه‌م گوتنا سارته‌ر ل بیرا خوه‌ بینن ده‌مێ گۆتى، “ئه‌م چ دنڤیسین، بۆ كێ دنڤیسین و مه‌به‌ستا ژ نڤیسینێ چییه‌؟” واته‌ ل ڤێره‌ مه‌به‌ستا سارته‌ر ئه‌و بوو، كو ئه‌و نڤیسانا بهێته‌ وجودێ ل سه‌ر بنیاته‌كێ هزرى، زیندى و په‌یوه‌ندیه‌كا ئاڤاكرى بیت، هه‌تا نڤیسه‌ر و خوانده‌ڤان/ وه‌رگێر ب دروستى وان پیڤه‌ران فام بكه‌ت، پاشى ب رێكا وان خوانده‌ڤانان ئه‌و پیڤه‌ر بگه‌هن بنگه‌هێ جڤاك و مرۆڤى، له‌ورا ده‌مێ ئه‌م ل سه‌ر چاوانیا بوویه‌ر و ئاسته‌نگان را دوه‌ستین، پێدڤیه‌ ب رژدى وان بۆیه‌ر و ئاسته‌نگان ژى راڤه‌ و داڤه‌بكه‌ین هه‌تا ب شێوه‌كێ مه‌عریفى پێشكێشى هزرا تاكه‌كه‌سان ببیت.
مه‌رجێ كو تاكى بكه‌ته‌ تاكه‌ك خودان پره‌نسیپێن سه‌ره‌كى، ل گۆر دیتنا من ئاڤاكرنا جڤاكه‌كێ مودێرن و ئازاده‌، دوور ژ په‌یام و هزرێن كه‌لتوورى، بنه‌مالى، فیودالى و… هتد بیت، ژ به‌ركو نووخوازیا جڤاكى ژ وێ چه‌ندێ ده‌سپێكه‌ت ده‌مێ تاكه‌كێ به‌رهه‌مدار و هشیار دهێته‌ هه‌بوونێ و ئاراسته‌ى ئه‌تیك و پره‌نسیپێن جڤاكى دبیت.
به‌لێ مخابن رێژه‌كا كێم یا تاكان د ناڤ جڤاكێ مه‌ دا هه‌یه‌، كو هه‌ست پێ بكه‌ت ئێدى خودان ئه‌زموون، بزاڤ و به‌رپرسیاریه‌، ب راستى ئه‌ڤه‌ ژى جه‌وهه‌رێ هه‌بوونا ئه‌قلى ڤه‌دگوهێزیته‌ ئاستێ نه‌بوونێ، چونكو مه‌ تاكه‌ك هه‌یه‌ دووره‌ ژ ڤاكته‌رێ دووڤچوون و هێزا ئه‌قلى، ئه‌گه‌ر ژى نه‌بوونا چاره‌نڤیسه‌كێ ب ئه‌نجام و سیسته‌مه‌كێ ستراتیژى یه‌، فه‌یله‌سۆفێ سه‌رده‌مێ ره‌وشگه‌ریێ كانت ده‌رباره‌ى هه‌بوونا تاكه‌كه‌س و ئه‌قلى دبێژیت: “پێدڤیه‌ تاكه‌كه‌س تاكه‌كێ ئازاد و نه‌ترس بیت، هه‌تا بشێت ئه‌قلێ خوه‌ سه‌ربه‌خوه‌ بكاربینیت”. ل ڤێره‌ مه‌به‌ستا كانت ئه‌وه‌، كو تاكى هه‌تا وى راده‌یى هێزهه‌بیت بشێت به‌رهنگاریا ئه‌قلێ ئازاد بگریت و به‌رامبه‌ر كاره‌ساتان ب شێوه‌كێ ئه‌قلانى راوه‌ستیت، له‌ورا ل ژێر هزرا وى ره‌وشنگه‌ریا تاكى شیایه‌ زالى هزرا پاشكه‌فتى بببیت.
ئه‌نجام: ل سه‌ر ڤى پیڤه‌رى پێدڤییه‌، تاكه‌كه‌سى شیانێت وێ چه‌ندێ هه‌بن، كو ئیدى به‌رهه‌مدانا ئاستێ خوه‌ یێ كه‌سى ، مه‌عریفى و ره‌وشنگه‌رى بكه‌ته‌ ئه‌نجامێ ڤه‌ژینا نوى، ئه‌گه‌ر نه‌ ئه‌ز باوه‌رم ئیدى نه‌ ئه‌م دبین ئه‌و جڤاك یێ، كو هه‌رده‌م د پرسان دا زیندى دمینیت و نه‌ ئه‌م دبین ئه‌و تاك یێن، كو بشێن سه‌نترالیا ئه‌قله‌كێ ئازاد و رێكخستى كنترول بكه‌ن. له‌ورا ده‌رباره‌ى دورهێلێ كو نها مه‌ هه‌یه‌، گرنگه‌ ئه‌م جیهانه‌كا جودا ئه‌وا ب ناڤێ جیهانا هزرى و مرۆڤى بئافرینین، هه‌تا بشێن جڤاك و تاكه‌كێ ئازاد بینین هه‌بوونێ.

تاكه‌كه‌س و بنگه‌هێ جڤاكى
جوان عزه‌ت/ پشكا چارێ.
ئه‌و جڤاكێن كو دخوازن ببن جڤاكێن خودان هزره‌ك شارستانى و مه‌ده‌نى، هه‌لبه‌ت ئه‌وان جڤاكان خواستیه‌ هه‌بوونا تاكه‌كه‌سى ل سه‌ر پیڤه‌رێ شارستانى و مرۆڤایه‌تیێ دامه‌زرینن، چونكو د ئه‌سل و ئه‌ساسێن وى جڤاكى دا نه‌خشه‌یه‌كێ رێخستى هه‌بوویه‌.
له‌ورا د ڤێ مژارێ دا ئه‌م دێ ل سه‌ر هنده‌ك ره‌هێن جڤاكى كوردى راوه‌ستین، ئه‌رێ كا د بنیات دا جڤاكێ مه‌ چ خوازتى یه‌؟ یان چاوا ئه‌تیك و بنگه‌هێن خوه‌ سه‌ره‌ده‌ركرینه‌ و تاكه‌كه‌س ل سه‌ر چ بنه‌ما دایه‌ په‌روه‌رده‌ و ئاڤاكرن؟
هه‌لبه‌ت ده‌سپێكێ جڤاكێ كوردى ل سه‌ر هنده‌ك رێك و ته‌وه‌ران ژیان دابوو به‌رده‌وام كرن، چونكو ل سه‌ر هه‌مان نه‌ریتێ كه‌ڤن هه‌ول ددا هه‌ڤواته‌یا ئازادى و ژیانێ سه‌ره‌ده‌ربكه‌ت، ئه‌و ژى نه‌ریته‌كێ دوورى گه‌ردۆنێ مرۆڤى و ئایدویۆلوژى بوو، ژ به‌رهندێ هه‌تا نها ژى حه‌تا راده‌یه‌كێ ڤى جڤاكى خواستى یه‌ پتر ل سه‌ر دیرۆكا سروشتى ژیانێ پرۆسێس بكه‌ت، له‌ورا ئه‌و بوویه‌رێن كو ئه‌ڤرو د ناڤ جڤاكێ مه‌ دا سه‌ر هلدده‌ن ئه‌نجامێ نه‌پێگریریكرنا دیرۆك/ جیهانا هزرى و فه‌لسه‌فى یه‌.
ل سه‌ر ڤێ رێخستنێ ژى ئێدى پتریا جڤاكێ مه‌، دخواست هێدى هێدى جه‌وهه‌رێ ئه‌تیك و بنگه‌هێن خوه‌ بكه‌ته‌ جه‌وهه‌ره‌كێ هندابووى و چرایه‌كێ دى د تاریێ دا هل بكه‌ت، هه‌تا سه‌ره‌ده‌ریكرنا مه‌ ژى ل گه‌ل پرۆگرێسا تاكه‌كه‌سى نه‌ ببوو سه‌ره‌ده‌ریه‌كا سه‌رده‌ست و پێویست، ژ به‌ر هندێ ئێدى تاك گه‌هشته‌ وێ باوه‌رێ كو ئه‌و نه‌شیا د ناڤ خوه‌ یا خوه‌ دا ل هه‌بوونا خوه‌ بگه‌ریت یان خوه‌ وه‌كو كه‌س/تایبه‌ت بناسیت.
راسته‌ ئه‌م جڤاكه‌كین، كو به‌رده‌وام حه‌ژ پێنگاڤێن گوهۆرینێ دكه‌ین، به‌لێ د سه‌ر ڤێ را ترسا مه‌ ژ گوهۆرینێ هه‌یه‌، ئه‌گه‌ر بێژین بۆچى؟ واته‌ نه‌ مه‌ ئه‌و مرۆڤ دا یه‌ ئاڤاكرن كو بزانیت، ژیان، جه‌وهه‌ر، ئه‌تیك، رول، ئارمانج، چاره‌نڤیس، هزرا مرۆڤایه‌تى، وه‌كهه‌ڤى و…هتد چیه‌؟ نه‌ مه‌ ئه‌و جڤاك ژى دا یه‌ ئاڤاكرن كو بزانیت ئه‌و هه‌یه‌، داكو خزمه‌تێ بۆ ئیكلاكرنا پرسێن زیندى و جیهانا سه‌رده‌م ژ پێخمه‌ت زێهنیه‌ت و خولقاندنا بۆنه‌وه‌راتیا مرۆڤى بكه‌ت.
ئه‌ڤه‌ ژى خاله‌كه‌ ڤه‌ دگه‌ریت نه‌بوونا زه‌مه‌نه‌كێ هشیارگه‌رى، چونكو ئه‌م وه‌كو كورد به‌رده‌وام ل په‌ى هنده‌ك خواندنان دا نه‌چووینه‌، كو هه‌ست پێ بكه‌ین مه‌ زه‌مه‌نه‌ك ب به‌رسڤ بۆ ئه‌ڤرو دگه‌ل خوه‌ دا ئینایه‌ و بۆ سوباهیا مه‌ دێ بیته‌ زه‌مینه‌ك دوورى هزرا ده‌مارگیرى و ساده‌یى یێ، له‌ورا ده‌رباره‌ى پێداگیریا زه‌مه‌نى و تاكه‌كه‌سى مه‌حمه‌د سلێمان عه‌باس دبێژیت: “زه‌مه‌نێ ژیانێ و ئاسایى یا ژیانێ مرۆڤ به‌رده‌وام به‌ر ب ده‌رزان و ئالۆزیان بریه‌ سه‌ربارێ وێ چه‌ندێ، ماندیبوون و بارگرانى ئه‌ڤرۆ ئیخستیه‌ سه‌ر ملیێن تاكه‌كه‌سان، له‌ورا ئه‌ڤرۆ زه‌مه‌نێ پیرۆزى و ئه‌كتیڤبوونا نه‌رتێن تایبه‌ته‌”. واته‌ پێدڤیه‌ ئێدى جڤاكێ كوردى ژى، ئه‌و هێزه‌ هه‌بیت وه‌كو هێزا جیهانه‌ك ب ئه‌نجام و به‌هره‌مه‌ندى بیت.
ئه‌نجام: یا كو ژیوارێ جڤاكى بكه‌ته‌ ژیواره‌كێ ڤه‌كرى و پێشكه‌فتى، ب هزرا من ژ ئه‌نجامێ ئازادبوونا ئه‌قلێ تاكه‌كه‌سێ ئافرێنه‌ره‌، چونكو جڤاكێ ئافراندى به‌رهه‌مێ تاكێ بنگه‌ه دامه‌زراندى یه‌، له‌ورا یا ئه‌ز پێ د زانم ئه‌وه‌ گرنگه‌ ئه‌م هه‌ولبده‌ین ئێدى جڤاكه‌كێ ئاماده‌كار و هه‌لویستگه‌رایى دابمه‌زرینن، هه‌تا تاكه‌كه‌س ژى ببیته‌ ئه‌و تاك یێ كو ئه‌م بزانین د هزرا ته‌یوورى، داهێنانى و ئه‌نجامى دا خودان ئه‌قله‌ك ئاڤاكه‌ر و دینامیكى یه‌.

21

جوان عزه‌ت/پشكا ئێكێ
تاكه‌كه‌س بۆنه‌وه‌ركێ جڤاكى یه‌، ئه‌و هه‌بوونا خوه‌ د جڤاكێ خوه‌ دا دبینت. هه‌روه‌سا تاكه‌كه‌س جڤاكى چێدكه‌ت و به‌روڤاژى وێ چه‌ندێ جڤاك ژى تاكه‌كه‌سى دروست دكه‌ت، به‌لێ ل گۆر هزرا فه‌لسه‌فى نێرین و هه‌لویستێن جودا جودا هه‌بوونه‌، كو تاكه‌كه‌س ل سه‌ر هاتیه‌ پێناسه‌نكرن. وه‌كو هایدگه‌ر دبێژیت: “تاكه‌كه‌س بۆنه‌وه‌ره‌كێ هه‌بوونى یه‌ مینا ئه‌ز هزردكه‌م، كه‌واته‌ ئه‌ز هه‌مه‌” سپینۆتزا ژى دبێژیت: “تاكه‌كه‌س بۆنه‌وه‌ركێ سرۆشتى یه‌”. واته‌، مرۆڤ پشكه‌كه‌ ژ وێ دونیا یا تێدا دژیت و ب سروشتى هزربكه‌ت و زێده‌تر هزرێن جودا هه‌بوونه‌، به‌لێ ل گۆر هزرامن، تاكه‌كه‌س بۆنه‌وه‌ره‌كێ ئازاده‌ و په‌یوه‌ندى ب هه‌بوونا ژیان و جڤاكى ڤه‌ هه‌یه‌، كو هزربكه‌ت دێ چاوا ژیت!.
د رویێ جڤاكى دا ژى ئه‌و زنجیره‌یه‌كه‌، كو دشێت په‌یوه‌ندیان دگه‌ل ده‌وربه‌رێن خوه‌ دروست بكه‌ت، به‌لێ ب رێیا وێ چه‌ندێ ده‌وروبه‌رێن وى هه‌بوونا وى قه‌بوول بكه‌ن، هه‌تا ئه‌و ببیت تاكه‌كه‌سه‌ك ئازاد، هه‌رده‌مێ ئه‌و شیایا ئازادیا خوه‌ دامه‌زرانیت، هینگێ ئه‌و ئازادیا جڤاكى ژى دادمه‌زرینت، چنكو تاكى و جڤاكى چ جوداهى و جیاوازى نینن، به‌لكو ئه‌و هه‌ڤدو ته‌مام دكه‌ن.
ژ لایه‌ك دى ڤه‌، تاكه‌كه‌س دبیته‌ هه‌لگرێ به‌رفرهه‌كرنا هه‌موو سنۆرێن ئازادیا خوه‌ به‌رامبه‌ر هزر و ره‌هه‌ندێن جڤاكى، سیاسى، و …هتد، ئانكو مرۆڤ شێت بیژیت، تاكه‌كه‌سى نیشانه‌كه‌ بۆ دامه‌زراندنا مه‌عریفێ، هه‌روه‌سا ئه‌و بنگه‌هێ ئاڤاكرنا هه‌رتشتى یه‌ و دشێت بنچینه‌یێ پێداویستێن ژیانێ دابین بكه‌ت.
ل دووڤ مه‌به‌ستا جڤاكى، ئه‌وا ژ تاكه‌كه‌سى په‌یدا دبیت دبیته‌ ژێده‌رێ خولقاندنا هزرێ و د ناڤ چارچووڤێ سروشت و ته‌ڤاهیا جڤاكى بخوه‌ دا ناهێته‌ په‌سه‌ندكرن، چونكو جڤاك هۆسا هزردكه‌ت ئه‌و ده‌مێ تاك ژ دایك بووى ل سه‌ر هنده‌ك بنه‌ما و قیه‌ما یێ هاتیه‌ دوونیایێ و پێدڤیه‌ ل گۆر وان ئه‌تیكان بژیت و نه‌هێته‌ گوهه‌رین، له‌ورا ل وى جهێ كو ئه‌و تێدا دژیت هه‌بوونا وى ب شێوه‌یه‌ك زه‌حمه‌ت دیاردبیت. به‌لێ هه‌كه‌ مرۆڤ هزر بكه‌ت، ئه‌وا ژ مۆرالى په‌یدا دبیت ئه‌تیكه‌كه‌ تاك به‌رپادكه‌ت، مرۆڤ نه‌شێت بێژیت هه‌موو ده‌مان جڤاك، ل سه‌ر دامه‌زراندنا ڤێ چه‌ندێ یێ ئیكلایه‌، لێ تشتێ كو بهێت قه‌بوولكرن ئه‌وه‌، هه‌رده‌مێ تاكى هه‌ولدا ئازادیا خوه‌ یا بیرورایان/ هزر و بیران ئازاد بكه‌ت، هینگێ ئه‌و دبیت تاكه‌كه‌سه‌ك فه‌ردانیه‌ت د ناڤ جڤاكى دا و جڤاك ژى ل سه‌ر وى پیڤه‌رى دێ هه‌ژمێریت ئێك ژ كه‌سێن هه‌بوونگه‌رایى. دبیت د ناڤ هنده‌ك ژ جڤاكێن پاشكه‌فتى دا، تاكه‌كه‌س نه‌شیابیت فه‌ردانیه‌تا خوه‌ كونترۆلبكه‌ت، ره‌نگه‌ ئه‌ڤه‌ ژى ئه‌گه‌ره‌كه‌، كو ژ هزر و ژینگه‌ها وى په‌یدابوویه‌، به‌لێ یا كو ل سه‌ر وى فه‌ر، ئه‌ڤ چه‌نده‌ یه‌ ئه‌و پێداچوونێن رژد د خوه‌ دا بكه‌ت و پرسیاران بئازرینت، هه‌تا بشێت د جڤاكى دا هه‌ست ب ئه‌مانه‌ت و به‌رپرسیاریا خوه‌ بكه‌ت.
ئه‌نجام: ب هزرامن، تاكه‌كه‌س و جڤاك هه‌ردو رسته‌یه‌كن ب ئێك دو ڤه‌ گرێداینه‌، ئانكو تاك هه‌بوونا خوه‌ ژ جڤاكى وه‌رگریت و جڤاك ژى هه‌بوونا خوه‌ ژ تاكى وه‌ردگریت، به‌لێ ل ڤێره‌ ماده‌م تاك ژ هه‌بوونا وان پره‌نسیپان ئه‌وێن مه‌ به‌حس لێ كرین به‌رپرسیاره‌، دڤێت ئه‌و ل دۆر ڤان سالوخه‌تان ڤه‌كۆلینان بكه‌ت، چونكو ئه‌و خودان ئه‌قله‌ دشێت سنۆرێن هه‌بوونا خوه‌ د ناڤ جڤاكى دا بچینیت، هه‌تا ئه‌و گوهۆرین د ناڤ بارودۆخێ جڤاكى دا ژى ئاراسته‌ دبیت، هینگێ دوور نینه‌، كو ئه‌و دێ بیته‌ ئه‌گه‌رێ دامه‌زرندنا زه‌مینه‌كێ د ناڤبه‌را چاره‌نڤیسێ خوه‌ و بنگه‌هێ جڤاكى دا.

تاكه‌كه‌س و بنگه‌هێ جڤاكى
پشكا دوویێ/جوان عزه‌ت
گه‌لۆ بۆچى هه‌تا نها تاكه‌كه‌س نه‌شیایه‌ فه‌ردانیه‌تا خوه‌ ل سه‌ر جڤاكى سه‌روه‌ربكه‌ت؟ یان دێ چاوا شێت خوه‌ د بنگه‌هێ جڤاكى دا به‌رزكه‌ت؟ ب هزره‌ك دى ئه‌رێ هه‌تا نها تاكه‌كه‌سێ كورد شیایه‌ گوهه‌رینه‌كا ب له‌ز د ناڤ خوه‌ دا په‌یداكه‌ت؟
دیاره‌ جڤاكێ كورد، گه‌له‌ك كێشێن بنچینه‌یى ل پشت خوه‌ هێلاینه‌ و ئه‌و بنچینه‌ ژى ژ په‌یدابوونا چه‌ندین به‌ربه‌ستان نه‌شیان ببن رێكه‌ك بهادار و باوه‌ردار بۆ هه‌بوون و زێهنیه‌تا تاكه‌كه‌سى، ژ به‌ر كو ئه‌و جڤاكى ب گشتى هزر د به‌رهه‌مێ خولقێنه‌ریێ دانه‌كریه‌، به‌لكو ب تبلێن ده‌ستان تاكێ گه‌رایى هه‌یه‌، له‌ورا هه‌تا دگه‌هیت وى ئاستى كو هه‌بوونا خوه‌ بۆ ئه‌و جهێ تێدا ژیانێ سه‌ره‌ده‌ردكه‌ت ئیسپات بكه‌ت، پێدڤیه‌ خوه‌ باش ئانالیزبكه‌ت.
هزربكه‌ ده‌مێ مرۆڤ ژ دایك دبیت پێدڤیا مرۆڤى ب ئازادیێ هه‌یه‌، هه‌تا ئه‌و پێكهاته‌یێن د ژیانێ دا ژى دهێنه‌ دروستكرن هه‌ر مرۆڤه‌ وان پێكهاته‌یان چێدكه‌ت، به‌لێ ئه‌گه‌ر ئه‌م وه‌كو پرۆسێس به‌رێ خوه‌ بده‌ین هزرا تاكه‌كه‌سى هه‌تا نها نه‌شیایه‌ هه‌ست ب ئه‌مانه‌ت و به‌رپرسیاریا خوه‌ بكه‌ت، ئه‌گه‌ر ژى بۆ وێ چه‌ندێ زفریت، كو تاك بوویه‌ به‌رهه‌مێ تایبه‌ت نه‌ یێ گشتى و ب هنده‌ك پێكهاته‌یێن دى دا خوه‌ پتر دبیت سه‌روه‌ر، له‌ورا ئه‌رك و ماف ل جه‌م وى نه‌بووینه‌ ژێده‌رێن ئافراندنێ.
پتریا وان ژى ل سه‌ر بوویه‌ریێن ژیانێ نا راوه‌ستین، هه‌روه‌سان دئاڤاكرنا خێزان و وارێ هزرى، ره‌وشنبیر، جڤاكى و سیاسى دا ژى كێم ته‌رخه‌من ئه‌ڤه‌ ژى وێ دگه‌هنیت، كو ئه‌و پتر ل سه‌ر ره‌هێن ئاسته‌نگ و بویه‌رێن ژیانێ راوه‌ستیت، چونكو ئه‌و تاكێ كار بۆ ئاڤاكرنا خوه‌ نه‌كه‌ت، هینگێ ئه‌و وه‌لاته‌كێ ب كار و ساخله‌له‌م ژى ئاڤا ناكه‌ت و نابیته‌ تاكه‌كێ رێژه‌دار.
هایدگه‌ر ب ڤى ره‌نگى به‌حسێ ژیانێ كه‌ت، ده‌مێ دبێژیت: “بلندترین ژیان ئه‌وه‌، یا كو مه‌زنترین به‌ربووم و مه‌زنترین خوه‌شیێ دكه‌ته‌ ژیانه‌كا مه‌ترسیدار دا”. واته‌ ئه‌و ژیانا كێشه‌، ئاسته‌نگ و مه‌ترسى تێدا بیت ئه‌و مرۆڤى هایداردكه‌ت، كو ئیدى ل ژیانه‌كا باشتر بگه‌ریت و باشتر خوه‌ ببینت وه‌ك مرۆڤه‌ك په‌روه‌رده‌كار و هه‌بوونگه‌رایى، له‌ورا مه‌رج نینه‌ ژیان یا بێ مه‌ترسى بیت، به‌لێ مه‌رج ئه‌وه‌ مرۆڤ هزربكه‌ت كو چ ژیان بێ ئه‌گه‌ر و مه‌ترسیدار نین هه‌تا مرۆڤ دیڤچوونێ ل سه‌ر نه‌كه‌ت نزانیت.
به‌لێ ل سه‌ر ڤێ رێكێ پێدڤییه‌ تاكه‌كه‌س بزانیت ئیدى، ئه‌و خودان هه‌لویست و بریار و ئازادیا خوه‌ یه‌، جڤاك ب وى دگه‌هیت ئه‌نجامێ ئاڤاكرن و ئاراسته‌كرنه‌كا ته‌ندرۆست، لێ ب مخابنى ڤه‌ ئه‌و ره‌وشا نها تاكه‌كه‌س تێدا دبوریت مرۆڤ شێت بێژیت نه‌ ره‌وشاكا ئاسانه‌، به‌لكو پتر گرێداى هزر، رێك پێڤانێن بنه‌جه و ئه‌نجامه‌گه‌رى و پراكتیكرنێ یه‌، به‌لێ ئه‌و تشتێ پێ مفادار دبیت ئه‌وه‌ كو بیته‌ تاكه‌كه‌سه‌كێ هه‌ژى و هێژاى ژیان و بهاداریێ.
ئه‌نجام/ئه‌و پیڤه‌رێ كو باندورێ ل هه‌بوونا تاكه‌كه‌سى وبنگه‌هێ جڤاكى بكه‌ت ب هزرامن، بوویه‌رێن ژیانێ نه‌ و دئه‌نجام دا ئه‌ڤ بوویه‌ره‌ ببن رێكارێن هزركرن، خواندن و تێگه‌هشتنێ بۆ وى تاكى و یا ش هه‌میێ گرنكتر ئه‌وه‌ تاك، بزانیت و لێبگه‌ریت كا وى چ دڤێت؟ ئه‌و چیه‌، كیه‌ و بۆ چ هاتیه‌ هه‌بوونێ، هه‌تا باشتر ژیانێ فام بكه‌ت و خوه‌ و جڤاكێ خو باشتر بناسیت و ئاڤابكه‌ت.

36

جوان عزه‌ت/ پشكا پێنجێ
راسته‌ مرۆڤایه‌تى ل سه‌ر رویێ ئه‌ردى هاتیه‌چاندن، به‌لێ چاوا مرۆڤ شیان تێكه‌لى گرفت و ده‌مێن گوهۆرینێ ببن؟ دیاره‌، هه‌بوون ل نیك مرۆڤى بۆ ڤیانا هێزێ، چونكو مرۆڤ نه‌ به‌س ب بوونێ تێكه‌لى پرۆسیسا ژیانێ بوو، به‌لكو ب هێزێ شیا رووبه‌رووى گرفت و دامه‌زراندنا هه‌بوونێ ببیت. ب ڤێ چه‌ندێ هزر ژى ل سه‌ر روویێ ئه‌ردى وه‌ك په‌ناگه‌ها راستیا هه‌ر تشتى هاته‌ زانین و هه‌بوون ژى بۆ پرۆسێسه‌كا گومانى، هینگێ مرۆڤ ل دووڤ بۆیه‌رێن ژیانێ چوو، هه‌تا شیایى هه‌بوونه‌ك هزرى و ب ئاست ئافرینت، ل ڤێره‌ ئه‌م راسته‌رێ ئازراندنا هنده‌ك پرسیارێن هێلى دهێن، ئه‌رێ مرۆڤ چاوا بوون خودان زانینه‌ك هه‌بوونى، یان ب چ رێك گه‌هشتن بده‌ستڤه‌ئینانا ئارمانج و پێگه‌هێن زانستى؟ ئه‌رێ د ره‌وشا ملله‌تێ مه‌ دا مرۆڤ چاوا دشێت مرۆڤێ كورد هه‌لسه‌نگینیت؟ ب هزره‌ك دى ئه‌رێ مرۆڤ به‌نده‌وارێ كوشتن یان ژى ئه‌رك و مافان یه‌؟
ئها ل ڤێره‌ پێدڤى یه‌، مرۆڤ ب رێیا ئه‌قلى سه‌ره‌ده‌ریێ ل گه‌ل ئاستێن بهادار و ژیانێ بكه‌ت، به‌لێ هه‌تا كو مرۆڤ ڤێ ئێكێ سه‌لماندیه‌، گرنگه‌ زه‌مینێ پلان و ستراتیژیا پێنگاڤان یێ ل بار بیت. وه‌كو سیپنۆتزا دبێژیت: “ئه‌و ده‌وله‌تا ب سرۆشتى هزربكه‌ت، ده‌وله‌ته‌كا ته‌مه‌ن كورت، تاكره‌و، هه‌ژار و تونده‌، له‌ورا گرنگه‌ ئه‌قلێ مرۆڤى ده‌ست ژ ڤێ جۆره‌ ژیانێ به‌رده‌ت و بگه‌هیته‌ رێكه‌فتن و تێگه‌هشته‌نه‌كا هه‌ڤپشك، پاشى ل ژێر قانوونێ ژیانێ پرۆسێس بكه‌ت نه‌ك ل ژێر هزرا سرۆشتى”.
واته‌، پرۆسێسا ژیانێ ل نیك مه‌ بوویه‌، هزره‌ك خه‌ون و خه‌یالى و ب سروشتى ڤه‌هاتیه‌ گرێدان، هه‌ڤده‌م د گه‌ل ژیانه‌ك ب سلامه‌ت و پیشكه‌فتى به‌ر ب ده‌وله‌ته‌ك ب رێكه‌فتن و ده‌ستهه‌لاته‌ك خوه‌جه نه‌ چوویه‌ ل سه‌ر ڤێ رێیێ مرۆڤ ژى نه‌شیایه‌ پارێزگاریا ژیان خوه‌ و ب ئه‌قله‌ك ئازاد و دیمۆكراسى بكه‌ت و بپارێزیت. هه‌روه‌سا دامه‌زراندنا ده‌وله‌تێ ب تنێ به‌رپرسیارێ هێز و هه‌بوونا مرۆڤى نینه‌، به‌لێ ئه‌و مرۆڤه‌ ب رزگاركرن و كاركرنا ئه‌قلێ خوه‌ وێ ده‌وله‌تێ دروست دكه‌ت و دبیته‌ پشكه‌ك ژ سه‌رگرتنا په‌یمانا كۆمه‌لایه‌تى و جڤاكه‌كێ ساخله‌م.
ژ لایه‌ك دى ڤه‌، هه‌ر ئه‌قله‌ پرسیاران ده‌رباره‌ى، ژیان، هه‌بوون، هزر و باژیران دئازرینت، چونكو مرۆڤ ب خوه‌ دامه‌زرینه‌ر و به‌رهه‌مێ وێ ژیان و جهانێ یه‌ لێ ئه‌ز دبێژم، مرۆڤێ كورد بلا ب شێوه‌ك دیرۆكى بژیت، به‌لى ب شێوه‌یه‌ك سه‌رده‌م و ئه‌قلى هزر بكه‌ت، داكو نه‌بیت به‌نده‌یێ وێ دیرۆكێ.
ئه‌نجام: هه‌تا ئه‌ڤ مرۆڤه‌ بشێت سه‌نگه‌رێ ڤێ مه‌مله‌كه‌تێ دامه‌زرینت، گرنگه‌ ئه‌و ل دیڤ پرسیاركرنا بوویه‌ران بچیت و لێ بگه‌ریت، ژبه‌ر كو ئه‌ڤ چه‌نده‌ ده‌رگه‌هه‌كه‌ بۆڤه‌كرنا رێیا وى، له‌ورا ئه‌گه‌ر ئه‌و بخوازیت رزگارببیت دڤێت ئه‌و وان ده‌رگه‌هان بقوتیت، یێن كو بزانیت دێ بنه‌ ئه‌گه‌رێ گه‌شه‌ پێدانا زانست و مه‌ودایێ ئازادیێ بۆ چینه‌ك سه‌رده‌ست ژیانه‌ك سه‌ركه‌فتى.

هزر و پرۆسێسا ژیان و باژێران
جوان عزه‌ت/ پشكا دووماهیێ
چ جڤاك د بێ پێكهاته‌یێن ئازاد نینن، به‌لێ چ پێكهاته‌ ژى د بێ جڤاكێن ب به‌رهه‌م نینن، ژ به‌رهندێ به‌رهه‌مێن ئازاد هه‌رده‌م جڤاكێن ئازاد دادمه‌زرینن و به‌رهه‌مێن گرتى جڤاكێن گرتى پێك دئینن. له‌ورا جڤاكێ كوردى ژى ئه‌نجامێ به‌رهه‌مێ ئه‌قلێ گرتى یه‌.
ئه‌گه‌ر خوانده‌ڤان هزربكه‌ت و بێژیت بۆچى جڤاكێ كوردى ئه‌نجامێ ئه‌قلێ گرتیه‌؟ واته‌ هێشتا نه‌ بوو یه‌ خودان جڤاكه‌ك سه‌ربه‌خو، ئازاد، ناسناما ژیانێ، له‌ورا د ڤێ پێڤاژوویێ دا به‌رده‌وامى دایه‌ ئافراندنا پێكهاته‌یان و نه‌شیایه‌ هه‌ولا دامه‌زراندنا وان بكه‌ت، به‌لێ بوویه‌ خودان هه‌مان ئه‌قل و ماهیه‌ت.
ئه‌وا ژ جڤاكێ كوردى ده‌ردكه‌ڤیت، ب هزرامن زه‌حمه‌ت بشێت جڤاكه‌ك ڤه‌كرى و كه‌ده‌ك ئازاد و ڤه‌كرى پێك بهینت، چونكو تاكه‌كه‌سێ كورد ل په‌ى سنۆرێن كۆمى و كه‌لتوورى ژیان دایه‌ پێناسه‌كرن، هه‌لبه‌ت ئه‌ڤه‌ ژى ئاستێ پێڤاژوویا ژیانێ هندا دكه‌ت و مرۆڤ ژى به‌ر پێلێن كابیس و ئه‌فسانه‌یان دبه‌ت.
بنێره‌ سیسته‌مێ جڤاكێ كوردى، سیسته‌مه‌كه‌ پتر گرێدایى ره‌وشا بوویه‌رێن كه‌ڤن و رابرودویى یه‌، ئه‌ڤ كه‌ڤبوونه‌ یاخى بوونا مرۆڤان دسه‌لمینت، مرۆڤ ل دووڤ هه‌لویستێن نوو و جیهانگیرى ناگه‌ریت، به‌لكو دبیته‌ پالده‌رێ رێكا نه‌نیاسین و ل خوه‌ نه‌گه‌ریانێ، ژ به‌رهندى ئه‌ڤ یاحیبوونه‌/ پشتگوه هافتنا مرۆڤى دگه‌ل ده‌ردورێن ژیانێ مه‌زن و ئاراسته‌ دبیت، به‌لێ ئه‌ز دبێژم هه‌ر پرسه‌كا هاتبیته‌ ژیانێ مینا: پرسا سیاسى، جڤاكى، مرۆڤى، كومه‌لایه‌تى و…هتد به‌رى وان پرسان یاخیبوون په‌یدا بوویه‌، به‌لێ ب ئه‌نجامێ ڤه‌كولین و هزركرنا مرۆڤى بۆ وان میناكان هێدى هێدى رۆناهى و چاند پێشكێشى ژیان و سه‌ره‌راستیێ بوویه‌.
ئه‌لبێركامو دبێژیت:”یاخیبوونێ به‌رى بها هه‌بیت، یاخیبوون هه‌یه‌ له‌ورا مرۆڤێ یاخى ده‌مێ تشته‌كێ دبینیت، پێدڤییه‌ ئه‌و وى تشتى باش بنرخینیت هه‌تا ئه‌و تشت ب واته‌ و بها بكه‌فیت”. دیاره‌ به‌رى هزرا میتافیزیكى بهێت یاخیوون هه‌بوویه‌، ئه‌گه‌ر چاوان دا مرۆڤ شێت دگه‌ردوونه‌كێ ب بها دا ژیت.
هه‌روه‌سا ب گۆتنه‌ك دى یاخیبوون وه‌دكه‌ت خه‌لكه‌ك ل هزرا نه‌ئازاد هشیارببیت و هه‌تا ب هاریكاریا وێ هزرێ دشێت به‌رسڤێن ژیانێ پرۆسێس بكه‌ت، ئه‌ڤه‌ ژى پێنگاڤا نه‌ ئازاد به‌ر ب پێگاڤا ئازاد دبه‌ت، هزربكه‌ كورد د ناڤ مه‌مله‌كه‌تا ڤێ ژیانێ دا گه‌هشتینه‌ وى راده‌ى هه‌تا ئیدى نه‌شێن سه‌ره‌ده‌ریێ ب شێوه‌یه‌ك دۆرهێل و مه‌نتق بكه‌ن نه‌شێن ل جهێ مه‌سه‌بێن ئاتفى مه‌سه‌به‌سێن زانستى په‌یدابكه‌ن، یان نه‌شێن ل جهێ به‌روه‌خت تاكه‌ كه‌سه‌ك مودێرن ئاڤا بكه‌ن، ئه‌ڤه‌ ئه‌و ئاڤاهى یه‌ یێ كو ب بۆرینا ده‌مى نه‌شیایى خه‌مه‌كێ ده‌رباره‌ ره‌فتار و پرۆسێسا ژیان و باژێران بخوت. له‌ورا ئه‌نجامێ جڤاكى كوردى نه‌بوویه‌ دوزا لێپرسین، باوه‌ر پێكرن، گه‌هاندنێ.
ئه‌نجام: ئه‌رێ ژیانا كوردان ل سه‌ر چ بنیات بوویه‌ هاوبه‌شێ ڤى ئه‌نجامى، ئه‌رێ ملله‌تێ كورد خوازتیه‌ ل به‌رامبه‌ر ئه‌تێكێن خوه‌ یێن به‌نیبوونێ راوه‌ستیت، یان ما جاره‌كێ گه‌لێ كورد خوازتیه‌ ب خوه‌ بریاره‌ك چاره‌نڤیساز ئاماده‌بكه‌ت و ببیته‌ دامه‌زرێنه‌رێ ئالاڤ، هێز و به‌رخوه‌دانا ژیانێ، دیاره‌ مه‌ نه‌شیایه‌ دۆئالیزما هاوبه‌ش و وه‌كهه‌ڤ په‌یدا بكه‌ین، له‌ورا زه‌مینێ سال و زه‌مه‌نێن مه‌ بۆ دۆهیا مه‌ مایه‌ و ئه‌ڤرۆ ژى ب شێوه‌ك ئالۆزى پێشكشى سوباهیا مه‌ بوویه‌.

38

هزر و پرۆسێسا ژیان و باژێران
جوان عزه‌ت /

پشكا سیێ
دیرۆك به‌رده‌وام د قووناغا گوهۆرینێ دا دزڤریت، به‌لێ هه‌ر مرۆڤه‌ك ته‌ڤنێ وێ دیرۆكێ ب بنه‌مایه‌كێ درێسیت، سه‌ره‌راى ئه‌و پێشكه‌فتنا نها د گه‌ردوونى دا زفریت، دیرۆك و مرۆڤان به‌ر ب شه‌نكسته‌ك نوى ڤه‌ دبه‌ت، چونكو ئه‌ڤ پێكهاته‌ مرۆڤى راستى گوهه‌رینه‌كا بله‌ز دكه‌ت. له‌ورا هزركرن بۆ وێ پێشكه‌فتنێ هند یا پێدڤى نینه‌، به‌لێ یا پێدڤى و گرنگ ئه‌وه‌ مرۆڤ هزر بكه‌ت كاچاوان ئه‌و پێشكه‌فتن هات و په‌یدابوو!
دیاره‌ ڤێ ره‌وشێ مرۆڤ كره‌ په‌نابه‌رێ ژیانێ، چونكو ژیان ده‌م بۆ ده‌مى گوهه‌رین ب سه‌ر دا دهێن و وه‌ك خوه‌ نامینت، به‌لێ ئه‌و دبیته‌ به‌شه‌ك ژ هه‌بوونا جیهان و گه‌ردوونى، لێ ب رێكا دامه‌زرینگه‌ها وێ مرۆڤ دشێت پێكولا داناندنا بنگه‌هێ خوه‌ یێ مرۆڤى بكه‌ت.
ئه‌م دشێن هه‌تا ئاسته‌كێ هزر د ئاڤاكرنا ژیانێ دا بكه‌ین، به‌لێ بۆچى ئه‌م هزر د هه‌بوونا وێ دا ناكه‌ین؟
چونكو هه‌تا نها هزر دناڤ مه‌ دا نه‌ بۆ یه‌ بنگه‌هێ سه‌ره‌كى، به‌لكو ب سایا هزرا ته‌ڤاهى ئه‌م هه‌مى وه‌كهه‌ڤ هزردكه‌ین وه‌كهه‌ڤ پرسان دخوینن و وه‌كهه‌ڤ تێدگه‌هین، ره‌نگه‌ ئه‌ڤه‌ جیاوازیا پرۆسسێ به‌رزه‌ دهێلیت و ژیانێ ژى دكه‌ت به‌هانه‌ بۆ نه‌بوونا ئالاڤان.
هزربكه‌، هه‌تا ب ڤێ دیتنێ مرۆڤێ كورد، نه‌شیایه‌ ده‌ربازى هزرا مرۆڤایه‌تى و دادپه‌وه‌ره‌ریێ ببیت، چونكو گومان كریه‌ سه‌نته‌رێ گونه‌هباركرنێ، له‌ورا ژى به‌رده‌وام سیمایێ كه‌لتوورى بوویه‌ ژێده‌رێ یاخیبوون و پاشداچونا ئه‌قلێ مرۆڤى.
به‌لێ هه‌تا ئه‌م بشێن رازیكرنا وان كێشه‌ و ئاسته‌نگان بكه‌ینه‌ ژێده‌رێ ئاڤاكرنا ژیان و باژێران، ب هزرامن گرنگه‌ ئه‌م زوو تشتان وه‌ربگرین و هزر د پیڤان و پێكهاتێن وان دا بكه‌ین سه‌ره‌راى وێ زانینا دناڤبه‌را جیهانا كه‌لتورى و جیهانا باژێرى دا ژى پێدڤییه‌ ب ئاسته‌كێ ئه‌قلانه‌ ژێك جودابكه‌ین هه‌تا ئه‌م بشێن بهایێ دیرۆكا خوه‌ د ئه‌ڤرو دا ببینین و مفایى ژێ وه‌رگرین.
بنێره‌ ئه‌م به‌رده‌وام دناڤ هزرا داگیركه‌ریێ دا ده‌ست ب پێنگاڤ و داهێنانان دكه‌ین، ئه‌ڤ ژى مه‌ دگه‌هینت وى ئاستى كو پێگیریێ ب هه‌بوونا خوه‌ و وه‌لاتێ خوه‌ نه‌كه‌ین، به‌لكو ئه‌ڤ داهێنانه‌ پتر مه‌ دكێشه‌نه‌ ناڤ ئاقارێ ئه‌شیر و نه‌ریتان دا ڤه‌، له‌ورا ئه‌م نه‌بووینه‌ مولكێ ناسنامه‌، نه‌ته‌وه‌ و وه‌كهه‌ڤیا خوه‌. ئه‌ڤ چه‌نده‌ ژى هزرا مه‌ تێكه‌لى ئاست و بویه‌رێن جڤاكى دكه‌ت.
ل ڤێره‌، گرنگه‌ ئه‌م ده‌ربازى هنده‌ك سه‌ره‌ده‌ریێن نوى ببین، كو ئه‌و سه‌ره‌ده‌رى ببن په‌یكه‌رێن ئاڤاكرنا هزرێ ، هه‌تا بشێن زمان، هزره‌ك نوى، ئاراسته‌ى ناسنامه‌ و نه‌ته‌وه‌یا خوه‌ بكه‌ین پاشى ل سه‌ر پرۆسێسا ژیان و باژێران راوه‌ستین، كو ئێدى گیانێ مرۆڤایه‌تیێ دناڤ مه‌ دا ببیته‌ ئه‌گه‌رێ دامه‌زراندنا وه‌رارا هشیاریێ.
ئه‌نجام: ئه‌رێ ئه‌ڤ هزر و ره‌وشه‌ كه‌نگى دێ بیته‌ پرۆژه‌یه‌كێ ئه‌كتیڤ و تێرو ته‌سه‌ل؟ ب هزرامن وى ده‌مى یا ب باندوره‌ ئه‌و ده‌مێ مرۆڤ كار بۆ هزرا خوه‌ یا ئازاد دكه‌ت، چونكو بنگه‌هێ ئازادیێ دناڤ مه‌ دا نه‌ بتنێ ئه‌وه‌ تو كه‌سه‌ك زیندانى بى و هزر د ئازادیا خوه‌ دا بكه‌یى، به‌لكو بنگه‌هێ سه‌ره‌كى ئه‌وه‌ ئه‌ز ب هزرا خوه‌ دشێم خوه‌ ئازاد بكه‌م و به‌رهه‌مێ ژیان و باژێران ب ئه‌داكرنا وێ هزرێ ئاڤابكه‌م.

پشكا چارێ
ئه‌و ره‌وشا نها گه‌لێ كورد تێدا ده‌رباز دبیت هه‌تا ئاسته‌كێ مرۆڤ ژ هێلا نه‌بوونێ رزگار كریه‌، به‌لێ ئه‌و گوهۆرینێن بله‌زێن د جیهانێ دا هاتینه‌ ئاراسته‌كرن، ئه‌ڤرۆ جڤاكێ كوردى هێلا د دوریانا ئاسته‌نگێن ژیانێ دا، ژ به‌ركو جڤاكێ كه‌ڤن راستى بۆیه‌رێن هه‌لوه‌شاندنێ هاتیه‌ و جڤاكێ نوو ژى هێشتا نه‌گه‌هشتیه‌ كاروانێ ئاڤابوونێ ب راستێ ئه‌ڤه‌ ژى مرۆڤى دهێلیت د ناڤا دودلیێ دا، چونكو جڤاكێ ده‌رڤه‌ بنگه‌هێ مرۆڤى ژ مێژه‌ دایه‌ ئاڤاكرن.
ل سه‌ر ڤى ته‌ڤنى مرۆڤى كورد هاته‌ ئاراسته‌كرن بۆ ئه‌نجامێ بێ بنگه‌هیێ و كه‌ڤته‌ د پاوانا مشه‌ختبوون و هندابوونێ دا، له‌ورا هێدى هێدى هه‌ست ب پرس و گومانان كر سه‌ربارێ وێ چه‌ندێ ژى هاته‌ بێ باوه‌ركرن، ب راستى ده‌مێ مرۆڤ ل سه‌ر ڤێ دیرۆكێ راوه‌ستیت ئێدى هزرا مرۆڤى به‌ر ب بنواشه‌كێ جوداتر ڤه‌ دچیت، كو مرۆڤه‌كێ ب بنگه‌هێ هه‌بوونێ بهێته‌ ئاڤاكرن و ژ ناسنامه‌ نه‌ریتێن بێ ئه‌نجام بهێته‌ ڤه‌قه‌تاندن.
ده‌سپێكێ بنگه‌هێ ئاڤاكرنا مرۆڤێ كورد ل سه‌ر رێخستنا سیسته‌مێ كه‌لتوورى بوویه‌، ب ڤى ره‌نگى مرۆڤێ كورد ژ گه‌له‌ك ئاسته‌نگان را بوویه‌ هه‌ڤال هه‌تا بگره‌ ژ لایێ زمان، كارێكته‌ر، ناسنامه‌ و…هتد ئه‌ڤێ دوئالیزمێ نه‌شیایه‌ رێكا هزرێ بۆ مرۆڤێ كورد ڤه‌كه‌ت، به‌لێ بۆ بریارا وى بۆیه‌ ئه‌گه‌رێ هه‌لبژارتنه‌كا كێم، چونكو ئه‌ڤ سیسته‌مه‌ ل گه‌ل وى به‌رده‌وام مه‌زن، كه‌هى و په‌روه‌رده‌ بوویه‌، له‌ورا نه‌شیایه‌ ژیانه‌ك پۆزه‌تیڤ ل جه‌م خوه‌ په‌یدا بكه‌ت.
ب ڤى مه‌رجى پێشكه‌تنا باژێران ژى به‌ر ب كه‌لتوورێ گوندى ڤه‌ چوو، ئه‌ڤێ چه‌ندێ ژى ئالۆزى دن اڤبه‌را باژێر و گوندان دا په‌یداكر، به‌لێ ئه‌گه‌ر مرۆڤ ب كویرى هزربكه‌ت ماف، ئازادى و هه‌بوونا مرۆڤى هه‌مى گرێدایى مه‌ده‌نیه‌تا باژێرانه‌، چونكو باژێر هه‌بوونا ده‌وله‌ت و سه‌نته‌رێ پراكتیكێ یه‌، كا چاوان بنگه‌هێ كه‌لتوورى هاتیه‌ ئاڤاكرن، ئها وه‌سا گرنگه‌ ئازادیا تاكه‌كه‌سى و ده‌وله‌تا باژێرى ژى بهێته‌ دامه‌زراندن، ژ به‌ر هندێ پرۆسێسا باژێرى نه‌ پرۆسێسه‌ك ب سانه‌هى یه‌، به‌لكو پێدڤى ب پلان و پرۆژه‌یێن ستراتیژى یه‌.
بنێره‌ ده‌مێ مرۆڤ هزر د ئاڤاكرنا قووناغێن گوهۆرینێ دا دكه‌ت، پێدڤیه‌ هزر د ده‌ربازبوونا ئه‌نجامێن ئه‌شیر و نه‌ریتان ژى بكه‌ت، ژ به‌ركو هینگێ مرۆڤ خاترا خوه‌ ژ رابردوویى دخوازیت و به‌ر ب نیڤ ره‌وشه‌نبیریه‌كێ ڤه‌ دچیت، ب ڤى ره‌نگى مرۆڤ ژ كه‌لتوورێ گوندان ده‌ربازى كه‌لتوورێ باژێران دبیت.
هزربكه‌ مرۆڤێ كورد د ناڤ هنده‌ك به‌رهه‌مان دا په‌روه‌رده‌ بوویه‌، هه‌تا نها نه‌شیایه‌ كارێكته‌ره‌ك جودا بخو دروست بكه‌ت، به‌لكو ئه‌و ل سه‌ر كارێكته‌ره‌ك ب ماسك هاتیه‌ به‌رهه‌مدان ب ڤى ره‌نگى ئه‌و هه‌ر رۆژ رووبه‌رى هزرێن نه‌چاڤه‌رێ كرى دبیت، هه‌تا به‌رهه‌مێ ژیانا وى بوویه‌ به‌رهه‌مێ خه‌یال و تیكه‌لێن هزرا ئه‌فسانێ، له‌ورا ل سه‌ر ڤێ رێكێ ته‌خمینا هه‌رتشتى نه‌كریه‌ و وه‌ك به‌نابه‌ر ل سه‌ر ئارسته‌كرنا ڤى زه‌مینه‌یى هاتیه‌ راسته‌رێ كرن.
ئه‌نجام: ئه‌رێ دێ چاوان شێن خوه‌ ب مه‌رجێن سه‌رهلدانا باژێرى راگه‌هینن؟ یان ژى بین ئه‌و كه‌س یێن كو خوه‌ نێزیكى ده‌وله‌تا مودێرنیزمێ دكه‌ن؟ واته‌، ئه‌قل سه‌نته‌رێ هه‌رتشتى یه‌، له‌ورا گرنگه‌ ئیدى مرۆڤ پرسا خوه‌ بكه‌ت، پاشى ئه‌قلێ خوه‌ ل گور ماهیه‌تا هزرا خوه‌ بكاربینت، هه‌تا خوه‌ هه‌ژمیریت ئیك ژ كه‌سێن خودان، ئه‌قل، ماف، ئیراده‌ و باوه‌رى، ئىز باوه‌رم ب ڤى ره‌نگى هینگێ هزرا باژێرى ژى بخوه‌ دێ گه‌هیت ئه‌نجامێ ره‌وشنگه‌ریێ.

42

جوان عزه‌ت،

پشكا: ئیكێ

هزر و پرۆسێس دو تێگه‌هێن ژێك جودانه‌ و ژیان و باژێر ژى دو هه‌ڤواته‌یێن نێزیكى ئێكن، به‌لێ پرسیار ئه‌وه‌، ئه‌رێ تاكه‌كه‌س ب چ رێك سه‌ره‌ده‌ریێ ل گه‌ل ڤان هه‌ردو هه‌ڤواته‌یان دكه‌ت؟ واته‌، ل گۆر وان ڤه‌كۆلین و پیڤه‌رێن دبن ئالاڤێن لێگه‌ریانێ، هزر به‌رهه‌مه‌ و پرۆسێس ژى ئه‌نجامێ به‌رهه‌مهێنانێ یه‌. تاكه‌كه‌س هزرا خوارنا تشتى دكه‌ت، به‌لێ هزر د به‌رهه‌مهێنانا وێ خوارنێ دا ناكه‌ت، چونكو ب ڤى ره‌نگى دهزریت  ئه‌و تێگه‌هشته‌نا ب ئه‌قلانى بهاداریێ دده‌ته‌ هزر و پرۆسیسَا ژیان باژێران، وى پێدڤى ب پراكتیزه‌كرنا  به‌رهه‌مێ وێ نینه‌. به‌لكو ئه‌و پێدڤیا خوه‌ ب ئاستێ به‌رهه‌مێ خوارنێ تنێ ڤه‌ گرێدده‌ت.  هزربكه‌ د دیرۆكا كه‌ڤن دا، مرۆڤى بهادارى د دا تێگه‌هشتن و هزرا دارستانى، چونكو ل سه‌ر وێ رێیێ مرۆڤ د ناڤ داهێنان و ئاڤاكرنێن ئاشۆپى هاتبوو راسته‌رێ كرن و هه‌تا نها ژى هنده‌ك جه و جڤاك هه‌نه‌، ل سه‌ر هه‌مان میتۆد/رێك به‌رده‌وامیێ دده‌نه‌ هه‌بوون و سیسته‌مێ ژیان و باژێران، به‌لكو هزر دپێكهاته‌یێن ئاڤاكرنا وى به‌رهه‌مى دا ناكه‌ن كا چاوا درووست بوویه‌!. له‌ورا هه‌تا نها ژى بێ هزركرن، ئانكو هه‌ر ب هاریكاریا وێ ئه‌فسانێ/ خه‌ون و خه‌یالێ هه‌بوونا خوه‌ د ژیانێ دا برێڤه‌دبه‌ن.    به‌لێ ئه‌و پرسیارا د هزرا مه‌ دا ئازرینت ئه‌ڤه‌یه‌، گه‌لۆ مرۆڤ دشێن ب زاتێن خوه‌ یێن ئاشۆپى، به‌رهه‌مێ ئه‌قلێ دارستانى كه‌فش بكه‌ن و بنیاسن؟  ب هزرامن، هه‌تا مرۆڤ  هزر د دروستكرنا به‌رهه‌مێ وێ ژیان و وى باژێرى دا نه‌كه‌ت مرۆڤ نه‌شێت وى ئه‌قلى كه‌فش بكه‌ت، چونكو گرنگه‌ مرۆڤ بخوه‌ ببیته‌ باب و سه‌میانێ برێڤه‌برنا ژیانا خوه‌.  بنێره‌، كه‌لتوورێ كوردى هه‌رده‌م  په‌نا بریه‌ به‌ر هێزا برێڤه‌برنا كه‌سه‌كێ یان بابه‌كێ، چونكو د دیرۆكا كه‌لتوورێ مه‌ دا هۆسا هاتیه‌ چاندن، خێزان، مرۆڤ بێ باب و سه‌میان نابیت، هه‌تا برێڤه‌برنا زارۆى ژى پێدڤى ب سیبه‌را وى بابى هه‌یه‌، ره‌نگه‌ ئه‌ڤه‌ ژى هزرا  تاكه‌كه‌سى به‌ر ب جۆره‌كێ دى یێ دابران و ڤالاهیێ دبه‌ت، ژ به‌ركو پێدڤیه‌ ئه‌و ب خوه‌ ژ ژیانێ را ببیته‌ به‌رپرسیار و سه‌میان.   نموونه‌، راسته‌ ئه‌م دجه و جوگرافیه‌كا داگیركرى دا دژین، به‌لێ خه‌م و به‌رپرسیاریا مه‌ ل به‌رامبه‌ر جه و جوگرافیا مه‌ گرنگه‌ رۆلێ خوه‌ ببینت، چونكو ئه‌ڤرۆ ئه‌م پێدڤى ب پرۆسێسه‌كا نوو نه‌ ئه‌و ژى هێزا گلۆبالێ بوویه‌ ئالاڤێ ده‌سنیشانكرنا هه‌مى رێیێن به‌رپرسیاریێ. به‌لێ هه‌تا ئه‌م پرۆسێسا ژیان و باژێران  ژى بخوینن، گرنگه‌ ئه‌م گومانێ بكه‌ینه‌ ژێده‌رێ چێكرنا پرسیار و پیڤه‌رێن لێگه‌ریانێ، دا ئه‌م بشێن راسته‌رێ ئاڤاكرن و گوهۆرینا وێ قووناغێ بهێن، یاكو مه‌ به‌ر ب ره‌خنه‌یه‌كا پۆزه‌تیڤ ڤه‌ دبه‌ت.  هۆسا دیاردبیت، كو هێشتا ئه‌م یێن د قووناغا كه‌لتوورى، ئه‌شیره‌تى و…هتد دا ژین، به‌لێ كێشا كو مه‌ ژ وێ پرۆسسێ دنالینیت، ئه‌وه‌ هه‌تا نها مه‌ جوداى ل گه‌ل نه‌بوونا ئه‌قل و نه‌بوونا كه‌لتووره‌كێ مۆدێرین هه‌یه‌، كوئه‌و جوداهى نه‌شێت به‌رهنگاریا وان توخیبان بگریت ئه‌وێن راسته‌رێ وێرانكرن و پاشڤه‌مانا مه‌ دهێن، ژ به‌رهندێ ژى رستنا ته‌ڤنێ باب و كالان یێ به‌رده‌وامه‌. ئه‌نجام: ئه‌گه‌ر بنێرین ئه‌قلێ جڤاكى ژى  ل سه‌ر ڤێ رێێ هاتیه‌ نژنین و مرۆڤ ژ سینۆرێ به‌رین نه‌شیا ده‌ربازى سینۆرێ میكانیزمى و رێكان ببیت، به‌لێ هه‌تا كارێكته‌را مرۆڤێ كورد ببیته‌ نه‌خشه‌یێ باژێرى، ئه‌رێ ئه‌قلێ جڤاكى كه‌نگى دێ یێ ئاماده‌ بیت كاودانێن كه‌لتوورى به‌رامبه‌ر یێن باژێرى ژێك جودا كه‌ت؟ ب هزرامن، دڤێت مرۆڤ دوباره‌ پێداچوونێن بله‌ز دخوه‌ دا بكه‌ت و هه‌ولبده‌ت داهێنانێن باژێرى د ناڤ خوه‌ یا خوه‌ دا ئاڤابكه‌ت، هه‌تا ژ ئه‌فسانا دارستانى به‌ر ب یا باژێرى بچیت.

هزر و پرۆسیسَا ژیان و باژێران
جوان عزه‌ت/ پشكا دوویێ
گه‌لۆ ئارمانجا سه‌ره‌كى یا ئه‌قلێ باژێرى چیه‌؟ دبیت هه‌تا ئاسته‌كێ ئه‌قلێ باژێرى خزمه‌تا مرۆڤى بكه‌ت، چونكو ئه‌و به‌ره‌ڤ ئه‌قله‌كێ جودا دچیت، نموونه‌: ل جهێ چاندنا كه‌لتوورى، ئه‌قلێ باژێرى سیسته‌مێ ره‌وشه‌نگه‌ریێ، بهاداریێ، پیشه‌سازى و مه‌ده‌نیه‌تێ دچینت. هه‌روه‌سا ئه‌و سیسته‌مێ دیمۆكراسى و سیسته‌مێ پێكڤه‌ ژیانێ یه‌.
به‌لێ هه‌رده‌مێ هزر ئازاد بوو هینگێ مرۆڤ، ژیان، باژێر ژى ئازاد دبن، چونكو مرۆڤ ب تێهزرنێ دبیته‌ هه‌ڤاله‌كێ وه‌فادار بۆ هێزا ئازادیێ، ئه‌م دشێن ئازادیا باژێرى ب پراكیتزا ئه‌قلى ڤه‌ گرێبده‌ین، ژبه‌ركو ئازادى به‌رهه‌مێ ئاڤاكرنا ئه‌قل و هه‌مى پێكهاته‌یێن ژیانێ یه‌.
بنێره‌ ل جهێ كو ئه‌م هزر د ئاڤاكرنا باژێران دا بكه‌ین، ئه‌م پتر ل سه‌ر جهێن وان دئاخڤین و دنڤسسین و د هه‌مان ده‌م دا ئه‌م هزر د ئاڤاكرنا پاشخانێن وان وه‌كو پراكتیزه‌كرن و پراكتیك ناكه‌ین، چونكو هزر ل جه‌م مه‌ نه‌بوویه‌ ئه‌و ئالاڤ یێ كو بشێت ژیان و پرۆسێسا ئازادیێ برێڤه‌ببه‌ت، كا ئه‌م بیرا خوه‌ ل گوتنا دیكارتى بینین، ده‌مێ دبێژیت: “ئه‌ز هزردكه‌م، كو ئه‌ز هه‌مه‌” واته‌، مرۆڤ ب هزرێ هه‌یه‌. به‌لێ پرسیارا كو ئاراسته‌ى هزرامه‌ دبیت ئه‌وه‌، ئه‌رێ ما مه‌ جاره‌كێ هزر د وێ هه‌بوونێ داكرییه‌، كا ئه‌و هه‌بوون پێدڤى ب چیه‌؟ دیاره‌، مه‌ نه‌شیایه‌ ب ڤێ تێگه‌هشتنێ فه‌زیله‌تا هه‌بوونێ بلند بكه‌ین، ژبه‌ركو هه‌بوونا مرۆڤى وه‌دكه‌ت مرۆڤ هه‌بیت و هزربكه‌ت.
دبیت هه‌تا ئاسته‌كێ مرۆڤێ كورد كه‌فیتیه‌ د ناڤبه‌را نال و بزمارێ دا، كه‌واته‌ ئه‌و نیڤ د ئه‌ڤرۆ دا دژیت و نیڤ د دۆهى دا دژیت، چونكو ئه‌و كه‌تیه‌ د دوبه‌ندان دا، مینا (پێدڤى و هیڤیان)، چونكو ئه‌و پێدڤیان ب ئه‌ڤرۆ ڤه‌ دبینت و هیڤیان ژى ب خه‌ونێن دۆهى ڤه‌ دبیت، له‌ورا نه‌شیایه‌ وه‌كو هزر سه‌ره‌ده‌ریێ دگه‌ل پاشخانا هه‌بوون و گلۆبالێ بكه‌ت، هه‌تا پرسێن مه‌زن ژى ب هێلا ده‌م و جه و ناسنامه‌ و مرۆڤبوونا خوه‌ دا درێژ دبینت، له‌ورا كه‌دا وى نه‌ بوویه‌ به‌شه‌ك ژ سه‌ره‌ده‌ریكرنا دورهێل و بۆیه‌رێن ژیانێ.
سپینۆتزا دبێژیت: “تاكه‌كه‌س یێ ئازاده‌ چ بكه‌ت یان چاوان خوه‌ په‌روه‌رده‌بكه‌ت ئه‌و د ڤێ ده‌وله‌تێ دا ل ژێر كنترولا سروشتى یێ هاتیه‌ ئازادكرن بۆ گه‌هشتنا ئارمانج و مه‌به‌ستێن ژیانێ، چونكو ئه‌و خودان ئه‌قله‌”. هه‌روه‌سان ده‌رباره‌ى ژیانێ ژى دبێژیت: “مرۆڤ هه‌ول دده‌ت بۆ ده‌ستڤه‌ئینا مه‌به‌ستێن ژیانێ ب هه‌ر رێكه‌كا هه‌بیت راست یان دروست بیت خوه‌ دگه‌ل وێ هه‌ماهه‌نگیێ بگونجینت”. ل ڤێره‌ سیپنوتزا، ڤى حاله‌تێ ژیانێ ب شێوه‌كێ مه‌ترسیدار دبینت، چونكو مرۆڤ ب سه‌ره‌راستكرنا ئه‌قلى دشێت دگه‌ل هه‌ماهه‌نگیا ژیانێ بگونجیت، به‌لێ نه‌ هه‌رێكه‌كا هه‌بیت بۆ ژیانێ ببیته‌ ئالاڤ و هه‌ماهه‌نگ، به‌لكو ئه‌قل پیڤه‌رێ هه‌رتشتى یه‌.
ئه‌نجام: ئه‌رێ ئه‌م هزرێ راده‌ستى كیش حوكمى دكه‌ین، یێ راست و ره‌ها، یان یێ خه‌له‌ت و مادده‌ى؟ ب هزرامن، هه‌رمادده‌یه‌كێ روحه‌ك هه‌یه‌ و ل سه‌ر هزرا ئه‌وى مادده‌ى سینور دهێنه‌ گوهه‌رین وبه‌زاندن، به‌لێ ئه‌و مادده‌یێ ، دشێت ب روحه‌كا ئازاد ده‌ربرینێ ژ هزرا سینوران بكه‌ت، ئه‌وه‌ یێ كو ب ته‌مه‌نێ هزر و هه‌بوونا خوه‌ ده‌ربازى بیره‌وه‌رێن نوى و سه‌رده‌م ببیت. له‌ورا گرنگه‌ ئه‌م ب سه‌ره‌ده‌ریكرنا هزر و روحا ئازاد به‌رده‌وامیێ بده‌ینه‌ پروۆسیسَا هزر و ژیانێ ژى

 

37

جوان عزه‌ت/ پشكا پێنجێ
ژن ئه‌و رێبه‌ره‌ یه‌، یا كو بشێت به‌رهه‌نگاریێ د هه‌ر ئاسته‌نگه‌كا ژیانێ دابكه‌ت، چونكو ئه‌و دونیایا مرۆڤ تێدا دژیت ژى پێدڤى ب ئازادیێ هه‌یه‌. له‌ورا مرۆڤى مافێ وێ ئازادیێ دڤێت. نموونه‌ ئه‌گه‌ر مرۆڤ د ناڤ زیندانه‌كێ بژیت و ژ ده‌رڤه‌ بژیت، مرۆڤ ب هه‌ردو شێوازان فێرى جۆره‌كێ دى یێ راستى و هه‌بوونێ دبیت، واته‌ مرۆڤى بڤێت یان نه‌ڤێت ئه‌و ژیان دێ داخوازا ئازادى، وه‌كهه‌ڤى، دیمۆكراسیێ ژ مرۆڤى كه‌ت، چونكو ئه‌و سیفه‌ته‌كێن ژ سیفه‌تێن ژیانا جڤاكى و مرۆڤى.
بنێره‌، یۆمۆ كینا دبێژیت: “هه‌ر جهه‌كێ پێگه‌هێ سیاسى، جڤاكى و ئابوورى یێ ژنێ لاوازبیت و هه‌ر جڤاكێ هزرا بابسالاریێ هه‌بیت و وه‌گهه‌ڤى تێدا نه‌بیت، ئه‌و چینه‌ رادبیت ب ئه‌نجامدانا كارێ بێ واته‌كرنا ژنێ”. به‌رى هه‌ر تشته‌كێ گرنگه‌ مرۆڤ نه‌هێلیت ژیان بێ فه‌راغه‌ك ڤالا ده‌ربازبیت، به‌لكو چاوان مرۆڤ قانوونێن ئه‌خلاقى و سیاسى پره‌نسیپى بنیاسیت و پێگیریێ پێ بكه‌ت، ئها هۆسا گرنگه‌ مرۆڤ رێزێ ل بیرویۆچوون ئازادیا ژنێ ژى بگریت و پێگریێ ب قانوونێن ئافراندنا وێ ژى بكه‌ت، چونكو ژن د هه‌ستیارترین ده‌مێن ژیانه‌كا مێژوویى دا دژیت، بێ كو هه‌ست ب چاره‌سه‌ریا به‌رپرسیاره‌تى و سه‌ركێشیا خوه‌ بكه‌ت.
ده‌مێ مرۆڤ هزر د شرۆڤه‌كرنا ژنێ دا دكه‌ت، ل سه‌رده‌مه‌كێ كو ئاستێ پێشكه‌فتنێ به‌ر ب ئاستێ ڤه‌كۆلینه‌كا بلند دا دچیت، به‌لێ ل وى ده‌مى دیرۆكا هزار سالێن كه‌ڤن دهێته‌ به‌ر چاڤ و ناڤ ناخێ مرۆڤى دا، ئها ئه‌ڤرۆ ژن د ناڤ وێ دیرۆكێ دا وه‌كو بۆنه‌وه‌ره‌كا هه‌مه‌لایه‌ن، بێ ركابه‌ر و ئامرازه‌كێ به‌رهه‌مهنانێ دهێته‌ لقه‌له‌مدان و دژیت. دبیت گه‌له‌ك جاران ئه‌و ده‌رفه‌ته‌ بۆ ژنێ هاتیه‌ دان كو بچیت هه‌ولا بزوتنه‌وه‌یا خوه‌ نیاسین و ئازادیا خوه‌ بده‌ت، به‌لێ پێدڤیا وێ ب رێكخستنا مه‌رج و مووله‌تا مرۆڤبوونێ یه‌ هه‌تا ببیته‌ خودان ئه‌تیك و پره‌سیپێن خوه‌ یێن تایبه‌ت.
ب هزرامن، د ڤى وارى دا هه‌ر جڤاكه‌كى پێدڤى ب پێناسه‌یه‌كێ هه‌یه‌، كو ئه‌و پێناسه‌ ببیته‌ به‌رسڤه‌ك بۆ ئیشا نه‌ساخله‌میا مرۆڤان، چونكو گیانه‌وه‌رى ژى ل سه‌ر رویێ زه‌مینه‌ پێدڤى ب ئازادى و یه‌كسانیا خوه‌ هه‌یه‌. له‌ورا یا فه‌ر و گرنگه‌ مژارێن ژنێ به‌رده‌م ببن بابه‌تێن زانستى، داكو ژن بشێت دیرۆكا خوه‌ دابین بكه‌ت و بنیاسیت.
هه‌رده‌ما ژنێ هزر د دیرۆكا خوه‌ دا كر، هینگێ ئه‌و دبیته‌ پشكه‌ك ژ راستڤه‌كرنا وێ دیرۆكێ، چونكو ژن دبیته‌ بارهه‌لگرا زانستێ سیۆسیۆلوژى، سیاسى و فه‌لسه‌فى، ل وى ده‌مى بۆ وێ دهێته‌ سه‌لماندن دبیت كو ئه‌و ئێكه‌م بوونه‌وه‌ر بوویه‌ قوربانى و باجا جڤاكێ مه‌ده‌نى دایى و نه‌شیایه‌ فه‌رمانراوه‌یا خه‌لكه‌كێ بكه‌ت، كو كه‌سایه‌تیا بابسالارى د ناڤ وى خه‌لكى دا بهێته‌ مراندن، له‌ورا هه‌تا نها بوویه‌ سه‌ركێشا وندابوون و به‌ندبوونه‌كا ساده‌ و كلاسیك د ناڤ بنیاتێ جڤاكه‌كێ نه‌ ژینگه‌ه دۆست دا.
ئه‌نجام: ئه‌گه‌ر كومه‌لگه‌ها كوردى بخوازیت ل دووڤ كێشه‌یێن چاره‌سه‌ركرى دا بچیت، گه‌ره‌كه‌ كومه‌لگه‌هه‌كێ پێكبینت، كو بزانیت واته‌یا ژن ب ئافرینت و هه‌لویستێن زانستى، ئه‌تیكى، پره‌نسیپى و قانوونى ب شێوه‌یه‌كێ بنه‌مایى وه‌ربگریت، داكو ل سه‌ر وێ رێكێ به‌رده‌وامیێ بده‌ت ریبَه‌رایه‌تیا خوه‌ یا ژیان، دروست پراكتیزه‌كرنا ئازادى و یه‌كسانیێ، چونكو ئه‌گه‌ر ئارمانجا سه‌ره‌كى یا خه‌لكى بۆ رابۆنه‌ڤه‌یا ژنێ ئه‌ڤه‌ نه‌بیت، ئێدى جڤاك ب خوه‌ دێ هاریكاریا كه‌فتنا خوه‌ كه‌ت و ژن ژى دێ هه‌ر مینت یا كه‌فتى و په‌نابه‌ر د وه‌لاته‌كێ ئافرێنه‌ر دا.

ژن و یه‌كسانى
جوان عزه‌ت
پشكا شه‌شێ و دووماهیێ
ژن مه‌زنترین پشكا سروشت و جڤاكى یه‌، ژبه‌ركو چه‌ند سروشتێ ژنێ د تاریێ دا مینت، هند جڤاك ژى د وێ تاریبوونێ دا دمینت. ده‌مێ ژن دهێته‌ هاڤیكرن و ژناڤبرن هزربكه‌، ل وى ده‌مى جڤاكه‌ك جهێ وێ هاڤیبوونێ دگریت.
ئازادیا ژنێ دشێت جهێ ژێنگه‌ه دۆستى و پێكهاته‌ێن مرۆڤایه‌تى بگریت، به‌لێ د ده‌مه‌كێ دا ئه‌گه‌ر ژن هه‌ولا خوه‌ رزگاركرنێ نه‌كه‌ت و بكه‌ڤیته‌ وارێ جڤاكى، سیاسى، ره‌وشه‌نبیرى دا ل وى ده‌مى ئه‌و واته‌یا ئازادبوونا خوه‌ ژى نزانیت و هینگێ دێ رۆبه‌رووى شه‌ره‌كێ مه‌زن بیت، له‌ورا گه‌ره‌كه‌ ژن هه‌ولبده‌ت خوه‌ ژى رزگاربكه‌ت و هه‌ولبده‌ت زه‌لامى ژى نێزیكى وێ رزگاریێ بكه‌ت.
بێنره‌، جڤاكى پله‌دارى دخوازیت ژن د ناڤ سروشتێ كیشه‌یان دا بژیت و هه‌مان ده‌مى دا ژن ب خوه‌ ژى هه‌ولده‌ت بمینت د ناڤ وان سینۆران دا، ب راستى ئه‌ڤه‌ ژى دبیته‌ جهێ هزركرنێ، چونكو هۆسا پتر جڤاكه‌ك ده‌وله‌ت كه‌لتوورى دهێته‌ دروستكرن، ل ڤێره‌ ب زه‌حمه‌ت ژن ژى بشێت د ناڤ چارچووڤێ ژینگه‌ه نه‌ریتى دا خوه‌ ب پله‌ ئێك ئافرینت، ژ به‌ركو ئه‌ڤ ره‌شنڤیسه‌ دبیته‌ جهێ چارچووڤه‌یێ نه‌هشیاریا ژنێ. له‌ورا گرنكه‌ ئه‌ڤ چه‌نده‌ به‌رده‌وام ببن جهێ مژار و بابه‌تان.
ل ڤێره‌ مافێ مه‌یه‌ ئه‌م پرسیاره‌كێ ب ئازرینن، ئه‌گه‌ر بێژین ئه‌رێ ئه‌م دێ چاوا شێین یه‌كسانى و دیمۆكراسیێ په‌یداكه‌ین؟ پێنگاڤا ئێكێ ئه‌وه‌، ئه‌م ب هێز و ئیرادا خوه‌ سه‌ركه‌فتنێ ب ده‌ستخوه‌ڤه‌ بینن و یا ژ هه‌میێ گرنگتر ئه‌وه‌، ئه‌م د وارێ دیمۆكراسى و مه‌ده‌نیه‌تا گه‌لێ خوه‌ دا ژنێ بده‌ینه‌ پێش، چونكو ژن ب خوه‌ ل وى ده‌مى دێ هه‌ولا ئاڤاكرنا خوه‌كه‌ت و ب هێز، هزر و وه‌رارا خوه‌ دێ شێت ئه‌وێ یه‌كسانى و دیمۆكراسیێ به‌ر ب تێگه‌هه‌كێ به‌رفره‌هتر ڤه‌ به‌ت.
ئه‌و تشتێ كو مرۆڤ دكه‌ته‌ ره‌خنه‌ ئه‌وه‌، پێدڤیه‌ ل سه‌رجه‌م پێكهاته‌یا خێزانێ دا بهێته‌ ره‌خنه‌كرن نه‌ ب تنێ ئاستێ ژنێ، ژ به‌ركو ئه‌گه‌ر هه‌ر خێزانه‌كا دهێته‌ هه‌بوونێ وه‌كو ده‌ستهه‌لاته‌كا دیمۆكراسى بهێته‌ په‌وه‌رده‌ركرن، هینگێ ژن ب خوه‌ دێ گه‌هیته‌ ماف و ئه‌ركێن خوه‌ و دێ ب كارڤه‌دانا رێكێن جودا جودا گه‌هیته‌ هه‌ڤپشكیا فاكته‌رێ شارستانیێ، ئه‌ڤه‌ ژى دێ بیته‌ ئێك ژ هێزترین شارستانیه‌تا جڤاكه‌كێ ب ناڤ نه‌ریتى، چونكو ژن دشێت ب هزرا خوه‌ یاراسته‌قینه‌ ده‌وله‌ته‌كا ژێنگه‌ه پارێز و یه‌كسان دابمه‌زرینت.
نموونه‌، د ده‌مه‌كێ دا ده‌مێ مرۆڤ دایكاتیێ د ناڤ ئه‌ڤى كه‌لتوورى دا بینت و هزردكه‌ت كو ئه‌و دایكا ل ژێر ئه‌قله‌كێ هاڤیبووى، زه‌حمه‌ت، ئازار و بارودۆخه‌كێ نه‌چار دا شیایى بێ كار و كریارێن ره‌وشنگه‌رى بژیت، هینگێ هه‌لویستێ زانستى به‌رامبه‌ر ئه‌ڤى ئه‌قلى چ بوویه‌؟ یان ئه‌و چ تشت بوویه‌، كو شیایه‌ ژنێ ل به‌رمبه‌ر ڤێ هندابوونێ هه‌لسه‌نگینیت!.
ئه‌نجام: ئها ل ڤێره‌، پێدڤیه‌ ژن بزانیت كو ئه‌و خودانا سیفه‌ت و فاكته‌رێن جڤاكى، سیاسى و شارستانیێ یه‌، چونكو ئه‌و ب خوه‌ دشێت ببیته‌ بریارده‌را دروستكرنا ئه‌تیك و پره‌نسیپێن خوه‌یێن سه‌رده‌مى و پاشى ببیته‌ پشكه‌كا گونجایى بۆ كه‌مالى و بلند نرخاندنا ئاستێ زه‌لامى ژى. له‌ورا ئه‌وا مرۆڤ د ناڤ هه‌بوونا ژنێ دا دبینت ب هزرامن، دهێته‌ واته‌یا ژێده‌ره‌كێ ئیلهامى و ره‌وشه‌نبیریا جڤاكه‌كێ ساخله‌م و ئێگرتى.

website security
WP Facebook Auto Publish Powered By : XYZScripts.com