NO IORG
نووترين نووچه
Authors Posts by ئیسماعیل تاهر جانگیر

ئیسماعیل تاهر جانگیر

ئیسماعیل تاهر جانگیر
30 POSTS 0 COMMENTS

16

ئیسماعیل تاهر

ده‌مێ زێرین و چاخێ شاد و جڤاكێ دلخۆش ل ناڤ هه‌ر ملله‌ته‌كى بۆ راددێ په‌روه‌رده‌ و ئاستێ بلندێ ره‌وشتێن گشتیێن جڤاكى ڤه‌دگه‌ڕیت كو ب هه‌مى راستگۆیى و دلسۆزى هاتینه‌ پاراستن و به‌لاڤكرن ل ناڤ وى جڤاكى، ئانكو ده‌مێ زێرین ب ده‌مى ب خوه‌ڤه‌ گرێدایى نینه‌، هندى ب وان تێگه‌هـ و ره‌وشتان ب خوه‌ڤه‌ گرێدایى كا ل چ ده‌م هه‌نه‌ و ل چ ده‌م وندا دبن، له‌و یا ڕه‌وا نینه‌ بهێته‌ گۆتن ساڵێن بۆرى دزێڕین بوون و ساڵێن نوكه‌ نه‌ دزێڕینن وئه‌ڤ تیۆرا هزرى د بنه‌ما دا یا شاشه‌.
بۆ نموونه‌ ئاستێ جڤاكیێ وه‌لاته‌كێ مینا عیراقێ بۆ نموونه‌، به‌رێ باشتر بوو ژیێ نوكه‌ چنكو:
ساڵێن بۆرى دلسۆزى و هاریكارى و مرۆڤاینى و قه‌نجى و رێزگرتنا مه‌زنان و گوهداریا دایكوبابان ژنوكه‌ باشتر و به‌ربه‌لاڤتربوو.. ئه‌گه‌ر ژى ددیارن كو ساڵێن بۆرى یان ده‌مێ زێڕینێ مه‌ ئه‌و سالۆخه‌ت هه‌بوون و نوكه‌ ژبه‌ر ژێك پچیانا جڤاكى و به‌رژه‌وه‌ندیێن كه‌سایه‌تى هاتینه‌ ونداكرن، له‌و ئه‌ڤ زاراڤه‌ ل ناڤ خه‌لكێ مه‌ دهێته‌ گۆتن.
لێ ل ناڤ ملله‌ته‌كێ مینا سه‌نگافۆرا تیۆر به‌روڤاژى یه‌، ساڵێن بۆرى دكۆڕ وهشك و زڤر وتارى بوون، چنكو ئه‌و بها و ره‌وشت ل ناڤ وان دنوینه‌!.. به‌رێ كوشتن و تالانكرن و هه‌ژارى و زۆردارى و مافخوارن وه‌كى ئاڤڤه‌خوارنێ هه‌بوو ول رۆژا نیڤرۆ دهاته‌ كرن، كرێكارێن راكرنا گلێشى چاوا به‌رمایكێن هاڤێتنێ ژ جاده‌ و كۆڵانان ڤێددان وه‌سا ته‌رمێن مرۆڤان ڤێددان!.. بڕیارێن دادگه‌هێ وه‌كى ماستى و ساڤارى ل بازارى دهاتنه‌ فرۆتن، پۆستێن سازى وكۆمپانیان دفرۆتن وه‌كى ئه‌ڤرۆ مریشك و زه‌یت ل ماركێتان دهێنه‌ فرۆتن، باوه‌رنامه‌یێن زانكۆیێ وه‌كى چایێ وقه‌هوێ ب ئه‌رزانترین بها دهاتنه‌ به‌لاڤكرن!.. لێ ئه‌ڤه‌ ده‌هـ ساڵه‌كه‌ قانوون رۆلێ خوه‌ دگێڕیت و مافێن گشتى هاتینه‌ پاراستن ل گه‌ل ره‌وشا ئارامیێ وكارێ بارزگانى و په‌یدابوونا ره‌وشه‌كا هه‌ره‌ باشا دارایى ل ڤێ گزیرتا سه‌د ساڵه‌ خه‌ون ب ژیانه‌كا هۆسا ڤه‌ ددیتن.
دبیت هنده‌ك وه‌لاتێن مینا كوێت و تونس و بۆسنه‌ و جامایكا و تایوان و مۆلدوڤیا ژى وه‌كى یا سه‌نگافۆرا بیت، بۆریه‌كێ وێران و نوكه‌یه‌كا شاد و دلخۆش و پێشكه‌فتى، و یا هنده‌كێن دى وه‌كى یا مه‌ بیت كو به‌ره‌ به‌ره‌ ژ ژیانه‌كا شاد به‌ر ب ژیانه‌كا وێرانا جڤاكى هاتبیته‌ ڤه‌گوهاستن، دزى و برنا هه‌یێ گشتى مشه‌ بوویه‌ و بازرگانان ده‌ست ب سه‌ر هه‌مى تشتان دا گرتى و گه‌نجینه‌یا ده‌وله‌تێ ڤالاكرى.
د كه‌ڤندا ئانكو پشتى جه‌نگا جیهانیا دووێ ل سالا 1945 هزرڤان و رێبه‌رێن كێشوه‌را ئه‌ورۆپا و رۆژئاڤایێ ب شێوه‌كێ گشتى كار بۆ هندێ كر وه‌لاتێن خوه‌، ژ هه‌ر جۆره‌ جه‌نگه‌كا وێرانا مینا هه‌ردو جه‌نگێن 1914 و1939 دووربێخن و ژیانه‌كا شاد و به‌خته‌وه‌ر ب خوه‌ و وه‌لاتیێن خوه‌ ئاڤا بكه‌ن و به‌روڤاژى كاره‌كێ ب زانابوون كر، ژیانه‌كا وێران بۆ دۆژمنێن خوه‌ دروست بكه‌ن، ئێكه‌م پێنگاڤ ژى دو پێشهات په‌یدابوون:
ـ جه‌نگا ساڕ یا ب بریكارى
ـ چاندنا سیسته‌مێن دیكتاتۆرى
ئانكو وان سیسته‌م و مافێن مرۆڤى و سازیێن پاراستنا ده‌وله‌تێ و په‌رله‌مان و دیمۆكراتى و ئازادیا ده‌ربڕینێ و دادى و ڤه‌گوهاستنا زه‌لالا ده‌ستهه‌لاتێ ب خوه‌ هلگرتن و ل به‌رامبه‌ر ژى دیكتاتۆر و سیسته‌مێن زڤر و نه‌هێلانا ئازادیێ ل سه‌ر مه‌ سه‌پاندن، وان پتێن سیاسى ل سه‌ر ملله‌تێن مه‌ زاڵ كرن و هه‌و وان ئه‌و پت پاراستن وهنده‌ك ژى كرنه‌ په‌ند بۆ به‌رزه‌كرنا یاریا خوه‌ یا ئه‌و كارى ل سه‌ر دكه‌ن هه‌تا به‌لانسا ده‌ستهه‌لاتێ د ناڤبه‌ران رۆژهه‌لات و رۆژئاڤا دا هاتیه‌ گهۆڕین.
مرۆڤ ب سروشتێ خوه‌ حه‌زدكه‌ت یێ ته‌نا و ئارام بیت، ل گۆنده‌كێ كێم هاتن وچوون هه‌ست ب ئارامیا سروشتى و بێده‌نگى و ژیانا دوور ژ باژێڕان و هه‌ره‌بۆشیا مرۆڤ و ئامیرێن ده‌ستكرد بكه‌ت، جڤاكناسێ ناڤدار دكتۆر عه‌لى وه‌ردى تیۆره‌ك بۆ ڤێ هه‌ڤكێشێ هه‌یه‌ و ل وێ باوه‌رێ یه‌ ژیانا ئارام یا شاد و دلخۆشه‌ لێ یا پاشكه‌فتیه‌، ژیانا ب هه‌ره‌بۆشى و مشه‌كار و هاتن و چوون یا زڤره‌ لێ یا ب پێشكه‌فتنه‌، دروست وه‌كى گوندى وباژێڕى، وه‌كى نیۆیۆرك و بۆخارست، وه‌كى بازارێ ئاسنگه‌را ل دهۆكێ وكانیه‌كا سروشتى ل گونده‌كى.
بێگۆمان هه‌ردو ژیان دئاسایینه‌، مرۆڤ دشێت خوه‌ ل گه‌ل هه‌ردویان ژى بگونجینیت، لێ چنكو مرۆڤ د ژێكجودانه‌ د هزر و ناخ و ره‌فتارێن خوه‌ دا، وى ده‌مى مرۆڤ بخو دێ بڕیارا خوه‌ ده‌ت كا جۆرێ ژیانێ هلبژێریت، یان رێبه‌رێن وه‌لاتى دێ چ بڕیارێ ده‌ن و ئێك ژ وان هه‌ردویان هلبژێرن. لێ هه‌ر ره‌فتارا مرۆڤى یه‌ وه‌دكه‌ت كه‌نگى و چاوا ده‌مێ زێڕین په‌یدا بكه‌ت، سیسته‌مى هلبژێریت یان به‌روڤاژى.

35

ئیسماعیل تاهـر

زمانێ دایكێ نه‌ كو زمانێ دایك، جوداهى د ناڤبه‌را هه‌ردوویاندا هه‌یه‌، دبیت هه‌ر ئێك ڕامانه‌كێ بده‌ت، جاران ژى هه‌ردو به‌روڤاژى ئێكبن، زمانێ دایكێ ئه‌و زمانه‌ یێ هه‌ر ئێك ژ دایكا خه‌و گوهلێدبیت و فێردبیت و ده‌ربڕینێ پێ ژ هزر و بۆچوونێن خوه‌ دكه‌ت. ئه‌و زمانێ ل ژیێ بچووك فێردبیت و گیانێ وى داگیردكه‌ت و دبیته‌ ئالاڤێ ده‌ربڕینا هه‌ر تشته‌كێ د ناخێ مرۆڤی دا، ئه‌وێ دبیته‌ ناسناما وى و شانازیێ پێدكه‌ت. له‌و زمانێ دایكێ ئه‌ڤ گرنگیا نوكه‌ وه‌رگرتیه‌ و بوویه‌ دیارده‌كا سه‌رانسه‌رى جیهان سالانه‌ ل بیردئینیت.
ده‌مێ زمانێ به‌نگالى ل رۆژهه‌لاتا دوور هاتیه‌ قه‌ده‌غه‌كرن بزاڤ شاریان بۆ ئازادكرنا وى و پاشى ل 21 شوواتا سالا 1951 دانپێدان ب زمانێ به‌نگالى ل به‌نگلادشێ هاته‌ كرن و پشتى هینگى ل 17 چریا دووێ یا سالا 1999 رێكخراوا نه‌ته‌وێن ئێكگرتى بریارا زمانێ دایكێ دا وه‌ك رێزگرتن ل مافێن ملله‌تان و فره‌ڕه‌نگیا هزركرن و ده‌ربڕینێ ل ناڤ هه‌موو ملله‌تان و پاراستنا زمانێن جودا جودا ل هه‌موو وه‌لاتان و پاش ل سالا ددووڤدا 2000 ئه‌و هلكه‌فت بۆ جارا ئێكێ هاته‌ زیندیكرن.
ل ناڤ كوردان ڤێ رۆژێ گرنگیا خوه‌ یا تایبه‌ت هه‌یه‌، چنكو ب درێژیا مێژۆیا هه‌ڤچه‌رخ زمانێ كوردى كه‌فتیه‌ همبه‌ر پیلانێن دارشتى ژ لایێ وه‌لاتێن هه‌ڤسویى ڤه‌ و هه‌وێن عه‌ره‌بكرن و تورككرن و فارسیكرنا مرۆڤێ كورد ده‌سپێكرن و بزاڤ بۆ نه‌هێلان و شێواندن و بنبڕركرن و شێواندنا وى هاتنه‌كرن. تشتێ هه‌ره‌ گرنگێ كوردان د سه‌د سالێن بۆریدا كرى زمان و جلوبه‌رگ و كولتوورێ خوه‌ پاراستیه‌ و هنده‌ك جاران ژى سه‌ركه‌فتى بوویه‌ د خورتكرنا ڤى واری دا و زمانى پێشكه‌فتن بخوه‌ڤه‌ دیتى یه‌ و ب رێیا به‌لاڤۆك و پرتووك و فه‌رهه‌نگان زمانى وه‌راره‌كا باش دیتى یه‌. لێ چنكو كوردان زمانه‌كێ هه‌ڤگرتى نینه‌ هه‌موو كورد بكاربینن و سازیێن میدیایێ كار پێ بكه‌ن و بكه‌ڤیته‌ ناڤ په‌یره‌وێن خودانێ ئه‌ڤرۆ كورد ژ هه‌ر ملله‌ته‌كێ دى پتر پێدڤى ب پاراستنا زمانێ دایكێ و كاراكرنا شێوه‌ارێن جودا جودایێن زمانێ كوردى یه‌ هه‌تا رۆژه‌ك دهێت و زمانه‌كێ ئێكگرتى دروست دبیت و دبیته‌ زمانێ ده‌وله‌تێ. هه‌مان ده‌م ژى خۆیایه‌ كو مشه‌ شێوه‌زار د زمانه‌كی دا به‌لگه‌یێ زیندیبوون و هێزا وى زمانى یه‌، كوردى وه‌ك زمان ب ده‌هان ده‌ڤۆكان هه‌مبێز دكه‌ت و ئه‌ڤه‌ خاله‌كا ئه‌رێنى یه‌، زمانێ ئێكگرتى ژى ب فه‌رهه‌نگ و كۆنگران په‌یدا نابیت، به‌لكو پێدڤى بریاره‌كا سیاسى یه‌ و ئه‌و هیڤى دێ دبیته‌ ئه‌نجامێ بریاره‌كا سیاسى پتر ژ كو بریاره‌كا هزرى ره‌وشه‌نبیرى بیت.
د ڤێ قووناغێدا گرنگه‌ هه‌ڤڕكیا شێوه‌زاران بهێزتر بكه‌ڤیت و هه‌ر ده‌ڤۆكه‌ك خزمه‌تا خوه‌ بكه‌ت و ئه‌گه‌ر رۆژ هات و زمانێ هه‌ڤگرتى دروست بیت، وى ده‌مى دێ په‌یڤا شرین و ب هێز و ره‌سه‌ن جهێ خوه‌ گریت، پاراستنا زمانێ دایكێ بۆ كوردان گرنگه‌، بكارئینانا شێوه‌زارێن دى د ڤێ ڕه‌وشێ دا خزمه‌تا زمانى ناكه‌ت به‌لكى گاڤه‌كه‌ بۆ كوشتنا شێوه‌زاره‌كى دیتر یێ هێژا و ره‌سه‌ن و دێرین بیت، گرنگه‌ گشت شێوه‌زار پێكڤه‌ خورت و كارا ببن و هه‌ر ئێك بشێت ب پێشكه‌فتنا گاڤێن سه‌رده‌مڕا بگه‌هیت دا ل دووماهیێ زمان وه‌ك ره‌وشه‌كا ئاسایى و ناسنامه‌كا نه‌ته‌وى بشێت خزمه‌تا جڤاكى و پێدڤى و حه‌ز و داخوازێن وى بكه‌ت.

17

ئیسماعیل تاهر

هێشتا ل ده‌ستپێكێ و ل گه‌ل پێگه‌هشتنا میدیا كوردى د قووناغا پشتى سه‌رهلدانێ دا سازیێن میدیایێ گرنگى و پووته‌كێ باش دایه‌ كه‌رتێ گه‌شتوگوزارێ و هه‌ڤوه‌لاتى هانداینه‌ سه‌ره‌دان و سه‌یرانێ ل جهێن گوزارى بكه‌ن و هه‌تا نوكه‌ ژى ئه‌و پووته‌ به‌رده‌وامه‌ به‌لكو قووناغێن باشێن پیشه‌یى ژى د ڤى واری دا بڕینه‌، گه‌هشتیه‌ ڕادده‌كى نه‌ وه‌ك ریكلام و ئاگه‌هدارى سه‌ره‌ده‌رى ل گه‌ل مژارێ بهێته‌كرن، به‌لكو بووینه‌ پشكه‌كا كارێ رۆژانه‌یێ میدیایێ و ب تایبه‌ت كه‌نالێن تێله‌ڤزیۆنێ و ل گه‌ل هه‌ر به‌رنامه‌ و ڕاپۆرت و كاره‌كێ میدیایێ نیشادانا گوزاریێ و دیمه‌نێن جوان و سه‌رنجڕاكێش به‌رچاڤ دبن، خوه‌ به‌رى به‌لاڤۆكا نووچه‌یان ژى جاران دیمه‌نێن جوانێن مێرگ و چیمه‌ن و ئاڤ و گیا و چیا و دۆل و نهال و به‌فر و بارانێ دهێنه‌ په‌خشكرن و هه‌سته‌ك بۆ بینه‌رى دروست دبیت كو مه‌ وه‌لاته‌كێ خۆش و خودان گوزاریه‌كا تایبه‌ت هه‌یه‌.
له‌و گرنگه‌ كار ل سه‌ر ڤێ ره‌فتارا جوان به‌رده‌وام بیت و سازیێن گوزارى و ل به‌راهیا وان رێڤه‌به‌ریا گه‌شتوگوزارێ ل پارێزگه‌ها دهۆكێ پالده‌ربن ئه‌ڤ بزاڤه‌ دگه‌شه‌داربن بۆ به‌رچاڤكرنا ڤان دیمه‌ن و جهێن گوزارى، ئه‌ركێ ئێكێ ئه‌وه‌ شێوێ هزرا خودانێن جهێن گوزارى ژ بازرگانى و په‌یداكرنا داهاتى بهێته‌ ڤه‌گۆهاستن بۆ باشتر خزمه‌تكرنا سه‌یرانیان، یا د جهێ خوه‌ دا نینه‌ مه‌زاختیێن جهێن گوزارى ل دهۆكێ ژ جهه‌كێ مینا ئانتالیا یان ئه‌زمیرێ ل توركیا یان وه‌لاته‌كێ وه‌ك لوبنان و گورجستان و ئازه‌ربه‌یحانێ گرانتربن، چنكو ئه‌گه‌ر هۆسا بیت سه‌یرانى خوه‌ ل مه‌ ناگریت و ب تنێ دێ مه‌ و ده‌ڤه‌را مه‌ وه‌ك وێستگه‌هه‌كا بێهنڤه‌دانێ و گه‌راج بكارئینیت و ب رێیا مه‌ دێ قه‌ستا وان جه و وه‌لاتان كه‌ت، ب بهایه‌كێ ئه‌رزانتر دێ وه‌لاته‌كێ دى بینیت، دێ ده‌ریایێ بینیت، دێ كولتووره‌كێ دى بینیت و…هتد.
گۆزار نه‌ ب تنێ ئیانانا دراڤى یه‌ وه‌كى ئه‌م هاتینه‌ تێگه‌هاندن، به‌لكو به‌رى وى هنده‌ك تشتێ دى گرنگه‌، ئێك ژ وان هنارتنا كولتوورێ مه‌ بۆ ده‌رڤه‌، گوزار ژى نه‌ ب تنێ باخچه‌ و گیا و دارستان و داروبار و كانى و رووبارن، مۆزه‌خانه‌ و پرتووكخانه‌ و باخچێن گیانه‌وه‌ران و.. هتد. نه‌ ژ جه و سازیان، وه‌كى دى حوكمه‌ت نه‌شێت بارێ هه‌موو گوزارێ هلگریت، به‌لكى گرنگه‌ كه‌رتێ تایبه‌ت ب هه‌موو جۆرێن وێڤه‌ هه‌مبێز بكه‌ت و بكێشیته‌ ناڤ پرۆسێ، پشته‌ڤانى و هاریكاریا میدیاكار و سازیێن میدیایێ پشتڕاست بكه‌ت و وان ده‌زگه‌هان ب هه‌ر رێیه‌كا هه‌بیت بێخیته‌ د خزمه‌تا كارێ خوه‌ دا، نه‌ ب تنێ سازیێن میدیایێ، به‌لكو ریكلام و پرۆشۆر و نه‌خشه‌ و جهێن گوزارى و رێنیشانده‌رێن جوان و ژێهاتى و ب هه‌موو زمانان دروستكه‌ت و به‌رى وه‌رزێ سه‌یرانێ بكه‌ڤنه‌ به‌ر ده‌ستێ خه‌لكى و كۆمپانیێن گوزارى ل ناڤ كوردستانێ و ده‌رڤه‌یى كوردستانێ.
گرنگه‌ سازیێن گه‌شتوگوزارێ نه‌خشه‌ و پلان هه‌بن بۆ پاشه‌رۆژێ، چنكو ئاسایى یه‌ جهێن دى یێن هه‌ڤڕكیا مه‌ دكه‌ن ئارامى و گه‌شه‌كرنێ بخوه‌ڤه‌ ببینن و د ئه‌نجام دا دێ كارتێكرنه‌كا نه‌رێنى ل سه‌ر جهێن مه‌ یێن گوزارى هه‌بیت، رێك و بهایێن گران و خزمه‌تێن ئاست نزم دێ كارتێكرنێن وێران هه‌بن، پێدڤى ئاگه‌هداربوونه‌كا رژدن، نه‌خاسم كو هه‌موو ڤه‌كۆلینێن زانستى یێن بۆ كۆمپانى و جهێن گوزارى هاتینه‌ كرن خوه‌یا دكه‌ن بزاڤا ئینانا دراڤى و قازانجى پتره‌ ژ یا پێشكێشكرنا خزمه‌تان بۆ سه‌یرانیان و ئه‌ڤه‌ چوونه‌كا شاش و زیانبه‌خشه‌ ل پاشه‌رۆژێ دێ باجا وێ ده‌ین.

40

كورتیا هه‌ره‌ كورتا چیرۆكا شارستانیێ
(قصه‌ الحچاره‌) ویل دیۆرانت
به‌رهه‌ڤكرن و كورتكرن و كوردیكرن
ئیسماعیل تاهر
چیرۆكا شارستانیێ چیرۆكا مرۆڤ و مرۆڤایه‌تیێ یه‌، هه‌ر ژ ده‌سپێكا په‌یدابوونا شارستانیێ هه‌تا سه‌د سالیا 17 و ب شێوه‌كێ جیۆگرافى هاتیه‌ دارشتن و ل سه‌ر پێنج پشكان هاتیه‌ به‌لاڤكرن:
1) كولتۆرێ رۆژهه‌لاتێ: شارستانیا مسر و رۆژهه‌لاتا نێزیك هه‌تا وه‌غه‌ركرنا ئه‌سكه‌نده‌رێ مه‌زن و هندستان و چین و ژاپۆنێ هه‌تا سه‌رده‌مێن نوو ڤه‌دگریت.
2) كولتۆرێ كلاسیك: شارستانیا گریك و رۆمان و رۆژهه‌لاتا نێزیك ئه‌وا دكه‌فته‌ ژێر ده‌ستێ گریك و رۆمانان ڤه‌دگریت.
3) كولتۆرێ ناڤین: شارستانیا ئه‌ورۆپا كاتۆلیك و پرۆتستانت ورۆمانێن بیزه‌نتى و شارستانیا ئاسیا و ئه‌فریقیا و ئیسپانیا هه‌تا سه‌رده‌مێ ڕِاپه‌ڕینا ئیتالى ڤه‌دگریت.
4) مێژوویا ئه‌ورۆپا: شارستانیا مێژوویا شارستانى هه‌ر ژ چاكسازیا پرۆتستانتى هه‌تا شۆره‌شا فره‌نسى ڤه‌دگریت.
5) شارستانیا نوو: ڤه‌دیتنێن به‌رچاڤ و هزرى د وارێن سیاسى و زانست و فه‌لسه‌فه‌ و ئایین و ره‌وشت و هونه‌رى دا ل ئه‌ورۆپا ب شێوه‌كێ تایبه‌ت هه‌ر ژ ده‌ستهه‌لاتا ناپلیۆن پۆناپرت هه‌تا سه‌رده‌مێن نوو.
د ڤان هه‌موو مژاران دا ئاماژه‌ ب كولتۆرێن به‌رچاڤ و هزرى ژ ئاشكراكرنێن نوو و ئابوور و ئایین و ره‌وشت و تۆره‌ و زانست و فه‌لسه‌فه‌ و هونه‌رى هاتیه‌دان و بابه‌تێن جڤاكى مینا پێكئینانا هه‌ڤژینى و ژن و په‌یوه‌ندییا ژنێ ب زه‌لامیڤه‌ د وان شارستانیان دا ئازراندینه‌.
مێژوویا مرۆڤى ئه‌وا ڤه‌دگه‌ریته‌ به‌رى پتر ژ ملیۆن سالان قووناغێن مه‌زنێن ئاڤاكرنا شارستانیێ بڕینه‌ و ب تنێ به‌رى 25 هزار سالان یا ده‌ست ب چاندنێ كرى، به‌رى هینگى ئه‌و مرۆڤ مژوولى نێچیر و ماسیگرتنێ و خوارن و گه‌ڕیان و نڤستنێ بوو، وان سه‌رده‌مان مرۆڤ یێ سروشت زڤر و خراب و شه‌ڕكه‌ر بوو و مشه‌ ژن دئینان دا مشه‌ كۆڕ هه‌بن بۆ هندێ دا مه‌ترسیان ژخوه‌ دووربێخیت و نوكه‌ ئه‌ڤ تایبه‌تمه‌ندیه‌ ل نك مرۆڤى ماینه‌ ژبۆ مان و خۆڕاگرتنێ.
چاندن ڤه‌گوهاستنه‌كا مه‌زن بوو د ژیانا مرۆڤی دا، دبیت پرۆسا چاندنێ چه‌ندین سه‌د سالیێن تێبینى و سه‌ربۆڕان ده‌ربازكرینه‌ هه‌تا بۆیه‌ كه‌توار، پاش مرۆڤ فێرى خۆجهیێ بوو و شیا ل جهه‌كێ دیاركرى د ناڤ چار دیوارن دا بژیت دا سه‌خبێریا چاندن و گیانه‌وه‌رێن خوه‌ بكه‌ت و ئه‌ڤه‌ بۆ ئه‌گه‌ر مرۆڤ ساخله‌تێن سۆزدارى و حه‌زژێكرنا خێزانێ و رێزگرتنێ و هاریكاریا ب كۆم بگریت، ئه‌ها ژڤێرێ شارستانیێ ده‌سپێكرى یه‌.
هه‌ر ژ ڤێرێ هه‌ڤڕكیا مه‌زن و كه‌ڤنارا د ناڤبه‌را (سروشتى ـ شارستانیێ) و د ناڤبه‌را (حه‌زێن چاندى د مرۆڤی دا پشتى قووناغا درێژا نێچیرێ ـ حه‌زێن جڤاكیێن ب لاوازى ل نك په‌یدابووین ژ ئه‌نجامێ ژیانا نوو یا خوه‌جهیێ) ده‌ستپێكرینه‌، ژ به‌ركو خوه‌جهى پێدڤى ب پاراستنێ یه‌ مرۆڤى ده‌ست ب ئێكبوون و هاریكاریێ كر و د ئه‌نجامدا هه‌ڤركى كه‌فته‌ د ناڤبه‌را كۆمێن مرۆڤان دا ل جهێ تاكان.
بنه‌مایێن ره‌وشت و تێگه‌هێن ئاسێ یێن هه‌ڤدژ ل گه‌ل سروشتێ خرابێ مرۆڤى ب پێنج ساخله‌تان هاتنه‌ سه‌رڕاستكرن (خێزان ـ ئایین ـ خواندنگه‌ه ـ قانوون ـ رایا گشتى). ل بن ڤێ سیهوانا سیسته‌مێ جڤاكى دپارێزیت ژیانا ب هه‌ڤڕا به‌رفره‌ه بوو، پاشان تۆره‌ (ئه‌ده‌ب) و فه‌لسه‌فه‌ و هونه‌ر و زانست پێشڤه‌چوون و مرۆڤى ب شێوه‌كێ گشتى (زه‌لام وژن) شیان بڕه‌كا ئارامى و ئه‌ڤینى و وژدان و هه‌ستا جوانێ په‌یدا بكه‌ن. بخوه‌ شارستانى سیسته‌مه‌كێ جڤاكیه‌ و ئه‌و سیسته‌م بزاڤا داهێنانا ره‌وشه‌نبیرى كارادكه‌ت، ب ڤى شێوه‌یى شارستانیێ ب كۆنفوشیۆسى ده‌سپێكر.
• چین.. كونفوشیوس
شارستانیا چینى كه‌ڤنترین شارستانیا ناڤداره‌ ل نك مێژووناس وفه‌یله‌سوفان، میژۆیا وێ یا زیندى یه‌ ب زانین و په‌ند و هه‌لبه‌ست وهونه‌ر و زانستێ، و هه‌تا نوكه‌ ژى ئه‌و دشێت هزرا مرۆڤى به‌رفره‌ه كه‌ت و مرۆڤایه‌تیێ ل نك كوور بكه‌ت. كۆنفوشیۆس مامۆستایێ شارستانیێ ل سه‌دسالیا پێنجێ به‌رى زایینێ هاتیه‌ دونیایێ لێ هزر و شوونوارێن وى ژ زانا و فه‌یله‌سۆفێن به‌رى وى ب هزاره‌ها سالان هاتینه‌ ڤه‌گێڕان. هزرا كۆنفوشیۆسى ل سه‌ر پاراستنا ره‌وشت و سیسته‌مێ جڤاكى ب رێیا فێركرنێ هاتیه‌ ئاڤاكرن. ده‌مێ به‌ره‌بابێ كه‌ڤنتر بزاڤكرى وه‌لاتێ خوه‌ رێكوپێك بكه‌ن ئه‌و ڕووبڕووى زنجیره‌كا مه‌رج و بازنێن هه‌ڤبڕ بوون و كارێ وان رێكخستنا خێزانێ و خۆپاككرن و پاقژكرنا دلێن خوه‌ و دلسۆزیێ و فێربوونا زانینێ و لێگه‌ریانا راستیا هه‌ر تشتى بوو.
• ژ بۆدایى هه‌تا غاندى
ل هندستانێ ژى شارستانیه‌كا دێرین و گه‌له‌ك كه‌ڤن په‌یدابوویه‌، بۆ دا ئه‌و فه‌یله‌سوفێ مه‌زن و ناڤدار ژ كه‌ڤنترین پیشه‌نگێن وێ یه‌ كارێ وى فێركرنا مرۆڤان بوو ل سه‌ر خوه‌پاككرن وپاقژكرنا دلێن وان و په‌یداكرنا ئارامى و زوهد و كێم بكارئینانا هه‌ر تشتى. ماهاتما غاندى ل ڤى چاخێ مامۆستایێ هندستانێ بوو و هندى وى ب دامه‌زرێنه‌رێ هندستانا نوو دزانن وب خودانێ به‌رخودانا ئاشتیانه‌ دژى داگیركه‌ران ناڤداربوو.
• مسرا فیرعه‌ونیان
هنده‌ك مێژووناس ل وێ باوه‌رێ نه‌ كو شارستانیا مسرێ كه‌ڤنترین و ته‌مه‌ن درێژترین شارستانى یه‌ و ب بهاترین تشتێ ل سه‌ر ئه‌ردى پێشكێشى جیهانێ كریه‌، به‌رى پێنج هزار سالان فه‌له‌كناسى و زانستێ بیركاریێ ل مسرێ د پێشكه‌فتى بوون و بوو ده‌مێ چار هزار سالان د به‌رده‌وام بوون هه‌تا ل سه‌ر ده‌ستێ گریكان ل 300 سالان هاتینه‌ بنبڕكرن. مسریان له‌شكره‌كێ مه‌زنێ پاپۆرێن ده‌ریایێ ئاڤاكر و رێیێن بازرگانیێ ل رووبارێ نیلى و ده‌ریا پیى پێشڤه‌برن. ئه‌هرامێن مه‌زن و بلند و رێكخستى و هووركار ژ لایێ ئه‌ندازیارى ڤه‌ به‌لگه‌یێ زانین و ته‌كنیكا ئاڤاكرنا بلندا پێشكه‌فتى یه‌. شارستانیا مسرێ سیسته‌مه‌كێ كارگێرى و دارایى و خزمه‌تێن پۆسته‌یێ رێكوپێك و پیشه‌سازى و ته‌كنیكێن پێشكه‌فتى وه‌ك چه‌ك و ده‌رمان و پیشه‌ و به‌لاڤۆك وچاره‌كرنا دارى و ئاڤاكرن و چێكرنا گه‌مى و پاپۆران و كوڵانا جویێن ئاڤێ د ناڤبه‌را رووبارێ نیل و ده‌ریا سۆر دا و ڤه‌گوهاستنا بروج و ستوونێن بلند یێن ب سه‌نگ و گران بۆ رووبه‌رێن دوور هه‌بووینه‌.
مسرێ قانوونێن ئاست بلند بۆ پێگه‌یێ ژنێ دانابوون و ئازادى یێن ئه‌ده‌بى یێن به‌رفره‌هتر ژ هه‌ر وه‌لاته‌كێ دى یێ د ڤى چاخی دا هه‌بوون و مسرێ شاهژنێن ناڤدار و نه‌مر و جوان وه‌ك نه‌فه‌رتیتى و دانایێن وه‌ك حه‌تشبسوت و سه‌ربه‌دایێن وه‌ك كلیۆپاترا ب ملله‌تان داینه‌ نیاسین.
• سه‌ده‌مێ كه‌ڤن
جوهى ل 1800 به‌رى زایینێ ل فه‌له‌ستینێ دیار بووینه‌، وى ده‌مى یه‌عقووب و كوڕێن خوه‌ چوونه‌ مسرێ، جوهى ب شێوه‌كێ گشتى و بۆ ده‌مێ 400 سالان د به‌رفره‌هیێ دا ژیاینه‌ پاش ره‌فتارا فیرعه‌ونان ل گه‌ل وان هاته‌ گوهۆڕین وده‌ست ب قووناغه‌كا زۆردارى ل گه‌ل وان كر، ئێكه‌م شاهینشاهیا جوهیان پشتى مرنا مووسا (پێغه‌مبه‌ر) ب 400 سالان هاتیه‌ دامه‌زراندن، پاش ئێكا دى ل سه‌ر ده‌ستێ داود (پێغه‌مبه‌ر) و كوڕێ وى سلێمان (پێغه‌مبه‌ر) هاته‌ دانان، جوهیان پێغه‌مبه‌ر و دانا و چاكساز هه‌بوون دیتن و شیره‌تێن باش ل ملله‌تێ خوه‌ كرینه‌ وه‌كى عامووس ئه‌وێ جه‌نگ ل سه‌ر كاهنێن ئایین ب خوه‌ بكاردئینا و بازرگانى پێ دكر، و ئه‌شعیا ئه‌وێ كار بۆ نه‌هێلانا زۆردارى و چیناتیێ كرى. د دووڤ دا جوهى تووشى شكه‌ستنێن مه‌زن بوون ل سه‌ر ده‌ستێ مسرى و ئاشۆریان و وان شیا جوهیان ژ فه‌له‌ستینێ ده‌ربێخن پاش شاهێ فارسان كۆرۆشى زڤڕاندن. دیسا عه‌زرا (عوزێر) سیسته‌مه‌كێ ئاینى (شریعه‌ت) بۆ جوهیان دانا كو ژ وان به‌رپه‌ران هاتبوو وه‌رگرتن یێن بۆ مووسا (پێغه‌مبه‌ر) هاتین، ژ وان ژى ده‌هـ راسپارده‌یێن ناڤدار د ڕه‌وشتی دا، و ته‌وراتێ یان سه‌رده‌مێ كه‌ڤن چه‌ندین سفر وهه‌لبه‌ست ڤه‌گرتینه‌ و یا ژ هه‌میان ناڤدارتر مه‌زمورێن بۆ داود (پێغه‌مبه‌ر) دهێنه‌ ڤه‌گه‌ڕاندن. ئه‌و مه‌زمۆر بۆ هنده‌ك ڤه‌كۆله‌ر و نڤیسه‌ران دهێنه‌ ڤه‌گه‌ڕاندن ژبه‌ركو د هه‌لبه‌ست و پێگۆتنان دئاڤسن و بێهنا ملله‌تێن ئه‌فریقى ژێ دهێت و دبیت بنه‌مایێ وان مسرى بیت، ئێك ژ وان ده‌قان دبێژیت: ئه‌ز یا ڕه‌شم به‌لێ یا جوانم. وێنێ ته‌ ئه‌ڤیندارێ من ل ناڤ مه‌مكێن من خوه‌یا دبیت. تو یا جوانى ئه‌ڤیندارا من. چاڤێن ته‌ دو كوترن.
• گریك و رۆمان
گریكان شارستانیه‌ك دانا هه‌تا نوكه‌ شوونوارێن وێ ماینه‌، وان فه‌یله‌سۆفێن مه‌زن وه‌ك سقرات و ئه‌رستو و ئه‌فلاتوون و فیتاگۆرس پێشكێشى جیهانێ كرن، ئه‌مبراتۆریا وان جیهانا كه‌ڤن هه‌موو ڤه‌گرتبوو ورۆما و ئه‌تینا ل بن ده‌ستهه‌لاتا وێ بوون و بۆ ده‌مێ چه‌ند سه‌دسالیان ده‌ستهه‌لات ل هه‌موو جیهانێ كر هه‌ر چه‌نده‌ ئه‌و تووشى هنده‌ك شۆره‌ش و قه‌یرانان بوون وه‌ك شۆره‌شا به‌نه‌دیان ل سالا 139 به‌رى زایینێ. ژلایێ خوه‌ڤه‌ رۆما زۆرداریه‌كا مه‌زن ل مرۆڤان دكر و ئه‌و وه‌لاتێن داگیر دكرن وێران دكرن و كه‌فتبوو د مه‌زاختن و گه‌نده‌لیه‌كا مه‌زن دا و جۆتیار و كرێكار د ناڤ دا به‌رزه‌ببوون و ل جهێ وان هنده‌ك به‌نده‌ په‌یدابوون و ل سه‌ر نه‌ڤیانا رۆما راهاتبوون و د ئه‌نجامدا چه‌ندین ئاریشه‌ و جه‌نگێن ناڤخوه‌یى و شۆره‌ش دروستبوون.
رۆما سه‌رده‌مه‌كێ خۆش دیت ده‌مێ ئه‌مبراتۆر ئه‌گستووس ده‌ستهه‌لات وه‌رگرتى كو ب مه‌زنترین یاسادانه‌ر د مێژوویا وێدا دهێته‌ نیاسین و بزاڤكر ئه‌مبراتۆریێ رزگاربكه‌ت و ده‌ستێ خوه‌ دانیته‌ سه‌ر تێكدان و گه‌نده‌لیێ. لێ پشتى هۆزێن بیابانێ ل سالا 476 زایینى ب سه‌ر رۆما دا گرتى جاره‌كا دى تووشى وێرانیێ بوو. پاش خۆشترین سه‌د سال د هه‌موو مێژوویا وێ دا ب سه‌ردا هاتن، پاش شاهێن مه‌زن و ناڤدار وه‌ك نیرڤان و تراجان و هادریان و ئه‌نتونیۆس بیۆس ده‌ستهه‌لات لێ كریه‌.
• مه‌سیحییه‌ت
عیسایێ مه‌سیح ژ دوینده‌ها داودێ شاه و پێغه‌مبه‌ره‌، ئه‌و ل سه‌رده‌مێ ئه‌مبراتۆر هیرۆدس هاتیه‌ دونیایێ، وى ده‌مى شام ل ژێر داگیركاریا رۆما بۆتپه‌رێس بوو، بۆ ده‌مێ پترى 300 سالان مه‌سیحییه‌ت تووشى ئازاردان وزۆرداریا رۆمانى بوویه‌ و سه‌ره‌ڕایى وێ ئایینێ مه‌سیحى ب له‌ز به‌لاڤبوو نه‌خاسم پشتى وه‌ك ئاینه‌كێ جودا ژ جوهیاتیێ هاتیه‌ بژاره‌كرن ودووركه‌فتنا دووكه‌فتیێن وێ ژ سیاسه‌تێ. ل سه‌دسالیا چارێ زاینى ئه‌مبراتورێ رۆمانى قسته‌نتین بۆ مه‌سیحى و مه‌سیحیه‌ت وه‌ك ئاینێ فه‌رمیێ ئه‌مبراتۆریا رۆمانى هاته‌ راگه‌هاندن، وى ده‌مى دێر و كاتدرائى و هزرا ئاینیا مه‌سیحى و هه‌لبه‌ست و فه‌لسه‌فه‌یا ژ وێ وه‌رگرتى ل هه‌موو وه‌لاتى به‌ربه‌لاڤبوون.
ب بۆرینا ده‌مى دێر پێشكه‌فت و دراڤ و ده‌ستهه‌لاتا وێ به‌رفره‌هبوون، و ل به‌رامبه‌ر ژى كارێن ده‌وله‌مه‌ندبوونا دونیایێ و دروستكرنا تاكڕه‌ویێ و خاپاندنا سیاسى و هزرا گومانێ ئه‌و لاوازكر، د ناڤ ئاینى دا ڕاپه‌ڕینه‌كا بۆتپه‌رێسى یا ئه‌بیكۆرى یا كلاسیكى دروست بوو. ل به‌رامبه‌ر ژى چاكسازیا ئاینى د دو بنگه‌هێن ره‌وشه‌نبیرى یێن بهێز هاتنه‌كرن.
• ڕاپه‌ڕین
ڕاپه‌ڕینا زانستى یا ئه‌ورپى ل سه‌دسالیا 14 زایینى ده‌سپێكر وئه‌و بۆ ئه‌گه‌ر سه‌رده‌ستیا رۆژئاڤایى و شۆره‌شا پیشه‌سازى و ده‌ست ب سه‌رداگرتنا جیهانا كه‌ڤن هه‌ر ژ ده‌سپێكا سه‌دسالیا هه‌ڤدێ ببیته‌ كه‌توار ولێگه‌ریانا جیهانا نوو ولێ خوه‌جهـبوونێ ده‌سپێكر.
ژ كه‌سایه‌تیێن ناڤدارێن ڤێ قووناغێ هونه‌رمه‌ندێ داهێنه‌ر لیۆناردو دافنشى خودانێ تابلۆیێن شێوه‌كارى ژ وان مۆنالیزا و شیڤا دووماهیێ بوو، ئه‌ڤ به‌رهه‌مه‌ ب شاكارێن ناڤدارێن هونه‌رێ جیهانى دهێنه‌ نیاسین ل گه‌ل هنده‌ك به‌رهه‌مێن دى یێن زانستى و ئه‌ندازیارى.
هه‌ر ل ڤێ قووناغێ رافائیلێ نیگاركێش دهێته‌ نیاسین كو تابلۆیێن وى زیندى ب دیوارێن دێرا ڤاتیكانێ ڤه‌ ماینه‌. دیسا مایكل ئه‌نگلو خودانێ په‌یكه‌رێ داود (پێغه‌مبه‌ر) هاتیه‌ نیاسین و تابلۆیێن وى ل په‌یى ره‌خنه‌گران ل پێشى هه‌موو په‌یكه‌رێن كه‌ڤن و نوو و لاتینى و گریكى دهێن. جاره‌كا دى رۆما ب هونه‌رمه‌ند و فه‌یله‌سۆف و زانایێن خوه‌ دبیته‌ پێشه‌نگا ئه‌ورۆپا، لێ ڤێجارێ ب رێكا ڕاپه‌ڕینا زانستى، رۆما وه‌كى جاران نه‌مایه‌ ئه‌مبراتۆریه‌كا مه‌زن و خودان له‌شكره‌كێ مه‌زن، ڤێ ڕاپه‌ڕینێ پێله‌كا چاكسازیا ئایینى و په‌یدابوونا پرۆتستانتیێ، دبیت رێبازا كۆمونیستى ئێك بیت ژ قه‌یرانێن مه‌سیحیه‌تێ و كارلێكرنێن وێ.
ژ گرنگترین پیشه‌نگێن چاكسازیا ئایینى قه‌شه‌ هانز لۆته‌ر بوو ئه‌وێ هزرێن تێگه‌هشتن و ره‌فتارا مه‌سیحى بۆ به‌رى هزار سالان ڤه‌گه‌راندى. وى ده‌مى بابایێ ڤاتیكانێ لیۆ یێ ده‌هێ بریا ردا هه‌موو پرتووكێن لوته‌رى بهێنه‌ سۆتن، لێ جادا ئه‌لمانى پشته‌ڤانى ل لۆته‌رى كر و هۆسا بریارا بابایى چ بهایێ خوه‌ یێ ئایینى و زانستى نه‌ما.
ژ نیشانێن قووناغا ڕاپه‌ڕینێ بزاڤ و كارێن زانستى یێن كۆپه‌رنیكۆس و ڤه‌دیتنێن كولۆمبۆسى و شانۆگه‌ریێن شكسپیرى و په‌یره‌ویا زانستى و هزرى یێن بیكۆنى بوون، هه‌ر وه‌سا چاپخانا گۆتنبێرگى بوو ل سه‌دسالیا 15. هه‌تا دگه‌هیته‌ ده‌سپێكا سه‌دسالیا 19 و ئه‌ڤ به‌رهه‌مه‌ پێشكه‌فتنا دروستا ڕاپه‌ڕینا ئه‌ورۆپا بوون. تشتێ هه‌تا ڕادده‌كى سه‌یر چیرۆكا شارستانیان چ ئاماژێ ناده‌ته‌ شارستانیا ئیسلامى و رۆلێ وێ دشارستانیێ دا و ب دروستى هاتیه‌ پیشتگوهڤه‌ هاتیه‌ هاڤێتن هه‌ر وه‌ك وان هه‌بوون د مێژوویێ دا نه‌بیت.
* خودانێ چیرۆكا شارستانیێ ویل دیورانت هزرڤانێ ئه‌مریكى ل سالا 1885 ل نیۆجێرسى هاتیه‌ دونیایێ و ل سالا 1981 وه‌غه‌ركریه‌، پترى 50 سالێن ژیێ خو (1935 ـ 1975) بۆ ڤى به‌رهه‌مى ته‌رخانكرینه‌ و نوكه‌ ده‌زگه‌هێ نوبلس بـ60 به‌رگان چاپكریه‌.

33

ئیسماعیل تاهر

وه‌رگێران هونه‌ر و زانین و داهێنانه‌ به‌رى پیشه‌ و كار بیت، وه‌رگێرى ژى گرنگه‌ ئه‌و پیڤه‌ر ل نك هه‌بن یێن د وه‌رگێڕانێ هه‌ین دا هێژایى وى ناسناڤى ببیت و بشێت كاره‌كێ هۆسا بجهـ بینیت و به‌رهه‌مێ وى ببیته‌ جهێ مفایى و دیرۆك د ناڤ به‌رپه‌رێن خوه‌ دا بپارێزیت و نه‌هێته‌ هاڤێتن یان پشتگوهئێخستن یان ژى ژبیركرن، چنكو دیرۆكه‌ وێ بریارێ دده‌ت نه‌ به‌رگ و دیزاینێن سه‌رنجڕاكێش و ئه‌و ڕۆپه‌لن یێن ل سه‌ر دهێنه‌ نڤیسین، له‌و گرنگه‌ هه‌ر كه‌سێ بڤێت ته‌ڤلى ڤێ جیهانێ بیت چه‌ند پرسیاران ژ خوه‌ بكه‌ت، ئه‌ز تێرا وێ هه‌مه‌ وه‌رگێڕانێ بكه‌م؟ ئه‌ز دزانم وه‌رگێڕانێ چ پیڤه‌ر هه‌نه‌؟ ئه‌ز دزانم ب وان زمانان بنڤیسم یێن ژێ وه‌ردگێڕم و بۆ وه‌ردگێڕم؟ من شاره‌زایى د كولتۆرێ وى خه‌لكی دا هه‌یه‌ یێ ده‌قى ژێ وه‌ردگرم؟ و چه‌ند پرسیارێن دى.
ژ هنده‌ك ده‌قێن وه‌رگێڕایى خۆیا دبیت خودانێن وان به‌رسڤا ڤان پرسیاران نه‌دایه‌ و ئه‌و پیڤه‌ر ل نك نینن، هه‌ر چه‌نده‌ ئه‌و به‌رهه‌م ژى باشه‌ وه‌ك سه‌ربۆر بمینیت دوور نینه‌ ل پاشه‌رۆژێ ئه‌و به‌رێزێن حه‌ز هه‌یى ببنه‌ وه‌رگێڕ مفایى ژێ وه‌ربگرن، لێ ئه‌و به‌رهه‌م ب تنێ به‌س نینه‌ ناسناڤێ وه‌رگێڕى هلگریت، به‌لكو وان سه‌ربۆڕان بكه‌ته‌ پێسترك و به‌ر ب ژۆر ڤه‌ بچیت، من ئه‌و گۆت ژبه‌ركو هنده‌ك هه‌بوون ئێك دو به‌رهه‌م به‌ردانه‌ پرتووكخانا كوردى و هزركر ئه‌و هاتنه‌ جیهانا داهێنانا وه‌رگێڕانێ..! مرۆڤ وه‌ك بۆنه‌وه‌ره‌كێ خودام مێشك و هزر و هێژا خودایێ مه‌زن دایى دڤیا بزاڤ و پێشڤه‌چوونێ بكه‌ت و ب هه‌ڤكویفێن خوه‌ڕا بگه‌هیت و به‌رده‌وام د وه‌رار وگه‌شه‌كرن و پێشكه‌فتنێ دا بیت، ژ ڤى ئاراسته‌یى خۆیا دبیت كو ساڵ بۆ سالێ شیانێن وى بۆنه‌وه‌رێ هێژا پێدڤیا ب وه‌رار و گه‌شه‌كرنێ هه‌یى.
دێ چ بێژیه‌ ئێكى نه‌زانیت ئه‌و زاراڤێ هاتیه‌ بكارئینان ناڤێ باژێره‌كى یان مرۆڤه‌كى یه‌ یان په‌ڕنده‌كى یه‌ یان هتد..! باشه‌ دا دو پرسیارێن دى یێن گرنگ ژ خوه‌ بكه‌ین:
ئێك: ئه‌م چه‌ند دخوینین هه‌تا بشێین هنده‌كێ بنڤیسین؟
دو: ئه‌و به‌رهه‌مێ ئه‌م دنڤیسین ئێكێ ژ مه‌ شاره‌زاتر دبینیت؟
بۆ من ئه‌ڤ هه‌ردو پرسیاره‌ زۆر زۆر دگرنگن.
زانا دبێژن نه‌ ئه‌ز (خواندن بنه‌مایێ داهێنانێ یه‌ نه‌ نڤیسین)، ئانكو سێجاران یان هه‌شت جاران یان بۆ هنده‌ك مرۆڤان ده‌هـ جاران بخوینه‌ پاشى جاره‌كێ بنڤیسه‌، هۆشدارى (نابیت مرۆڤه‌ك هه‌بیت دو یان سێ یان پتر به‌رهه‌مان بخوینیت و بزاڤا چاڤلێكرنێ بكه‌ت دا تشته‌كێ نێزیكى وى بنڤیسیت (چیه‌ من ژى پرتووكه‌كا چاپكرى هه‌یه‌)، ئه‌ڤه‌ مه‌زنترین شاشی یه‌ نڤیسه‌ر دكه‌ڤنێ، گرنگه‌ به‌رى نڤیسینێ ئه‌م فێرى ره‌هه‌ندێن خواندنێ ببین و بزانین دێ چاوا خوینین پاشى بزاڤا نڤیسینێ بكه‌ین، به‌رى بزاڤا نڤیسینێ ژى بكه‌ین گرنگه‌ بزانین دێ چاوا نڤیسین، چنكو (نڤیسین پیرۆزترین پیشه‌یه‌ د دیرۆكێ دا) مینا هیگل یێ ئه‌لمانى دبێژیت. له‌و د جهێ خوه‌ دا نینه‌ نڤیسین ب ساده‌ و سڤك و بێ بها بهێته‌ دیتن. فێربوونا بنه‌ما و شه‌نگستێن نڤیسنێ دڤیا به‌رى پرۆسا نڤیسینێ بهێنه‌ خواندن و زانین و فێركرن، ل سه‌ر وان بنه‌ما نڤیسین خوه‌جهـ دبیت و گرانى و سه‌نگا خوه‌ دپارێزیت، ب چاڤلێكرنێ ئه‌و به‌رهه‌م سه‌رناگریت.
ڤه‌گه‌ریان بۆ مژارا سه‌ره‌كى كو وه‌رگێڕانه‌، باشه‌ ئاره‌زۆمه‌ندێن وه‌رگێڕانێ به‌رى هه‌ر تشته‌كى زمانێ ژێ وه‌رگێڕایێ و بۆ وه‌رگێڕایى و ب ڕه‌هوانى بزانن، زمان وه‌ك زمان، رێزمان و رێنڤیس و دارشتن و خالبه‌ندى و هتد.. پاش د كولتورێ وى ملله‌تێدا شاره‌زا بن یێ ژێ دهێته‌ وه‌رگێڕان، هنده‌ك ناڤ و زاراڤ و رسته‌ و هزرێن مێژۆیى یێن د ناڤ وان ملله‌تان دا هه‌ین دبیت ل ناڤ ملله‌تێ مه‌ نه‌بن یان وه‌كهه‌ڤ نه‌بن یان ژى دبیت به‌رۆڤاژى بن، د زمانێ ملله‌تان دا په‌ند و گۆتن هه‌نه‌ بۆ تشته‌كێ دیتر دهێنه‌ بكارئینان دبێژنێ (كنایه‌) گۆتنه‌كه‌ ساده‌ هاتیه‌ داراشتن و د ناڤ خه‌لكی دا به‌لاڤبوویه‌، لێ ڕامانا وێ گۆتنێ تشته‌كێ دیتره‌ نه‌ ئه‌وه‌ یێ هاتیه‌ نڤیسین.
مژارا گرنگتر ژ ڤان هه‌میان ئه‌وه‌ وه‌رگێڕ بزانیت ده‌قى هلبژێریت، هلبژارتنا ده‌قى ژ وه‌رگێڕانێ بخوه‌ گرنگتره‌، ب ده‌هان هزار مژارێن دیرۆكى و زانستى و وه‌رزشى و جیۆگرافى و هزرى و ئاینى هاتینه‌ وه‌رگێڕان لێ هنده‌ك ب تنێ بۆ خه‌لكى گرنگن، خواندنه‌ك بۆ پێدڤیا خوانده‌ڤایى یان دیاركرنا مژارێن مفادار بۆ هزرا خه‌لكێ مه‌ كاره‌كێ ئاسایى و ساده‌ نینه‌، به‌لكى گرنگه‌ پویته‌كێ باش پێ بهێته‌دان دا ره‌نجا وه‌رگێڕان ب هه‌روه‌ نه‌چیت. ئه‌ڤه‌ وه‌رگێڕان بۆ ورێژه‌كا مه‌زنا ب ناڤێ وه‌رگێڕانێ ل نك مه‌ هاتیه‌كرن هنده‌ك تشتێن دیترن.

29

به‌رهه‌ڤكرن و كوردیكرن: ئیسماعیل تاهر
جه‌لاله‌ددینێ رۆمى و سه‌یدایێ وى شه‌مسێ ته‌بریزى و هه‌ر چل رێسایێن عشقێ مرۆڤ دكاریت د ڤان چه‌ند رێزان دا هه‌ر سێیان پێكڤه‌ بنیاسیت..
چل رێسایێن عشقێ
1) ئه‌و رێیا ئه‌م خودێ تێڕا دبینین ره‌نگڤه‌دانا وێ رێیێ یه‌ یا ئه‌م خوه‌ پێ دبینین، هه‌كه‌ خودێ ب تنێ بۆ مه‌ ترس و لێگرتن ئینا، ئانكو رێژه‌كا مه‌زنان ترس و لێگرتنێ دێ ژ دلێن مه‌ ده‌ركه‌ڤیت. لێ گه‌ر مه‌ خودایه‌كێ پڕى حه‌زژێكرن و دلۆڤانى دیت، ئه‌م ژى دێ د وه‌سا بین.
2) رێیا راستیێ ل رێیا دلى دچیت نه‌ ل یا سه‌رى، وى ده‌مى تو دلێ خوه‌ بكه‌ رێنیشانده‌ر نه‌ سه‌رێ خوه‌، ب دلى همبه‌رى ده‌روونى ببه‌ و هه‌ڤڕكیێ بكه‌ هه‌تا دووماهیێ، گه‌ر ته‌ خوه‌ نیاسى دێ خودێ ژى نیاسى.
3) تو دشێى خودێ د رێیا هه‌ر تشته‌كی دا و هه‌ر مرۆڤه‌كى دا بخوینى، چنكو هه‌بوونا خودێ نه‌ یا دوورگرتى یه‌ د مزگه‌فته‌كێ یان دێره‌كێ ڤه‌، ئه‌گه‌ر ته‌ ڤیا بزانى ب دروستى كورسیا وى ل كیڤه‌یه‌، دێ ب تنێ ل جهه‌كى بینى ئه‌و ژى دلێ عاشقه‌كێ راسته‌، كه‌س نه‌ژیایه‌ به‌رى دیتنا وى و كه‌س نه‌مرى یه‌ پشتى دیتنا وى، ئه‌وێ دیتى هه‌تاهه‌تایێ دێ ل گه‌ل مینیت.
4) هزر و ئه‌ڤینیێ ژ چه‌ندین كه‌ره‌سته‌یان هاتینه‌ دروستكرن، هزر مرۆڤان وه‌كى رستكێ پێكڤه‌ گرێدده‌ت، لێ عشق وان گرێیان دبوهژینیت، هزر هه‌ر یا هوشداره‌ و شیره‌ت دكه‌ت “هوشیاربن گه‌له‌ك شاد نه‌بن” و ئه‌ڤینى دبێژیت “بلا بۆ ته‌ خه‌م نه‌بیت به‌ر ب ریسكێ ڤه‌ هه‌ڕه‌” هزر ب ساناهى ژناڤ ناچیت، لێ عشق ب خوه‌ و ئاسان ژناڤدچیت، گه‌نجینه‌ د ناڤ به‌رمایكان دا به‌رزه‌دبن و دلێ شكه‌ستى گه‌نجینه‌یان ڤه‌دشێریت.
5) پتریا ئاریشێن جیهانێ ژ شاشیێن زمانى دروست دبن یان شاش تێگه‌هشتنه‌كا سڤك، چ جاران په‌یڤان ب ڕامانا وان یا ب سه‌رڤه‌ وه‌رنه‌گره‌، ده‌مێ بازنا ئه‌ڤینیێ دروست دبیت وى ده‌مى ئه‌م دزانین ئه‌و زمانێ مه‌ دزانى یێ كه‌ڤن بویى، ئه‌و تشتێ ئه‌م نه‌شێین ب په‌یڤان ده‌ربڕینێ ژێ بكه‌ین ب تنێ ئه‌م ب بێده‌نگیێ دشێین بگه‌هینێ.
6) ب تنێیاتى و ل گه‌ل خوه‌ ب تنێ مان دو تشتێن هه‌ڤدژن، ده‌مێ تو ب تنێ یا ب ساناهیه‌ تو خوه‌ د سه‌ردا ببه‌یى و تو هزر دكه‌یى تو یێ ل سه‌ر رێیا دروست دچى، لێ ب تنێ مان باشتره‌ ئه‌و ئانكو تو ل گه‌ل خوه‌ بمینى بێى تو هزركه‌یى تویێ ب تنێى، ل دووماهیێ باشتره‌ تو بۆ خوه‌ ل كه‌سه‌كى بگه‌ڕى ببیته‌ خوه‌دیكا ته‌، ل بیرا ته‌بیت تو دشێى ب دروستى خوه‌ د دلێ ئێكێ دا ببینى ئه‌گه‌ر خودێ د ناخێ ته‌دا بیت.
7) هندى روودان د ژیانا ته‌دا چێببن و هندى پێشهاتێن شاش دروست ببن، نه‌هێله‌ بێئۆمێدى ل نك ته‌ چێببیت، خوه‌ هه‌كه‌ هه‌موو ده‌رگه‌هـ ژى هاتنه‌ گرتن، چنكو وى ده‌مى خودێ دێ بۆ ته‌ ده‌رگه‌هه‌كێ نوو ڤه‌كه‌ت، تو حه‌مدا خودێ بكه‌. ساناهیه‌ تو حه‌مدا خودێ بكه‌یى ده‌مێ هه‌ر تشت ئاسایى بیت، سۆفیگه‌ر حه‌مدا خودێ دكه‌ن ل سه‌ر یێ وى دایى و دیسا حه‌مدا خودێ دكه‌ن ل سه‌ر وى یێ نه‌دایى.
8) بێهنفره‌هى ڕامانا وێ ئه‌و نینه‌ ل سه‌ر ئاریشێن نه‌رێنى یێ بێهنفره‌هـ بى، به‌لكى یێ دووربین بى، هه‌تا باوه‌رى بۆ ته‌ ب ئه‌نجامێ دووماهیێ چێدبیت ل سه‌ر هه‌ر پرۆسه‌ و پێشهاته‌كێ، بێهنفره‌هى چیه‌؟.. ئانكو تو به‌رێ خوه‌ بده‌یه‌ سترى دا گۆلێ ببینى، به‌رێ خوه‌ بده‌یه‌ شه‌ڤێ دا ئه‌لندێ ببینى. نه‌مانا بێهنفره‌هیێ ئانكو ته‌ دووربینى نینه‌ و تو نه‌شێى ئه‌نجامى ببینى. ئه‌وێن حه‌ز ژ خودێ دكه‌ن چ جاران بێهنفره‌هیا وان ب دووماهى ناهێت، چنكو ئه‌و دزانن هه‌تا كه‌رێ هه‌یڤى مه‌زن دبیت و دبیته‌ هه‌یڤه‌كا گه‌ش ده‌م پێدڤێت، خودایێ مه‌زن ئازارێن داین دا شادى به‌رۆڤاژى بـ دووڤڕا بهێت. هه‌ر تشت د رێیا هه‌ڤدژێ خوه‌ڕا دهێت، چنكو خودێ هه‌ڤكویف نینه‌ دڤیا ڤه‌شارتى بمینیت.
9) تو فه‌رمانێ ل سه‌ر وێ رێیێ نه‌كه‌ یا مرۆڤ ل گه‌ل خودێ بكاردئینین، چنكو هه‌ر مرۆڤه‌كى رێیه‌كا هه‌یى و نڤێژه‌كا تایبه‌ت یا هه‌یى، خودێ په‌یڤێن مه‌ وه‌رناگریت به‌لكى به‌رێ خوه‌ دده‌ته‌ كووراتیا دلێن مه‌، بجهـ ئینان و رێوره‌سم مه‌ ناكه‌نه‌ خودان باوه‌ر، به‌لكو دل مه‌رجه‌ یێ زه‌لال بیت.
10) جوداهیه‌كا مه‌زن د ناڤبه‌را رۆژهه‌لات ورۆژئاڤا یان باشۆر و باكۆر دا نینه‌، تو به‌رێ خوه‌ كیڤه‌ بده‌یى دڤێت تو وێ گه‌شتا خوه‌ بكه‌یه‌ ئه‌و گه‌شتا د ناخێ خوه‌ دا، گه‌ر تو د ناڤا ناخێ خوه‌دا چوویى، دێ شێى هه‌موو جیهانا پان و به‌رین بڕى و ئه‌وا ل پشت وێژى.
11) ده‌مێ داپیرك ژنا دوگیان دبینیت د زارۆبوونێ دا دئێشیت ئه‌و دزانیت رێ یا خۆش نینه‌ ل همبه‌ر زارۆى، ئانكو وى ده‌مى زارۆ نابیت، ژبه‌ر بوونا مرۆڤه‌كێ نوو دڤێت ئێشان هه‌بیت. كا چاوا گركا ته‌قنێ پێدڤى ب گه‌رمه‌كا بلنده‌ دا بشێت خوه‌ راگریت، ئه‌ڤینى ژى سه‌رناگریت ئه‌گه‌ر ئێشان نه‌بیت.
12) گه‌ریان ل دووڤ ئه‌ڤینیێ مه‌ دگوهۆریت، هه‌ر كه‌سێ ل دووڤ ئه‌ڤینیێ بچیت دێ پێگه‌هیت، ده‌مێ گه‌شتا ل دووڤ ئه‌ڤینیێ ده‌سپێكر، ئه‌و مرۆڤ ل ناڤ خوه‌ و ده‌رڤه‌یى خوه‌ دێ هێته‌ گوهۆرین.
13) پترى ستێرێن ئاسمانان مامۆستایێن ساخته‌ یێن هه‌ین، تو تێكه‌لیێ د ناڤبه‌را كه‌سێن ئه‌ز ئه‌زى و كرێكارێن ده‌ستهه‌لاتێ و مامۆستایێن دروست دا نه‌كه‌، مامۆستایێ روحى وراستگۆ سه‌رنجا ته‌ بخوه‌ ڕاناكێشیت و پێشبینیێ ناكه‌ت تو گوهداریا وى بكه‌یى یان په‌سنا وى بكه‌یى، به‌لكى دێ هاریكاریا ته‌ كه‌ت تو رێزێ ل ده‌روونێ خوه‌یێ ژ ناڤدا بگرى، مامۆستایێن دروست وه‌كى شیشه‌یى درۆناكن، رۆناهیا خودێ دوانڕا ده‌رباز دبیت.
14) بزاڤێ نه‌كه‌ به‌رهنگاریا وان بكه‌یى یێن دكه‌ڤنه‌ رێیا ته‌، تو بهێله‌ ژیان د ناخێ ته‌دا بژیت، دلگران نه‌به‌ كو وان ژیانا ته‌ سه‌رێك و بنێك كر، تو دێ چاوا زانى ئه‌و لایێ تو ل گه‌ل كه‌هى بوویى ژ یێ دى داهاتى چێتره‌.
15) خودێ مژوولى چێكرنا ته‌یه‌ ژناڤ دا و ژ ده‌رڤه‌، ب راستى ئه‌و ب ته‌ ڤه‌ یێ مژووله‌، هه‌ر مرۆڤه‌ك ئه‌نجامێ كاره‌كێ به‌رده‌وامه‌ هێدى و ب جهگرى به‌ر ب دروستبوونێ ڤه‌ دچیت، هه‌ر ئێك ژ مه‌ كاره‌كێ ب كێماسییه‌ و بزاڤێ دكه‌ت خوه‌ دروست دكه‌ت، خودێ سه‌ره‌ده‌ریێ ل گه‌ل هه‌ر ئێك ژ مه‌ دكه‌ت وه‌كى ئه‌و ب تنێ، چنكو مرۆڤایه‌تى تابلۆیه‌كێ جوانه‌ نیگاركێشه‌كى كارامه‌ یێ دروستكرى، هه‌موو خال وه‌كهه‌ڤن بۆ گرنگیا تابلۆیه‌كێ هه‌ڤگرتى.
16) یا ب ساناهیه‌ تو حه‌ز ژ خودایه‌كى بكه‌یى ئه‌و یێ دروست و بێ كێماسى بیت، یێ پاك و به‌رز و بلند و خۆراگر بیت، لێ یا ب ساناهى نینه‌ تو حه‌ز ژ برایێ خوه‌یێ مرۆڤ بكه‌یى ب هه‌موو ڤان كێماسى و هه‌ڤدژیان ڤه‌، ژ بیرنه‌كه‌! مرۆڤ نه‌شێت ئێكى بنیاسیت ئه‌و نه‌بیت یێ بشێت حه‌ز ژ وى بكه‌ت، په‌ندگیریێ چ بهایێ خوه‌ بێى عشقێ نینه‌، ئه‌گه‌ر ئه‌م فێرنه‌بین حه‌ز ژ چێكرى یێن خودایێ خوه‌ بكه‌ین ئه‌م نه‌شێین عشقێ بكه‌ین و نه‌شێین ب دروستى خودێ بنیاسین.
17) پیساتیا دروست دكه‌ڤیته‌ د ناخی دا، یا دى ب شووشتنێ پاك دبیت، جۆره‌كێ پیساتیێ هه‌یه‌ ب ئاڤێ ناچیت ئه‌و ژى پیساتیا نه‌ڤیان و ره‌گه‌زپه‌ره‌ستیێ یه‌ كو روحێ پیس دكه‌ت، ئه‌م دشێین له‌شێن خوه‌ ب رۆژى و كێمیێ پاك بكه‌ین، لێ عشق ـ ئه‌ڤینى ـ حه‌ز ژێكرن دشێت دلێن مه‌ پاك بكه‌ت.
18) كه‌ون هه‌موو د ناڤ هه‌ر مرۆڤه‌كی دا یێ د ناخێ ته‌دا، هه‌ر تشتێ تو ل ره‌خ و دۆرێن خوه‌ دبینى دبیت تو حه‌زژێ نه‌كه‌یى، خوه‌ ئه‌و مرۆڤێن مه‌ نه‌ڤێن ژى یێ د ناخێن مه‌دا ب پلێن جودا جودا. تو ل ده‌رڤه‌یى ناخێ خوه‌ ل ئیبلیسى نه‌گه‌ڕه‌، ئیبلیس هێزه‌كا هشكبڕ نینه‌ ژ ده‌رڤه‌ هێرشێ دكه‌ته‌ ته‌، به‌لكو ئه‌و ده‌نگه‌كێ ئاسایى یه‌ ژ ناخێ ته‌ دهێت، ئه‌گه‌ر ته‌ باش خوه‌ نیاسى و توڕوووبڕى لایێ خوه‌یێ تارى و زڤر یان یێ رۆناك بوویى وى ده‌مى دێ گه‌هیه‌ بلندترین شێوه‌یێن پێگه‌هشتنێ و ده‌مێ ته‌ خوه‌ نیاسى وى ده‌مى دێ خودێ نیاسى.
19) ئه‌گه‌ر مرۆڤه‌كى ڤیا وێ رێكێ بگوهۆریت یا ئه‌و پێ سه‌ره‌ده‌ریێ ل گه‌ل خه‌لكى دكه‌ت ل به‌راهیێ دڤێت ئه‌و سه‌ره‌ده‌ریێ ب وێ رێیێ ل گه‌ل خوه‌ بكه‌ت، ئه‌گه‌ر فێرنه‌بوو دێ چاوا حه‌ز ژ خوه‌ كه‌ت ب حه‌زژێكرنه‌كا راست و دروست چ رێیێن دى نینن ئه‌و بشێت حه‌زژێكرنێ بكه‌ت، ده‌مێ ئه‌و دگه‌هیته‌ وێ قووناغێ دێ هه‌موو سۆپاسیا وان هه‌موو سترییان كه‌ت یێن خه‌لكه‌ك دهاڤێژیته‌ د رێیا وى دا، ئه‌ڤه‌ بخوه‌ به‌لگه‌یه‌ نێزیك دێ گول ل وى بارن. چاوا مرۆڤ دشێت ره‌خنێ ل یێن دى بگریت ژبه‌ركو ئه‌و رێزێ ل وى ناگرن ئه‌گه‌ر ئه‌و بخوه‌ هێژایى رێزگرتنێ نه‌بیت.
20) هند گرنگیێ نه‌ده‌ كا دێ رێك ته‌ كیڤه‌ به‌ت، بلا ته‌ ئاگه‌هـ ژ پێنگاڤا ئێكێ هه‌بیت، ئه‌ڤه‌ پێنگاڤان ژ هه‌مووان زڤرتره‌ دڤێت تو خوه‌ ل به‌ر به‌رپرسیێن وێ بگرى. ده‌مێ ته‌ ئه‌و پێنگاڤ هاڤێت، بهێله‌ هه‌ر تشته‌ك ب شێوه‌یه‌كێ ئاسایى بچیت و یا دى دێ ژ نك خوه‌ هێت، تو ل گه‌ل چوونا پێكڤه‌ نه‌به‌، تو چوون بخوه‌ به‌.
21) ئه‌م هه‌موو یێ ژ ئێك وێنه‌ چێبووین و ل گه‌ل هندێ ژى ئه‌م بۆنه‌وه‌رێن جودا و به‌رۆڤاژینه‌، دو مرۆڤێن وه‌ك ئێك ژى نینن، دو دل ژى ب هه‌مان ریتم و سه‌لیقه‌ وه‌كى ئێك خوه‌ ناقوتن، ژ به‌ر نه‌رێزگرتنا جوداهیان و سه‌پاندنا هزرێن خوه‌ ل سه‌ر یێن دى ڕامان ژێ ئه‌وه‌ كو تو رێزێ ل وى سیسته‌مێ پیرۆز ناگرى یێ خودێ دانایى.
22) ده‌مێ عاشقه‌كێ راستێ خودێ دچیته‌ د مه‌یخانه‌كێ ڤه‌ ئه‌و دبیته‌ ژۆرا وى یا نڤێژێ، لێ ده‌مێ مه‌یڤه‌خوره‌ك دچیته‌ د مه‌یخانێ ڤه‌ ئه‌و جهـ دبیته‌ مه‌یخانا وى، هه‌ر تشتى ئه‌م ب دلێ خوى دكه‌ین نه‌ ب دیمه‌نێن ده‌رڤه‌، سۆفیگه‌ر فه‌رمانێ ل سه‌ر خه‌لكى ناكه‌ن ژ دێمه‌نێ وان یان ئه‌و چنه‌، ده‌مێ سۆفیگه‌ر به‌رێ خوه‌ دده‌ته‌ ئێكى هه‌ردو چاڤێن خوه‌ دنقینن و چاڤێ سیێ ڤه‌دكه‌ت، ئه‌و چاڤێ جیهانا ژناڤ دا دبینیت.
23) ژیان قه‌ره‌كێ ده‌مكیه‌ و جیهانا نوكه‌ ژى چاڤلێكرنه‌كا كزا راستیێ یه‌، زارۆ ب تنێ تێكه‌لیێ د ناڤبه‌را یاریێ و راستیێ دا دكه‌ن، مرۆڤ ژى یان دێ ب دووڤ یاریێ كه‌ڤن یان دێ شكێنن و ژێ تێربن وهاڤێژنه‌ لایه‌كى، د ڤێ ژیانێدا خو ژ هه‌مى جورێن توندیێ بده‌ پاش ژبه‌ركو ئه‌و دێ هه‌ڤسه‌نگییا ته‌یا ژناڤدا تێكده‌ت، سۆفیگه‌ر سه‌رده‌ریێ ب توندیێ ناكه‌ت به‌لكو هه‌ر ده‌م یێ لێبۆرى وراستگره‌.
24) مرۆڤ جهه‌كێ بژاره‌ د ناڤ بوونه‌وه‌رێن خودایى دا ڤه‌دگریت، چنكو خودێ روح یا دایێ، ئه‌م هه‌موو یێن داین دا ببینه‌ جهگرێن وى، پرسیار ژخوه‌ بكه‌، ته‌ چه‌ند جاران وه‌ك جهگرێ وى ره‌فتار كریه‌، ئه‌ڤه‌ ئه‌گه‌ر ته‌ كربیت، ل بیرا ته‌ بیت ل سه‌ر هه‌ر ئێك ژ مه‌یه‌ وێ روحا خودایى د ناڤ خوه‌ دا ئاشكرا بكه‌ت و ل دووڤ وێ بژیت.
25) دۆزه‌خ یا ل ڤێره‌ و به‌هه‌شت ژى، به‌س هزرا خوه‌ د ترسا دۆزه‌خێ دا بكه‌ن یان خه‌ونان ب به‌هه‌شتێ ڤه‌ ببینن، ئه‌و هه‌ردو نوكه‌ یێن هه‌ین، چه‌ند جاره‌كێ ئه‌م عشقێ بكه‌ین ئه‌م بلند دبینه‌ ئاسمانى و چه‌ند جاره‌كێ كینێ هلگرین یان چاڤپێنه‌ڕابوونێ بكه‌ین یان جه‌نگێ هلكه‌ین ئێكسه‌ر ئه‌م دكه‌ڤینه‌ د دۆزه‌خێ دا.
26) نه‌زیانێ بكه‌ و زیانێ ل خوه‌ بكه‌، یێ دلۆڤان به‌، یێ ئاخفتن ڤه‌گوهێز نه‌به‌ خوه‌ هه‌كه‌ ئه‌و ئاخفتن دبێ تاوان ژى بن، ژبه‌ركو ئه‌و په‌یڤێن ژ ده‌ڤێ مه‌ دپه‌شن ژ ناڤناچن، ئه‌و دچنه‌ ئاسمانه‌كێ بێ دووماهى و دێ جاره‌كا دى د ده‌مه‌كێ گونجایی دا بۆ مه‌ زڤڕن، ئازاردانا مرۆڤه‌كى ئازاره‌ بۆ مه‌ هه‌مووان و دلخۆشكرنا مرۆڤه‌كى وه‌ل مه‌ دكه‌ت ئه‌م هه‌موو ببشكڤین.
27) ئه‌ڤ جیهانه‌ وه‌كى چیایه‌كێ به‌فرگرتیه‌ به‌رسڤا ده‌نگێ ته‌ دده‌ت، هه‌ر تشتێ تو بێژى یێ چاك یان خراب دێ رۆژه‌كێ ب شێوه‌یه‌كى بۆ ته‌ زڤڕیت، ئه‌گه‌ر ئێكى ب خرابى به‌حسێ ته‌كر تو ب خرابى به‌حسێ وى ب هه‌مان رێك نه‌كه‌، دێ كار خرابتر لێهیت، دێ خوه‌ د بازنه‌كێ ڤالا ژ تێنه‌كا كه‌ربگرتى دا بینى، وى ده‌مى تو چل رۆژان ئه‌رێنى هزربكه‌ و ب باشى به‌حسێ وى بكه‌، دووماهیێ دێ هه‌موو تشت ب شێوه‌یه‌كێ دى دیاربن و تو ژى دێ د ناخێ خوه‌ دا بیه‌ ئێكێ دى.
28) ده‌مێ بۆرى شرۆڤه‌یه‌ و پاشه‌رۆژ پاشۆپه‌، جیهان ب رێیا ده‌مى خوه‌ ڤه‌دگوهێزیت هه‌ر وه‌ك هێله‌كا راست، ژ ده‌مێ بۆرى دچیته‌ پاشه‌رۆژێ، به‌لكى ده‌م بخو ب رێیا هنده‌ك لویلیكێن بێ دووماهیڕا د ناڤ مه‌ دا ده‌رباز دبیت، سه‌رمه‌دى ڕامان ژێ ئه‌و نینه‌ ده‌مه‌كێ رها بیت، به‌لكو ئه‌و نه‌مرى یه‌.
29) ڕامان ژ قه‌ده‌رێ ئه‌و نینه‌ ژیانا مه‌ گرێدایى قه‌ده‌ره‌كا بنه‌جهـه‌، ژبه‌ر هندێ هێلانا هه‌ر تشته‌كى بۆ قه‌ده‌رێ و پشكدارى نه‌كرنا د میۆزیكا كه‌ونیدا نه‌زانینه‌كا رها یه‌، میۆزیكا كه‌ونى هه‌مى جهـ یێن ڤه‌گرتین و ژ چل ئاستێن جۆرا وجۆر پێك دهێت، قه‌ده‌را ته‌ ئه‌و ئاسته‌ یێ تو ئاوازا خوه‌ پێ دژه‌نى، دبیت تو ئامیرێ خوه‌ نه‌گوهۆرى به‌لكى تو ئاستى ـ پلێ دگوهۆڕى یا تو دشێى ئاوازا وێ ب ژه‌نى.
30) سۆفیگه‌رێ راست ئه‌وه‌ یێ بێهنفره‌هیێ بكێشیت خوه‌ ئه‌گه‌ر ب شاشى ژى هاته‌ تاوانباركرن، یان ژ هه‌مى جها ڤه‌ هێرش ل سه‌ر هاته‌ كرن، ئه‌و په‌یڤه‌كا كرێت ژى نابێژیته‌ ره‌خنه‌گره‌كێ خوه‌، ئه‌و كه‌سێ تاوانبار ناكه‌ت، چه‌وا دبیت هه‌ڤڕك و دژ و یێن دى هه‌بن و ناخ ل پلا ئێكێ نه‌بیت؟ چاوا دبیت ئێك ره‌خنێ ل وى بگریت د ده‌مه‌كیدا “ئێك” ب تنێ یا هه‌یى.
31) ئه‌گه‌ر ته‌ ڤیا باوه‌ریا خوه‌ ب هێز بێخى دڤێت ژ ناڤدا تویێ نه‌رم بى، باوه‌ریا ته‌ دێ خورستى بیت و وه‌كى كه‌ڤرى هشك بیت، دڤێت دلێ ته‌ وه‌كى په‌رى یێ نازك بیت، ئه‌گه‌ر تو تووشى نه‌خۆشیه‌كێ بوویى یان روودانه‌ك ب سه‌رێ ته‌ هات یان تووشى زیانه‌كێ بویى یان ترسه‌ك بۆ ته‌ چێبوو ئه‌م هه‌موو دێ روِویبروویى روودانان بین ئه‌وێن نیشا مه‌دایى دێ چاوا بینه‌ خودانێن كێمترین ئه‌ز ئه‌زى و پترین په‌ندگیرى و پتر سۆزدار و پتر مه‌رد بین، هه‌ر چه‌نده‌ هنده‌ك ژ مه‌ فێرى وانێ دبن و پتر نازك وراست دبن و یێن دى پتر هشك و زڤر دبن، ئه‌و رێیا دبیته‌ هاریكار پتر نزیكى راستیێ ببى خوه‌ د به‌رفره‌هیا دلێ ته‌ دا دبینیت دا همبێزا هه‌موو مرۆڤایه‌تیێ بكه‌یى و جهێ پتر ئه‌ڤینیێ تێدا بكه‌ت.
32) دڤێت چ تشت نه‌ بنه‌ رێگر ناڤبه‌را دلێ ته‌ و خودایێ ته‌دا، نه‌ مه‌لا و نه‌ قه‌شه‌ و نه‌ زانا و نه‌ ده‌ستهه‌لاتا ره‌وشتى و ئاینى، خوه‌ باوه‌ریا ته‌ ژى، تو باوه‌ریێ بده‌ بها و تێگه‌هێن خوه‌، لێ ل سه‌ر كه‌سێ نه‌سه‌پینه‌، ئه‌گه‌ر ته‌ دلێن خه‌لكى شكاندن هندى باوه‌ریا ته‌ یا خورستى و قه‌نج بیت وى ده‌مى باوه‌ریه‌كا باش نابیت، خوه‌ ژ په‌رستنا هه‌موو جۆرێن (بت ـ صنم)ان دووربێخه‌ ژبه‌ركو ئه‌و دێ دیتنا ته‌ مژه‌وى كه‌ن، بلا ب تنێ خودێ رێنیشانه‌رێ ته‌ بیت، یێ هوشیار به‌ چ راستیان چێنه‌كه‌ كو ل نك ته‌ بت بن.
33) سه‌ره‌رایى كو مرۆڤ ل ڤێ جیهانێ بزاڤێ دكه‌ت دا تشته‌كى په‌یدابكه‌ت یان ببیته‌ كه‌سه‌كێ گرنگ، هه‌موو تشت پشتى مرنا وى دێ هێنه‌ گوهۆرین، بلا ته‌ ئارمانجا گه‌هشتنا ب قووناغێن بلندێن ژ نه‌بوونێ هه‌بن، تو د ڤێ جیهانا سڤك و ڤالا دا وه‌ك نمره‌ “چنه‌ ـ صفر” بژى، چنكو ئه‌م وه‌كى نه‌مامێن گولا ینه‌، جوانى ب تنێ ژ ده‌رڤه‌ نینه‌، به‌لكو ڤالاهیا د ناخێن مه‌ دا و ئه‌و وه‌دكه‌ت ئه‌م به‌ژن بلند وشه‌نگ خوه‌راگر بین، پێگه‌هشتن د نه‌بوونێدایه‌، یا ئه‌م بزاڤێ دكه‌ین بده‌ستڤه‌بینین نه‌شێت ئه‌م د ژیانێ دا به‌رده‌وام بین.
34) خوڕاده‌ستكرن ئه‌و نینه‌ خودان یێ لاواز و نه‌رێنى بیت، هه‌بوونا باوه‌ریێ ب قه‌ده‌را خودێ یان خۆڕاده‌ستكرن، به‌لكى به‌رۆڤاژى هێزا دروست د خۆڕاده‌ستكرنێ دایه‌ ـ ئه‌و هێزا ژناڤ دا دهێت ـ ئه‌وێن خوه‌ ڕاده‌ستى گه‌وهه‌رێ خودایى دكه‌ن ب ئارامى دژین خوه‌ ئه‌گه‌ر جیهان هه‌موو تووشى تێكچوون و هنگاڤتنێ ببیت.
35) ل ڤێ جیهانێ هه‌موو تشت وه‌كهه‌ڤ ورێكوپێك نینه‌، به‌لكى هه‌ڤدژى باش خۆیا دكه‌ن، ئه‌و ئه‌گه‌رن ئه‌م پێنگاڤان به‌ر ب پێش ڤه‌ بهاڤێژین، هه‌ڤدژى یێن د كه‌ونیدا هه‌ین یێ د ناڤ ناخێ هه‌ر ئێك ژ مه‌دا هه‌ین، له‌و دڤێت خودان باوه‌ر ل گه‌ل خریایێ د ناڤ ناخێ خوه‌ دا كۆمببیت، دیسا دڤێت مرۆڤێ خریایى ژى دگه‌ل باوه‌ردارێ بێده‌نگ د ناڤا خوه‌ دا بنیاسیت و هه‌تا ئه‌م بگه‌هینه‌ وێ رۆژێ مرۆڤ ب قووناغا دروستبوونێ شاد ببیت ئانكو قووناغا مرۆڤێ نموونه‌یى، چنكو باوه‌رى پرۆسه‌كا پله‌داره‌ و دڤێت هه‌ڤكویفێ خویێ خریایى هه‌بیت.
36) ئه‌ڤ جیهانه‌ ل سه‌ر بنه‌مایێ پێكگوهارتنێ هاتیه‌ ئاڤاكرن، مرۆڤ دێ هێته‌ پاداشتكرن ل سه‌ر كاره‌كێ بچویكێ قه‌نج، و دێ سزایێ ل سه‌ر كاره‌كێ خرابێ بچووك وه‌رگریت، تو ژ پیلانا نه‌ترسه‌، ژ سه‌ردابرنێ ژى، ژكارێن خرابێن خه‌لكى ژى، ل بیرا ته‌ بیت ئه‌گه‌ر ئێكى بۆ ته‌ ته‌لهه‌ك دانا بزانه‌ دبیت ئه‌و خودێ یا وه‌كرى چنكو ئه‌و پلاندارێ مه‌زنه‌، به‌لگه‌ك ژ دارێ ناوه‌ریێت بێى زانینا وى، بلا ته‌ باوه‌رى پێ هه‌بیت و ب شێوه‌كێ رها، هه‌ر تشته‌كێ خودێ دكه‌ت ب شێوه‌كێ جوان دكه‌ت.
37) خودێ ده‌مگره‌كێ هووربینه‌، هند یێ هووربینه‌ هه‌تا دگه‌هیته‌ ڕادده‌كى پۆلێن و سیسته‌مێ هه‌ر تشته‌كى ل سه‌ر روویێ ئه‌ردى ل ده‌مێ وى چێدبیت، نه‌ به‌رى خوله‌كه‌كێ نه‌ پشتى خوله‌كه‌كێ، ده‌مژمێر ب هووربینیه‌كا مه‌زن دبۆریت بۆ هه‌مووان وبێ جوداهى. هه‌ر مرۆڤه‌كى ژى ده‌مه‌ك یێ هه‌یى بۆ حه‌زژێكرنێ و ده‌مه‌ك بۆ مرنێ.
38) نه‌ دره‌نگه‌ تو پرسیار ژ خوه‌ بكه‌یى، ئه‌رێ ئه‌ز یێ ئاماده‌مه‌ بۆ ڤێ ژیانا ئه‌ز تێدا دژیم، ئه‌ز یێ به‌رهه‌ڤم خوه‌ ژناڤدا بگوهۆڕم، خوه‌ وى ده‌مى ئه‌گه‌ر ته‌ رۆژه‌ك ب تنێ وه‌كى یا به‌رى وێ مابیت، ل گه‌ل هه‌ر ده‌مه‌كى و ل گه‌ل هه‌ر بێهن هلكێشانه‌كێ دڤێت مرۆڤ خوه‌ نووكه‌ت و جاره‌كا دى خوه‌ نووكه‌ت، وێ ژى ب تنێ رێیه‌كا هه‌یى خوه‌ ئه‌گه‌ر مرۆڤ د ژیانه‌كا نوودا ببیت ئه‌و ژى مرنه‌ به‌رى مرنێ.
39) هه‌ر چه‌نده‌ پارچه‌ دهێنه‌ گوهۆرین، لێ هه‌موو وه‌كى خوه‌ دمینیت، ده‌مێ دزه‌ك دمریت دزه‌كى ژدایك دبیت، ده‌مێ كه‌سه‌كێ هێژا و ده‌ستپاك دمریت ئێكێ دى یێ وه‌كى وى جهێ وى دگریت، ب ڤێ رێیێ تشته‌ك نامینیت بێى گوهۆرین، به‌لكو چ تشت ناهێته‌ گوهۆرین، ل به‌رامبه‌ر هه‌ر سۆفیگه‌ره‌كێ دمریت ئێكێ دى دبیت ل جهه‌كێ دى ل ڤێ جیهانێ، ئایینێ مه‌ ئایینى عشقێ یه‌ و هه‌موو مرۆڤ گرێدایى زنجیره‌یه‌كا ب دلێن وانڤه‌ نه‌ ئه‌گه‌ر بازنه‌یه‌ك ژێ پچیا ئێكا دى دێ جهێ وێ گریت، ناڤ دهێنه‌ گوهۆڕین لێ گه‌وهه‌ر هه‌ر ئه‌وه‌.
40) ژیانێ بێى عشق چ بهایێ خوه‌ نینه‌، پرسیار ژ خوه‌ نه‌كه‌ كا ته‌ چ جۆرێ عشقێ دڤێت، یا روحى یان كه‌ره‌سته‌یى، یا خودایى یان یا دونیایێ، رۆژهه‌لاتى یان رۆژئاڤایى، ژێك پرت وبلاڤه‌بوون پرت و به‌لاڤه‌بوونه‌كا دى دئینیت، عشقێ ناڤ ونشان و پێناسه‌كرن نینن، ئه‌و ئه‌وه‌، یا پاك و ب ساناهیه‌، “عشق ئاڤا ژیانێ یه‌ و كه‌سێ عاشق روحه‌كه‌ ژئاگرى”. كه‌ون دێ ب شێوه‌كێ دیتر بیت ده‌مێ ئاگر حه‌ز ژ ئاڤێ بكه‌ت.
شه‌مسێ ته‌بریزى (محه‌مه‌دێ كۆڕێ مه‌لك دادێ ته‌بریزى)
(1185 ته‌بریز ـ 1248 خوێ)
ژێده‌ر: ar.wikipedia.org

93

ئیسماعیل تاهر
ئه‌و خه‌لاتێ مه‌زن و ناڤدارێ گه‌نجێ كوردێ رۆژهه‌لاتى كۆچه‌ر بیركار یێ مشه‌خت و دووره‌ وه‌لات به‌رى سێ چار رۆژان ل باژێرێ ریودیجانیرو ل به‌رازیلێ ب ده‌ستڤه‌ئینایى خه‌لاتێ فیلدز بوو نه‌كو نوبل، لێ هه‌ردو ناڤ نێزیكى ئێكن ژبه‌ركو سازیێن زانستى وێ فیلدزێ ب نۆبلا بیركاریێ ب ناڤ دكه‌ن. و یا سه‌یر د مێژۆیێدا ئه‌وه‌ كو زانایێ سۆیدى ئه‌لفرێد نۆبل به‌رى ل 27 چریا دووێ یا سالا 1895 بمریت فه‌رمان ل خێزانا خوه‌ كربوو به‌رمایێ وى یێ دراڤى بكه‌نه‌ خه‌لات و بده‌نه‌ زانایێن چار وارێن زانستى و مرۆڤایه‌تى (توره‌ ـ فیریك ـ كیمیا ـ نۆژدارى) پاش وارێ (ئاشتى) ژى ل سه‌ر هاته‌ زێده‌كرن بێى كو وارێ بیركاریێ تێدا بیت، ئه‌ڤ چه‌نده‌ ژى بۆ وێ ئێكێ ڤه‌دگه‌ریت كو نۆبلى حه‌ز ژ بیركاریێ نه‌دكر و هه‌ر سال پێ دكه‌فت و بیركارى بۆیه‌ ئه‌گه‌ر نۆبل قوتابیه‌كێ زیره‌ك و سه‌ركه‌فتى نه‌بیت.
خه‌لاتێ فیلدز وناڤێ وى یێ دروست (میدالیا ده‌وله‌تیا ئاشكراكرنێن بژاره‌یێن بیركاریێ) هاته‌ راگه‌هاندن وه‌ك كارڤه‌دانه‌ك ل سه‌ر بریارا نۆبلى كو خه‌لاتێ وى زانا و هزرڤانێن بیركاریێ نه‌ڤه‌گریت و بۆ جارا ئێكێ ئه‌و خه‌لات ژ لایێ زانایێ كه‌نه‌دى جون چارلز فیلدز ڤه‌ ل سالا 1936 هاته‌ راگه‌هاندن و هه‌تا نوكه‌ پترى 40 زانایێن بیركاریێ یێن گه‌نج ئه‌ڤ میدالى یه‌ ب ده‌ستڤه‌ئینایه‌ و هه‌ر چار سالان جاره‌كێ دهێته‌ به‌لاڤكرن و بهایێ میدالیێ پترى 4000 دۆلارانه‌ و مه‌رجه‌ ئه‌و زانایێ باده‌كێ خوه‌ پێشكێش دكه‌ت ژیێ وى ژ چل سالیێ ده‌رباز نه‌بیت و دو خالان همبێز بكه‌ت، ئێك ئه‌و ڤه‌كۆلین یان كارێ بیركاریێ پێشتر به‌لاڤ نه‌ببیت، دو ئاشكراكرنه‌كا نوو بیت. ل سه‌ر ده‌مێ خوه‌ زانایێ كه‌نه‌دى جۆن چارلز فیلدز پشته‌ڤانیه‌كا مه‌زنا دراڤى ل خه‌لاتى كر و پشكدارى ددیزانیكرنا میدالیێ ژى دا كربوو، ئارمانج ژێ بلندكرنا ئاستێ ڤى زانستێ گرنگه‌ ل جیهانێ و هاندانا زانا و هزرڤانێن بیركاریێ یه‌ بۆ پتر پویته‌دانێ ب وى زانستى، ل وى سه‌رده‌مى ئانكو ل 1936 ب زانایێن ناڤدار یێ فینله‌ندى لارس ئیهلوفورس و یێ ئه‌مریكى جیسى دوگلاس ب وه‌كهه‌ڤى هاتبو به‌خشین، خه‌لات هه‌ر چار سالان جاره‌كێ ل وه‌لاته‌كى دهێته‌ به‌خشین و ژبلى میدالیێ كو بهایێ وێ پترى 4000 دۆلارانه‌ خه‌لاتێ دراڤى ژى 150 هزار دۆلارن و هۆسا نزیكى بهایێ دراڤیێ نۆبل لێدهێت.
زانایێ كوردێ خه‌لاتێ 2018 یێ فیلدز وه‌رگرتى ناڤێ وى یێ دروست فره‌یده‌ن ده‌ره‌خشانى یه‌ و ژدایكبوویێ سالا 1978 یه‌، ئه‌و یێ ل باژێرێ مه‌ریوانێ رۆژهه‌لاتا ئیرانێ هاتیه‌ سه‌ر دونیایێ و خواندنا خوه‌ ل زانكۆیا ته‌هران ب دووماهى ئینایه‌ و به‌كالۆریۆس ب بیركاریێ ب ده‌ستڤه‌ئینایه‌، ل سالا 2000 وه‌ك مشه‌خت په‌نابه‌رى بریتانیا بۆیه‌ و د ناڤبه‌را سالێن (2001 ـ 2004) دا باوه‌رناما دكتۆرایێ ژ زانكۆیا نوتیگهام ئینایه‌، ل سالا 2003 خه‌لاته‌كێ هێژا یێ بیركاریێ ژ كۆمه‌لا بیركاریێ ل له‌نده‌ن ب ده‌ستڤه‌ئینا، به‌رى چه‌ند سالان ژى وه‌ك مامۆستایه‌كێ وانه‌بێژ ل زانكۆیا كامبریدج ده‌ست ب كاربوویه‌، وى پشكدارى د پرۆژێ ئه‌ندازیاریا دولایه‌نیا دانه‌گۆتنا نوو دا كریه‌ و ل سالا 2010 خه‌لاتێ لیڤه‌رهیۆم یێ بیركارى و ئامارێ وه‌رگرتیه‌، ل سالا 2016 ژى شیا خه‌لاتێ (e. m. s. moore) وه‌رگریت و ئه‌ڤ خه‌لاتێ وى یێ فیلدز ژى ژ ئه‌نجامێ ڤه‌كۆلینا وى (ئاشكراكرنا سنۆرێن فانو و پشكداریا وێ د چاره‌كرنا ئاریشا نمۆنا هێلا نزم) دا بوو و لیژنا سه‌رپرشت ئه‌و د ناڤبه‌را ب هزاره‌ها به‌ربژاراندا هلبژارت ڤى خه‌لاتى وه‌ربگریت كو وه‌كهه‌ڤى خه‌لاتێ نۆبلێ یه‌ د بهایێ خوه‌ یێ زانستى و ووڕه‌یی دا.

52

ئیسماعیل تاهر
هه‌تا ڕادده‌كى مێشكێ داهێنه‌ر په‌یوه‌ندیا ب ده‌روونێن پاك و هزرێن زه‌لال و ره‌فتارێن ساخله‌م ڤه‌ هه‌یى، كرمێ كوژه‌كێ داهێنانێ ژى چاڤپێنه‌ڕابوون و كین هلگرتنه‌، نه‌خاسم ژ هه‌ڤكویفێن خوه‌ یێن بلیمه‌ت و به‌هره‌مه‌ند، یان بێژین د ناڤبه‌را دو یان پتر ژ جه‌مسه‌رێن ئێك باژێر یان ده‌ڤه‌ر یان ئێك وه‌لات دا، ل هه‌ر جهه‌كى و ل ناڤ هه‌ر ملله‌ته‌كى ئه‌ڤ نموونا شاش و یانبه‌خش هه‌یه‌ و دشیاندایه‌ ل ده‌ڤه‌را مه‌ ب ده‌هان ئه‌و نموونه‌ بهێنه‌ به‌رچاڤكرن، لێ دا نه‌بیته‌ ناڤزڕاندن بلا ناڤێن وان نهینى و ڤه‌شارتى بن هه‌ر چه‌نده‌ پتریا مه‌ دزانن ئه‌و كینه‌ و ئه‌و هه‌ڤڕكى و ململانێ كه‌نگى و چاوا و بۆچى و كى ئه‌گه‌ر بوون دروستبوویى.
هه‌ردوو داهێنه‌رێن ناڤدارێن ئه‌لمان یوهان و ولفگانگ ڤۆن گۆتێ (Johann Wolfgang von Goethe) و یۆهان كریستۆف فیریدریك ڤۆن شیله‌ر (JohannChristoph Friedrich von Schiller) نه‌ ب تنێ دو زانا و داهێنه‌ر و ناڤدارێن ڤى وه‌لاتى بوون به‌لكو، دو نموونه‌یێن زیندى یێن براینى یا راسته‌قینه‌ بوون، ناڤێن هه‌ردووان یوهان بوون، ئه‌ڤ هه‌ڤالینى و نزیكییا وان بۆ ئه‌گه‌ر ئه‌لمانیا شانازیێ ب به‌رهه‌مێن وان بكه‌ت و دو زانایێن مه‌زن د بیاڤێ رۆناكبیرى هزری دا پێشكیشى جیهانێ بكه‌ت. گۆتێ ل سالا 1749 ل فرانكفۆرت هاتیه‌ دونیایێ و ئه‌و ده‌ه سالان ژ هه‌ڤالێ خوه‌یێ داهێنه‌ر شیله‌ر مه‌زنتره‌ ئه‌وێ ل سالا 1759 ل باژێرێ مارباخ هاتیه‌ دونیایێ. پشتى هه‌ر ئێك ژ وان ل چه‌ندین ده‌ڤه‌ر و وه‌لاتان گه‌ریاین و خزمه‌ت كرى باژێره‌كێ ئه‌لمانى دبێژنێ (ڤایمار ـ Weimar) كو دكه‌ڤیته‌ نیڤا وه‌لاتى ل ویلایه‌تا تۆرنگن ل دووماهیا ژیێ وان هه‌ردو همبێزكرن هه‌تا مرنێ و نوكه‌ په‌یكه‌رێ وان كو ئێك پارچه‌یه‌ وه‌كى ئه‌و د ژیانا خوه‌ دا ئێك پارچه‌ ل جهه‌كێ جوانێ باژێرێ ڤایمار دهێته‌ دیتن.
ژبلى گوهۆرین و حه‌زێن ده‌روونى و ناخێ مرۆڤێ نه‌خۆش ب گرێ یێن سایكۆلۆژى هه‌ڤالینه‌كا خۆش د ناڤبه‌را واندا هه‌بوو و رێ نه‌دا كارتێكرن ل نزیكیا وان ببیت، هه‌مان ده‌م ژى چه‌ندین جاران بزاڤ هاتنه‌كرن ناڤبه‌را وان تێك بچیت و چاڤپێنه‌ڕابوون ب سه‌ر په‌یوه‌ندیا وان دا بگریت به‌لێ وان ژى شكه‌ستن خوار و دیرۆك ناڤێ هنده‌ك كه‌سان به‌رچاڤ دكه‌ت تاوانبارن ناڤبه‌را هه‌ردووان نه‌خۆشكه‌ن و تێكدانێ دروست بكه‌ن، لێ وان بزاڤان سه‌رنه‌گرت. زانین و هشا وان یا پێشكه‌فتى گه‌هشته‌ ڕادده‌كى هه‌ردوو بگه‌هنه‌ باوه‌ریێ ناكۆكى و نه‌ڤیان و كین دێ كارتێكرنێ ل وان كه‌ت و بزاڤا وان یا داهێنانێ كز و لاواز كه‌ت و د ئه‌نجامدا هه‌ردو دێ زیانبه‌خش بن، هزر و دیتنێن وان بێبها كه‌ت، كارتێكرن دێ ل وان و بزاڤا توره‌یى و ئاستێ هزر و نڤیسنێ و دیرۆكا داهێنانێ كه‌ت. ل سالا 1805 ده‌مێ شیله‌ر چوویه‌ وه‌غه‌رێ، كارتێكرنه‌كا مه‌زن كره‌ سه‌ر گیان و ده‌روونێ هه‌ڤالێ وى گوتێ یى، هه‌تا ڕادده‌كى گۆتێ د پێگۆتنا خوه‌ دا ل سه‌ر شیله‌رى دبێژیت: ب مرنا شیله‌رى من نیڤا خوه‌ ژ ده‌ستدا. ئه‌ڤ رسته‌ جه و پێگه‌یێ مه‌زنێ شیله‌رى د ژیانا گۆتێ دا دیاردكه‌ت، پێشتر شیله‌رى ژى د نڤیسینه‌كا خوه‌ دا گۆتبوو: هه‌ڤالینیا گۆتێ گرنگترین روودان بوو د ژیانا مندا. گۆتێ پشتى شیله‌رى 27 سالان ژیا، هه‌رده‌م شیله‌ر د ناڤ مژار و ئاخفتنێن ویدا بوو، وان كارتێكرن ل سه‌ر هه‌ڤدوو هه‌بوو، لێ كارتێكرنا وان ل سه‌ر به‌ره‌بابێن د دووڤ واندا پتر بوو، وان ده‌ریایه‌كا هزر و فه‌لسه‌فه‌ و زانینێ بۆ خه‌لكێ د دووڤ خوه‌ دا هێلا.
شكاندنا هه‌ڤدو ژ لایێ نڤیسه‌ر و رۆناكبیر و هونه‌رمه‌ندان ڤه‌ بێ مفا یه‌، سه‌نگ ب به‌رهه‌مى و داهێنانێ دهێت نه‌ ب شكاندنا یێ دى، چاڤپێنه‌ڕابوون و هلگرتنا كینێ ژى چ ل سه‌ر خودانێ خوه‌ ئاڤاناكه‌ت، به‌لكو خوه‌ ماندیكرن ماكا داهێنانێ یه‌، ل هه‌ر جهه‌كى ناڤداره‌ك په‌سنا هه‌ڤكویفه‌كێ خو بكه‌ت هه‌ردو پێ مه‌زن دبن، خه‌لك حه‌ز ژ هه‌ردوان دكه‌ت، و د ئه‌نجامدا وارێ رۆناكبیرى پێ گه‌ش دبیت و داهێنان به‌رز و بلند دبیت، ئه‌و هه‌ردو یان پتر دبنه‌ رێنیشاده‌ر و پیشه‌نگ ته‌خا گه‌نج چاڤلێبكه‌ت و ڤان پره‌نسیپێن بهادار د ناڤ یێن د دووڤ خوه‌ دا بچینن و گه‌ش بكه‌ن.

50

ئیسماعیل تاهر
ده‌مێ مژارا دو مرۆڤان د ئێك بیاڤ و ئێك ئاستدا دهێته‌كرن باشه‌ وه‌رگر كاودانێن هه‌ردووكان بزانیت پاشى هه‌ڤبه‌ركرنێ د ناڤبه‌را واندا بكه‌ت، وى ده‌مى ب دروستى دێ مافێ وان بهێته‌ دان و هه‌ر ئێك ل جهێ خوه‌ دێ سه‌نگاندن بۆ بهێته‌كرن، ئانكو نابیت بێى زانینا كاودانان چ سه‌نگاندن و پیڤان و كێشان بهێنه‌كرن، بۆ نموونه‌ خانى و جگه‌رخوین ناهێنه‌ هه‌ڤبه‌ركرن، هه‌ر ئێك ل كاودانه‌كى و سه‌رده‌مه‌كى و هه‌ر ئێكى شێوازێ خوه‌یێ تایبه‌ت بخوڤه‌ هه‌یه‌، ب كێمى سێ سه‌د و پێنجى ساڵ د ناڤبه‌را واندانه‌ و هه‌ر ئێكى رێبازا خوه‌ هه‌یه‌، بێرناردشۆ و نه‌سین ب هه‌مان شێوه‌، لێ ئه‌ڤه‌ نابیته‌ رێگر هنده‌ك خالێن هه‌ڤپشك د ناڤبه‌را واندا هه‌بن یان ل هنده‌ك جها نزیكى هه‌ڤبن.

وێ رۆژێ و نشكه‌كێ ڤه‌ ئه‌ز ب سه‌ر مژاره‌كا گرنگ هلبووم، پرۆفیسۆرێ كوردێ مه‌زن و دووره‌ وه‌لات یه‌حیا رزا (كه‌ركووك 1943) ناڤێ وى كه‌فته‌ د ئینسكلوپیدیا كه‌سانێن ناڤدارێن ئه‌لمانیا دا مل ب ملێ كه‌سایه‌تى یێن مه‌زنێن ئه‌لمان د درێژیا دیرۆكێ دا، هه‌ر چه‌نده‌ كابرا ئه‌لمان نینه‌ به‌لكو كورده‌ و خه‌لكێ كه‌ركووكێ یه‌، لێ پێنجى ساله‌ ل وى وه‌لاتى د وارێ ساخله‌مى و نۆشداریى و نشته‌رگه‌ریێن ئاسێ دا كاردكه‌ت و ب ده‌هان خه‌لات ل چه‌ندین وه‌لاتێن جیهانێ وه‌رگرتینه‌، بۆ من سه‌یر نه‌بوو ئه‌ڤا مه‌ پێكڤه‌ ل سه‌ر ڤى داهێنه‌رێ كورد خواندى، چنكو به‌رى وى ژى ب ده‌هان سه‌رهاتى دووباره‌ وسێباره‌ بۆیه‌، كه‌سه‌كێ كورد ل كوردستانێ نه‌شیا چ بكه‌ت و پشتى ژ وه‌لاتێ خوه‌ دووركه‌فتى شیا هه‌مى تشتان بكه‌ت و ژیانا وى هه‌مى ل وێرێ ببیته‌ داهێنان و ده‌ستكه‌فت، ب تنێ كاودانن هه‌ردو دیمه‌ن دروستكرین.
چه‌ند كه‌سێن نه‌خوانده‌ڤا یان خودان ئاستێن نزمێن خواندنێ ب دلێن شكه‌ستى وه‌لاتێ خوه‌ هێلایه‌ و ل ده‌رڤه‌ و ل ناڤ ئازارێن دووراتى و هاڤیبوون و رۆژانێن سه‌خت دا و ل دووڤگه‌ریانا پاریێ نانى، كانیێن به‌هره‌یێن وان په‌قینه‌ و گه‌هشتینه‌ بلندترین ڕاددێ داهێنانێ و ناڤێن وان بووینه‌ ستێرێن گه‌ش ل سه‌رانسه‌رى جیهانێ، ل جه‌مسه‌رێ دى ژى مژار ل كاره‌، چه‌ند خودان شیان و به‌هره‌ ب دلێن شكه‌ستى ژ وه‌لاتێ خوه‌ باركریه‌ و ئه‌و شیان هه‌مى بووینه‌ ده‌ستكه‌فت و داهێنان و خزمه‌ته‌كا مه‌زن بۆ مرۆڤایه‌تیێ كریه‌، دبێژنه‌ وێ ره‌وشێ (مشه‌ختبوونا مێشكان). جاره‌كا دى دێ زڤرینه‌ كاودانان، ئه‌و كاودانێن بۆ وان ل وه‌لاتێ وان نه‌هاتینه‌ به‌رده‌ستكرن و ل وه‌لاتێن بیانى هه‌مى كاودان كه‌فتینه‌ د خزمه‌تا واندا و ده‌لیڤه‌یێن باش پێهاتینه‌ دان و شیانێن وان ده‌رئێخستن و كرنه‌ ستێرێن گه‌ش ل ئاسمانێ داهێنانێ، ب ئاراسته‌یێ مرۆڤ مرۆڤه‌ یێ چاوا بیت و ژ كى بیت و چ ره‌نگ و ئاخ و ره‌گه‌ز بیت. هنده‌ك جاران ئه‌ز هزرا خوه‌ د ره‌حمه‌تى ئیسڤێ عه‌بۆ خورتا دا دكه‌م ئه‌گه‌ر هه‌مان ئه‌و ده‌لیڤه‌ و كاودان بۆ دروست ببان ئه‌وێن بۆ ئیبراهیم تاتلیس په‌یدابووین دا چ كه‌ت و دا چ هونه‌ره‌كێ مه‌زن و بهادار پێشكێش كه‌ت، هه‌ر چه‌نده‌ دبیت زارۆكینى و گه‌نجاتیا هه‌ردووكان ژى وه‌كهه‌ڤ بیت، مانه‌ هه‌ردوو كۆڕێن دو گوندێن كوردستانێ بوون، مانه‌ هه‌ردو سترانبێژێن مللى بوون ل كۆچك و دیوانان ستران دگۆتن، ئێك ما ل سندۆرێ هه‌تا چوویه‌، ره‌حمه‌تێ و یێ دى قه‌ستا سته‌مبوولێ كر، یێ دووێ چه‌ند به‌رهه‌م پێشكێش كر و چه‌ند به‌ربه‌لاڤ بوو و یێ ئێكێ ژى سێچارێكێن دهۆكیان نانیاسن.
ل ڤێره‌ ب تنێ یا مایى بهێته‌ گۆتن، گرنگه‌ سیسته‌م و نه‌خشه‌ بهێنه‌ دانان و بیاڤ بۆ شیان و به‌هره‌یان بهێته‌ خوشكرن و كاودان بۆ خودان به‌هره‌ و شیانان بهێنه‌ دروستكرن، نه‌ ل دووڤ بنه‌مایێ ئه‌ڤه‌ یێ ژكیه‌ یان كۆڕێ كێ یه‌ یان كى پشته‌ڤانێ وى یه‌ یان نێزیكى كیژ به‌رپرس و ده‌وله‌مه‌ندى یه‌، بۆ هندێ دا ئه‌ڤ روودانێن ئاماژه‌پێدایى كێم ببن و خودان به‌هره‌ شیانێن خوه‌ بده‌نه‌ كارى و بێخنه‌ د خزمه‌تا ملله‌تێ خوه‌ دا به‌رى بێخیته‌ د خزمه‌تا مرۆڤایه‌تیێ هه‌میێ دا و شوونتبلێن خوه‌ ل سه‌ر هه‌مى وار و بیاڤان بجهـ بهێلن، ده‌ستهه‌لاتێ ل سه‌ر هه‌مى ئاستان به‌رنامه‌ هه‌بن بۆ بخودانكرن و پێگه‌هاندنا ڤان شیانان، ئه‌و كاودان بۆ بهێنه‌ چێكرن و ئه‌و شیان بمیننه‌ ل وه‌لاتى و به‌رهه‌مێ وان كاودانان بكه‌ڤیته‌ د خزمه‌تا وه‌لاتی دا.

54

ئیسماعیل تاهر
هه‌ر وه‌لاته‌كێ بڤێت رۆژنامه‌ و كۆڤار و پرتووك لێ بهێنه‌ فرۆتن و خواندن و نڤیسین و داهێنانا نڤیسه‌ر و رۆژنامه‌نڤیسان گه‌شه‌ بكه‌ت و وارێ نڤیسین و میدیایێ پێشڤه‌بچیت دڤێت ده‌زگه‌هه‌كێ چالاكێ چاپ و به‌لاڤكرنێ هه‌بیت و ئه‌و ده‌زگه‌ه ژبلى كارێ به‌لاڤكرنێ ژى بكه‌ت، ژ ئاراسته‌یه‌كى كو ئه‌ركێ ئینان و به‌لاڤكرنێ ژ یێ نڤیسین و چاپكرنێ كێمتر نینه‌. مه‌ ل كوردستانێ و ل پارێزگه‌ها دهۆكێ ب شێوه‌كێ تایبه‌ت بزاڤه‌كا باش یا داهێنان و چاپكرنێ هه‌یه‌، بۆ نموونه‌ ل ساله‌ك و شه‌ش هه‌یڤێن بۆرى پترى 30 رۆژنامه‌ و كۆڤاران ب رێكوپێكى ده‌ردكه‌فتن و ل دووڤ ئامارێن پرتووكخانا به‌درخانیان ل دهۆكێ دورێن 400 پرتووكان هاتینه‌ چاپكرن، لێ لاوازى د به‌لاڤكرنێ یه‌، ژ ئه‌نجامێ نه‌بوونا ده‌زگه‌هه‌كێ به‌لاڤكرنێ چه‌ندین ئاریشه‌ دروست بووینه‌ ژ وان به‌رته‌نگكرنا بازارێ فرۆتنێ د باژێره‌كى دوواندا، ئانكو رۆژنامه‌كا مینا ئه‌ڤرۆ ل كانى ماسێ و بامه‌رنێ و به‌رده‌ره‌ش و دبیت ل سێمێلێ و ئامێدیێ ژى رۆژانه‌ نه‌هێته‌ دیتن و ئه‌م به‌حسێ هه‌ولێر و سلێمانیێ ناكه‌ین..!! له‌و گرنگه‌ پرسیار بكه‌ین ئه‌گه‌ر رۆژناما ئه‌ڤرۆ ل ئاكرێ و ئێسفنێ و شاریا و مانگێشكێ نه‌هێته‌ دیتن، دێ ل كیڤه‌ هه‌بیت و خوانده‌ڤان دێ ل كیڤه‌ بده‌ست ئێخن..؟
رۆژه‌كێ ژ رۆژان ل ڤى باژێرێ دبێژنێ دهۆك 12000 دوازده‌ هزار دانه‌یێن رۆژناما په‌یمان دهاتنه‌ فرۆتن و ئه‌ڤه‌ راستیه‌، ل ڤى باژێرى 700 دانه‌یێن رۆژناما (ندا‌و المستقبل) و 500 دانه‌یێن رۆژناما (الاتجاه‌ الاخر) دهاتنه‌ فرۆتن، هه‌مان ده‌م ژى و هه‌ر بۆ نموونه‌ پترى 400 دانه‌یێن كۆڤارا (زهره‌ الخلیج) دهاتنه‌ فرۆتن، ل پرتووخانێن ڤى باژێرى پترى 150 كۆڤار و رۆژنامێن جۆراجۆر ژ یێن كوردى و عه‌ره‌بى دهاتنه‌ دیتن..!! نوكه‌ ژمارا وان رۆژنامه‌ و كۆڤارێن دگه‌هنه‌ دهۆكێ ژ (10 ـ 12) ـه‌كا ده‌رباز نابن..!! ئه‌ڤه‌ هه‌مى بۆ نه‌بوونا ڤى ده‌زگه‌هى ڤه‌دگه‌ریت. ب ئاسانى دێ هێته‌ گۆتن ئه‌گه‌ر ب رێكوپێكى كه‌ره‌سته‌ ژ ده‌رڤه‌ و ناڤخوه‌ بهێته‌ خرڤه‌كرن و دروست بگه‌هیته‌ هه‌مى قه‌زا و ناحیه‌ و كۆمه‌لگه‌هان دێ ئاستێ خواندن و فرۆتنێ و مشه‌كرنا خوانده‌ڤایان به‌رزكه‌ت. گرنگه‌ ئه‌ڤ ده‌زگه‌هه‌ ببیته‌ جهه‌كێ كارا بۆ ئینانا چاپه‌مه‌نیان و خرڤه‌كرنا به‌رهه‌مێ ناڤخو و گه‌هاندن و به‌لاڤكرنا وى و گۆمانبڕه‌ ده‌زگه‌ه دێ یێ قازانج بیت ژلایێ دراڤى ڤه‌، چنكو گشت چاپه‌مه‌نى ل سه‌ر بنه‌مایێ زڤڕینێ دهێنه‌ دان و هه‌ر دانه‌كا نه‌هاته‌ فرۆتن دێ بۆ جهێ ژێ ده‌ركه‌فتى ڤه‌گه‌ریت.
گرنگه‌ و هێشتا ده‌لیڤه‌ یا مایى ده‌زگه‌هه‌كێ مه‌زنێ چاپ و به‌لاڤكرنێ ل كوردستانێ بهێته‌ دانان و كه‌سانێن زیره‌ك و پیشه‌كار و خه‌مخوور ل سه‌ر بهێنه‌ دانان و حوكمه‌تا هه‌رێمێ هاریكار بیت بۆ سه‌رئێخستنا وى و تشتێ پێدڤى بۆ دابین بكه‌ت و هه‌مى چاپه‌مه‌نى د ده‌مه‌كێ گونجایی دا بگه‌هنه‌ هه‌مى جها و ڕادده‌ك بۆ ئاستێ نزمێ بازارێ چاپه‌مه‌نیان بهێته‌ دانان و ببیته‌ بزاڤه‌ك بۆ كێمییا خواندنێ. ئه‌گه‌ر هاته‌ كرن هه‌مى رۆژنامه‌ و كۆڤار و پرتووك دێ گه‌هنه‌ هه‌مى باژێران و ململانێ و هه‌ڤڕكیه‌كا مه‌زن د ناڤبه‌را چاپه‌مه‌نیان دا چێبیت و خوانده‌ڤان ب ئاستێ نزمێ نڤیسینێ رازى نابن و یا باش و تێر پێزانین دێ بیته‌ جهێ پووته‌دانا خوانده‌ڤایان.
به‌رێ پرتووكخانه‌ ل ده‌ڤه‌را مه‌ دكێم بوون لێ ژ نوكه‌ پتر رۆژنامه‌ و كۆڤار و پرتووك لێ هه‌بوون، به‌رێ پرتووك ب هزار یان دو سێ هزار دانان دهاتنه‌ چاپكرن، به‌رێ ل دو هه‌فتى یێن ئێكێ ب سه‌دان دانه‌یێن پرتووكان دهاتنه‌ فرۆتن، چنكو ئه‌گه‌ر رۆژنامه‌ و كۆڤار و پرتووك ب رێكا ده‌زگه‌هێ به‌لاڤكرنێ بن ب هه‌روه‌ ناگه‌هنه‌ كه‌سێ و خوانده‌ڤان هه‌مى دێ قه‌ستا پرتووكخانان كه‌ن و بۆ كه‌سێ ناگه‌هیته‌ سه‌ر مێزا وى ل ماڵا وى یان جهێ كارێ وى..!!

website security
WP Facebook Auto Publish Powered By : XYZScripts.com