NO IORG
Authors Posts by سەردار شاكر سلێڤانەی

سەردار شاكر سلێڤانەی

سەردار شاكر سلێڤانەی
20 POSTS 0 COMMENTS

89

سه‌ردار شاكر سلێڤانه‌ى
ژبه‌ر گوهۆرینێن به‌رده‌وام و پێشكه‌فتنا ته‌كنولۆژیایێ و گرنگیا زانست و زانینێ د هه‌مى وارێن كارى دا و ل دووڤ پێدڤیا بازارى سالانه‌ یان چه‌ند سالان جاره‌كێ هنده‌ك پشك و كۆلیژ یێن نوو دهێنه‌ دروستكرن و هنده‌ك جاران ژى داخستن ل زۆربه‌یا وه‌لاتیێن جیهانى و ب تایبه‌تى ل زانكۆیێن ئاست بلند. هه‌روه‌سا ژبه‌ر گرنگیا خواندن و زانینێ خودایێ مه‌زن ئێكه‌م ئایه‌ت ئینایه‌ خار بۆ پێغه‌مبه‌رێ مه‌ (محه‌مه‌د) سلاڤێن خودێ ل سه‌ر بن ده‌رباره‌یى خواندن و زانینێ بوویه‌، دیسا پێغه‌مبه‌رێ مه‌ ژى پالپشتیا خواندن و فێربوونێ كریه‌، و گه‌له‌ك زانا ته‌كه‌ز ل سه‌ر وه‌رگرتنا زانست و زانینێ كریه‌، و باشترین نموونه‌ ژى نیلسون ماندێلا دبێژت، زانین چه‌كه‌ك گه‌له‌ك كارتێكه‌ره‌ كو شیان هه‌نه‌ بهێته‌ بكارئینان بۆ گوهارتنا جیهانێ. به‌رى ب تێر و ته‌سه‌لى ل سه‌ر بابه‌تێ گۆتارێ باغڤم، دڤیا بت هنده‌ك زانیاریان ل سه‌ر بازارێن عیراقا فیدرال و هه‌رێما كوردستانێ بزانین، ئه‌گه‌ر تنێ ئه‌م نموونه‌ سالێن پشتى ژناڤچوونا رژێما سه‌دامى دیار بكه‌ین، دێ بۆ مه‌ دیار بت كو به‌رده‌وام بۆدجا عیراقێ گه‌شه‌ كریه‌ و سال بۆ سالێ زێده‌تر بوویه‌ و یه‌ده‌كێ نه‌فتێ و دراڤێن بیانى ژى باشتر بووینه‌، راسته‌ كو هژمارا ئاكنجیێن وێ بووینه‌ 38 مه‌لی‌ون و چه‌نده‌ك و رێژا ره‌گه‌زێ نێر 51% پێكدهینیت و 49% ژ ره‌گه‌زێ مێ، لێ دكتۆر (ئه‌حمه‌د راویى، 2009) دبێژت كو هێزا كارى ژ فاكته‌ر و بنه‌مایێن سه‌ره‌كى نه‌ بۆ دروستكرنا مفایێن ئابوورى و جڤاكى و باشتربوونا ئاستێ ژین و ژیارێ و ژێده‌رێ ڤێ هێزێ ژى ئاكنجیێن وه‌لاتى نه‌، زێده‌بارى دبێژت هه‌روه‌ختا ورارا ئاكنجیێن وه‌لاتى بلندبن رێژا چالاكیێن ئابوورى زێده‌ دبن. هه‌روه‌سا ل دووڤ چه‌ند ژێده‌ران رێژا دكه‌ڤته‌ د ناڤبه‌را ژیێ كارى دا ژ سه‌رجه‌مێ گشتى نابۆرت ژ 70% و ئه‌ڤ چه‌نده‌ دیار دكت كو رێژه‌یا هه‌ره‌ زۆر د ناڤ هیلێن بێكاریێ دانه‌. ل دووڤ نووترین راپۆرتا سندۆقا دراڤى یا نیڤده‌وله‌تى رێژا بێكاریێ ل عیراقێ زێده‌تره‌ ژ 40% ل ده‌ف ته‌خا گه‌نجان. دیسا سه‌ره‌راى هه‌بوونا هژمارا زۆر یا زانكۆ و په‌یمانگه‌هان ل ڤى وه‌لاتى و نه‌بوونا پلانێن گونجاى سالانه‌ چه‌نده‌ها قوتابى ده‌ردچن و دمینن بێكار و مفا ژ زانست و زانینا وان ناهێت وه‌رگرتن. ل هه‌رێما كوردستانێ ژى هژماره‌كا زۆر یا زانكۆ و په‌یمانگه‌هان هاتینه‌ دروستكرن هه‌ر ژ سالا 1968 وه‌ره‌ كو هه‌ردو زانكۆیێن سه‌لاحه‌دین و سلێمانیێ ل ده‌ستپێكى هاتینه‌ دامه‌زراندن و دیسا پشتى سه‌رهلدانێ و به‌رقه‌راربوونا هه‌رێما كوردستانێ زانكۆیا دهۆكێ و گه‌له‌ك یێن دى هاتینه‌ دروستكرن و سالانه‌ هژماره‌كا زۆر ده‌رچوویان په‌یدا دكن و ئه‌گه‌ر ئه‌م نموونه‌ سالا 2016 بو 2017 وه‌ربگرین دێ بینن كو زێده‌تر ژ 31 هزار قوتابیان هاتن وه‌رگرتن ل زانكۆیێن حكومى ل هه‌رێما كوردستانێ، و د ئه‌ڤ ساله‌دا 41833 قوتابى هاتینه‌ وه‌رگرتن تنێ د زانكۆیێن حكومى دا و ژبلى زانكۆیێن تایبه‌ت.لێ یا گرنگ و مه‌ دڤێت بپرسین ئه‌رێ ئه‌ڤ وه‌رگرتنا زۆر یا قوتابیان یان ژى ڤه‌كرنا زۆر یا پشك و كۆلیژان ل زانكۆیێن هه‌رێما كوردستانێ پێدڤیا بازارى پركریه‌؟ یان ژى ئه‌رێ ب زێده‌كرنا هژمارا ده‌رچوویێن زانكۆ و په‌یمانگه‌هان مه‌ شیایه‌رێیێ ل به‌ر ئینانا كارمه‌ندێن بیانى و بسپۆرێن وان بگرین؟ یان ژى ئه‌رێ مه‌ شیایه‌ ب دروستى مفا ژ شیانێن ده‌رچوویان وه‌ربگرین؟ یان تنێ رێژا ده‌رچوویان هژماره‌ و پێش ڤه‌چوون د بازارێن مه‌ یێن دارایى و ئابوورى دا په‌یدا نه‌بووینه‌؟ یان ژى ئه‌رێ ب زێده‌كرنا ده‌رچوویان مه‌ شیایه‌ هه‌ڤوه‌لاتیێ خوه‌ ژ سه‌ره‌دانا وه‌لاتێن جیران ببرین بۆ چوونا نه‌خۆشخانا یان ژى بۆ خواندنێ و گه‌له‌ك مه‌ره‌مێن دى؟ دا به‌رسڤا ڤان پرسیاران بده‌ین پێدڤیه‌ بزانین نه‌ تنێ ڤه‌كرنا زانكۆ و په‌یمانگه‌هان گرنگه‌، لێ تشتێ گرنگ ئه‌وه‌ ئه‌رێ ئه‌ڤ پشكه‌ یان زانكۆیه‌ دێ شێت گه‌نجه‌كێ دلسۆژ ب وه‌لاتێ خوه‌ دروست كت كو هزرا وى ئاڤاكرنا وه‌لاتى بت نه‌ تێكدانا وى چ ژلایێ به‌رهه‌م ئینانێ ڤه‌بت، یانژى كێم خه‌رجكرن و پشتبه‌ستنێ ل سه‌ر خوه‌، دیسا یا گرنگه‌ ئه‌م بزانین ئه‌رێ په‌یوه‌ندیه‌ك هه‌یه‌ د ناڤبه‌را بازارێن كارى و ده‌زگه‌هێن خواندنا بلند ل وه‌لاتێ مه‌، ئه‌رێ ما تنێ وه‌رگرتنا مووچه‌ى یان قازانجه‌كێ گرنكتره‌ یان ژى گرنگى دان ب فێركرنا قوتابى؟ له‌وا ئه‌گه‌ر هه‌رێما كوردستانێ و مه‌ بڤێت مفا ژ هێزا گه‌نج و قوتابێن خوه‌ وه‌ربگرین پێدڤیه‌ ڤان خالان به‌رچاڤ وه‌ربگرین: دروستكرنا هه‌ڤسه‌نگیه‌كێ د ناڤبه‌را ده‌رچوویێن زانكۆیان و په‌یمانگه‌هان ده‌ دگه‌ل رێژا داخوازێ و پێدڤیا بازارى ل دووڤ هه‌مى تایبه‌تمه‌ندیان، گرنگیدان ب نووكرن و باشتركرنا رێیێن خواندنێ كو بگونجن ل گه‌ل پێشكه‌فتنا سه‌رده‌م و پێدڤیا بازارێن كارى، پتر گرنگیدان بلایه‌نێ پراكتیكى و ڤه‌كرنا بشكێت دارتاشیێ، سه‌رتراشیێ، دروستكرنا ئامیرێن كه‌هره‌بایى، فیته‌رى و هه‌تا نانپێژى و دروستكرنا كێك و شریناهیان و گه‌له‌ك پشكێن ب ڤى شێوه‌ى، دیسا سه‌پاندن ل سه‌ر دوكان و كارگه‌هان كو هوستا و كرێكارێن وان ده‌رچووێن زانكۆ و په‌یمانگه‌هێن پێشه‌یى بن و هه‌تا دانا موله‌تێ ل دووڤ باوه‌رنامێ و تاقى كرنان دا رێ بۆ ده‌رچوویان ڤه‌بت، گرنگیدان ب مامۆستایان د هه‌مى قووناغێن خواندنێ دان ب ڤه‌كرنا خولێن به‌رده‌وام و هه‌تا هنده‌ك جاران هنارتن بۆ وه‌لاتێن پێشكه‌فتى دا مفا ژ سه‌ربۆرێن وان بهێنه‌ وه‌رگرتن، مفاوه‌رگرتن ژ ڤه‌كۆلینێن مامۆستا و قوتابیان د وارێن جودا دا ئه‌وێن سالانه‌ دهێنه‌ ئه‌نجامدان. ئه‌گه‌ر مه‌شیا تنێ هنده‌ك خالێن ل سه‌رى وه‌ك پێشنیار به‌رچاڤ وه‌ربگری، دبیت هه‌تا راده‌یه‌كێ ئه‌م بشێَن مفا ژ ده‌رچوویێن خوه‌ یێن سالانه‌ وه‌ربگرین و رێ خوه‌ش بكه‌ین بۆ بهێزكرنا ئابوورێ وه‌لاتێ خوه‌ و پتر پشتبه‌ستنێ ل سه‌ر خوه‌ بكه‌ین، چونكى هه‌ر گوهۆرینه‌كا مه‌ بڤێت بكین و سه‌ركه‌فتى بین دڤیابت ئێكه‌م جار ژ قوتابخانه‌ و زانكۆ و په‌یمانگه‌هێن خوه‌ ده‌ست پێ بكه‌ین دا بشێن ب رێیا سیسته‌مه‌كێ گونجای و ژێرخانه‌یه‌كا بهێز یا ئابوورى بو هه‌رێما كوردستانێ دابنین و پێدڤیا بازارێ خوه‌ ژ ده‌رچوویان پربكه‌ین و مفا ژ هه‌مى بوارێن جودا جودا ببینین ل زانكۆ و په‌یمانگه‌هیێن مه‌.

107

سه‌ردار شاكر سلێڤانه‌ى
ژ كه‌ڤن وه‌ره‌ مرۆڤان گه‌له‌ك شێواز بكارئیناینه‌ بۆ لێكگوهارتن, كرین و فرۆتن و بازرگانیكرنێ, زێده‌بارى د سه‌رده‌مێن بۆرى دا، پرۆسێسا لێكگوهارتنا تشت ب تشتى دهاته‌كرن و ئه‌ڤ لێكگوهارتن به‌رده‌وامبوو هه‌تا كو مرۆڤان هنده‌ك كانزا بكارئیناین مینا ئاسن و برۆنزى وه‌ك ئامراز و ئالاڤێن لێكگوهارتنێ, زێده‌بارى بكارئینانا زێر و زیڤان ژى وه‌ك دراڤ و پاشى بكارئینانا دراڤێ كاغه‌زى كو زۆربه‌یا ژێده‌ران دیار دكن وه‌لاتێ چینێ بۆ ئێكه‌م جار ل سالێن د ناڤبه‌را (618 بۆ 907) دراڤێ كاغه‌زى چاپكریه‌ ل شوونا بكارئینانا دراڤێ زێر و زیڤى و بۆ ب سانه‌هیكرنا مامه‌له‌تێن بازرگانى د ناڤبه‌را بازرگانان دا و ب سانه‌هیكرنا كریارێن كرین و فرۆتنێ, و پاشى ل چه‌رخێ هه‌ڤدێ ل وه‌لاتێن ئه‌ورۆپى ژى دراڤێ كاغه‌زى هاتیه‌ بكارئینان. یاخۆیایه‌ پشتى ده‌ركه‌فتنا به‌نكان بۆ جارا ئێكێ ل سه‌رانسه‌رى جیهانێ كو پتریا ژێده‌ران دیار دكه‌ن كو ئێكه‌م بانك ل وه‌لاتێ ئیتالیا ل سالا 1397 په‌یدابوویه‌ و پاشى ل وه‌لاتێن دى و به‌رفره‌هبوونا بكارئینانا دراڤێ كاغه‌زى و په‌یدابوونا به‌نكێن ناڤه‌ندى بۆ جارا ئێكێ ل وه‌لاتێ سوید ل سالێن د ناڤبه‌را (1665 بۆ 1668) و زێده‌بوونا به‌نكان ل سه‌رانسه‌ر جیهانێ و ژبه‌ر ئاریشه‌یێن ڤه‌گوهاستنا دراڤى د ناڤبه‌را باژێران و وه‌لاتان دا و هه‌ردیسا زه‌حمه‌تیا هلگرتنا كۆژمه‌كێ زۆر یێ دراڤى و گه‌له‌ك ئه‌گه‌رێن دى هزر د كارئینانا كارتێن بانكى دا هاتیه‌كرن, ئه‌و كارتێن دهێنه‌ بكارئینان ل شوونا هلگرتنا دراڤى, دیسا وه‌لاتێ ئه‌مریكا ئێكه‌م وه‌لات بوویه‌ كو هنده‌ك هۆتیلێن وى وه‌لاتى هزرا دروستكرنا كارتێن پێدانا دراڤى كریه‌ ل سالا 1914 بۆ ئاسانكرنا مامه‌له‌تێن كریارێن وان و كێمكرنا وه‌ختى. هه‌ر دیسا د سالێن 1949 و هه‌تا 1951 گه‌له‌ك به‌نك رابوون ب ده‌رخستنا هنده‌ك جۆرێن كارتان و به‌نكان زێده‌تر ژ جۆره‌كێ بكارئینان و هه‌ر جۆره‌ك هاته‌دان ل دووڤ دانوستاندنا هه‌ڤوه‌لاتى ل گه‌ل به‌نكان. ل ڤێره‌ مه‌نه‌ڤێت ب درێژى ل سه‌ر مفا و خاسله‌ت و مفایێ كارتێن بانكى باخڤین لێ یا من دڤێت بێژم جهێ داخێ یه‌ هێشتا به‌نكێن مه‌ ل هه‌رێما كوردستانێ نه‌كارینه‌ حه‌زا مه‌عمیل و هه‌ڤوه‌لاتیان پربكن ب رێیا دانا ڤان كارتان و بكارئینانا وان و هه‌تا زۆربه‌یا به‌نكان هێشتا كار ب كارتێن بانكى نه‌كرینه‌ تنێ رێژه‌یه‌كا كێم نه‌بت و ڤێ رێژێ ژى هنده‌ك مه‌رجێن گران داینه‌ به‌ر هه‌ڤوه‌لاتیان بۆ بده‌ستخستنا ڤان كارتان و ئه‌ڤ كارت ل هه‌مى جهان ناهێن بكارئینان و تنێ ل هنده‌ك جهێن دیاركرى یێن كو ئامیرێن راكێشانا دراڤى و بكارئینانا وان هه‌یین. هه‌ژیه‌ بێژین هێشتا ب دروستى تاك و هه‌ڤوه‌لاتیێن وه‌لاتێ مه‌ دانوستاندن ل گه‌ل به‌نكان نه‌كرى و ئه‌ڤ كارت بكارنه‌ئیناین، نێزیكه‌ هنده‌ك وه‌لاتێن پێشكه‌فتى ل شوونا بكارئینانا ڤان كارتان هنده‌ك شێوازێن نووتر بكاربینن مینا وه‌لاتێ چینێ كو د نوكه‌ دا شێوازێ وه‌رگرتنا سه‌ر و چاڤان به‌رامبه‌ر ئامێرێ (Scanning device) كو ئامیره‌یه‌كه‌ سه‌ر و چاڤێن هه‌ڤوه‌لاتیێ و معه‌میلێ به‌نكێ هاتیه‌ وه‌رگرتن و دهێته‌ بكارئینان ل شوونا بكارئینانا كارتێن بانكى یان ژى دراڤى كو تنێ ب رێیا ته‌ماشه‌كرنا ڤى ئامیرى ئه‌ڤ تاك دكارت بهایێ هه‌ر تشتێ كرى بده‌ت و ل شوونا دانا دراڤێ ب كاش یان ژى ب رێیا كارتێ ڤى شێوازێ دانێ بكاربینت و ئه‌ڤ شێوازه‌ ژ شێوازێن نوو و تازه‌یه‌ و رێ دگرتن ل به‌ر هه‌ر كریاره‌كا دزینێ یان ژى شاشیان, و بۆ بكارئینانا ڤێ رێیێ ل وه‌لاتێ چینێ شاشه‌ یان ئامێرین تایبه‌ت ب ڤێ پرۆسێسێ هاتینه‌ ده‌ینان ل هه‌مى جهان و ماركێت و دكانان. هه‌ر دیسا هه‌ژیه‌ بێژن كو وه‌لاتێ چینێ ژ وان وه‌لاتانه‌ یێن ب رێژه‌یه‌كا زۆر كرین و فرۆتن ب رێیا مۆبایلێ و كارتێن بانكى دهاته‌كرن، لێ ئه‌ڤ شێوازێ نوو و بكارئینانا ته‌كنولۆژیایا سه‌رده‌م دێ بنه‌ ئه‌گه‌ر بازارێن وان پتر گه‌رم و گۆرى تێدا په‌یدا ببت و كریارێ وان زێده‌تر مفایى ژێ وه‌رگرت. له‌وا ب دیتنا من هه‌ر بانكێن مه‌ نه‌شیانه‌ د شێوازێ بكارئینانا كارتێن بانكى دا د سه‌ركه‌فتى بن، بلا مفایى ژ سه‌ربۆر و ته‌كنولوژیایا وه‌لاتێ چینێ وه‌ربگرن و حوكمه‌تا هه‌رێما كوردستانێ ژى دا رێ ل به‌ر ده‌ركه‌ڤتنا دراڤى ب وه‌لاتێن بیانى بگرت و پتر كریارێ خوه‌ ژ كریارێن دزینێ بپارێزت پێدڤیه‌ شێوازێ بكارئینانا سه‌روچاڤان به‌رامبه‌ر شاشێن كۆمپیۆته‌رى بسه‌پینت ل سه‌ر بانكێن وه‌لاتێ مه‌ دا هه‌م ئابوورێ هه‌رێما كوردستانێ گه‌شه‌ بكت و هه‌م ژى سیسته‌مێ بانكى به‌رده‌وام دورارێ و پێشكه‌فتنێ دا بت.

109

سه‌ردار شاكر سلێڤانه‌ى
به‌رى ئه‌م دانوستاندنێ ل سه‌ر بایكۆتكرنا كه‌لوپه‌لێن وه‌لاتێ توركى بكه‌ین، دڤێت بزانین ئه‌رێ بایكۆتكرن چیه‌ و كه‌نگى ئه‌ڤ كاره‌ دهێته‌ ئه‌نجامدان یان ژى ئه‌رێ گرنگه‌ بایكۆتكرنا كه‌لوپه‌لێن وه‌لاتێ توركى بهێته‌كرن، وه‌ك پالپشتى بۆ هه‌رێما رۆژئاڤا؟ دا به‌رسڤا ڤان پرسیارێن ل سه‌رى بده‌ین پێدڤیه‌ بزانین ئه‌رێ بایكۆتكرن چیه‌ ژلایێ ئابووریڤه‌؟ بایكۆتكرن دهێته‌ هژمارتن ژ چه‌كێن ب هێز و دربه‌گ مه‌زن كو بهێته‌ داوه‌شاندن ژلایێ هنده‌ك وه‌لاتانڤه‌ و ب تایبه‌تى ێن مه‌ترسیا سته‌م و زوریێ ل سه‌ر ژلایێ هنده‌ك وه‌لاتێن دى چ جیران بن یان ژى نه‌, و ئه‌ڤ بایكۆتكرن دهێته‌ ئه‌نجامدان ب مه‌ره‌ما بجهئینانا ئارمانجێن سیاسى و ئابوورى و یێن له‌شكرى یێن وه‌لاتى و ئه‌ڤ چه‌ك دهێته‌ بكارئینان وه‌ك چه‌كه‌ك فه‌رمى بۆ نه‌هێلان یان ژى لاوازكرنا دوژمنێ به‌رامبه‌ر. زێده‌بارى په‌یدابوون و بكارئینانا ڤى زاراڤى دزڤریت بۆ ده‌ستپێكا چه‌رخێ هه‌ژدێ وه‌ختا وه‌لاتێ ئه‌مریكا بكارئینایى دژى داگیركه‌رێن بریتانیا ل سالێن 1775 و 1783 زاینى, هه‌روه‌سا سه‌ركردێ رۆسی (فلادیمیر ئولیانۆنف) ژى دیاردكت سیاسه‌ت ده‌ربرینه‌ ژ سه‌نته‌رێ ئابوورى, و گه‌له‌ك نڤێسه‌ر دیسا دیار دكن كو جه‌نگى یان شه‌رى چار شێواز هه‌نه‌ ئه‌و ژى: شه‌رێ سیاسى, و شه‌رێ چه‌كدارى یان له‌شكرى و شه‌رێ ده‌روونى و ل دووماهیێ ژى شه‌رێ ئابوورى. هه‌ر دیسا گه‌له‌ك شه‌هره‌زایێن ئابوورى بایكۆتا ئابوورى ب چه‌كه‌كێ گرنگ و ب مفا هژمارتیه‌ مینا شه‌هره‌زایێ ئابوورى یێ بریتانى (مدیلكۆت) كو زێده‌تر دیار دكت كارێ بایكۆتكرنا ئابوورى تنێ پشته‌ڤانیا له‌شكرى نینه‌، لێ د هه‌مان ده‌مدا كارێ وێ لاوازكرنا هه‌ڤركى یه‌ ژلایێ كێمكرنا كه‌ره‌سته‌یێن بكاردهێن بۆ به‌رهه‌نگاریكرنێ, لێ نه‌ ئێكسه‌ر ب تنێ ب رێیا دروستكرنا په‌ستانێ ل سه‌ر وه‌لاتێ هه‌ڤرك ئه‌و ژى به‌رته‌نگكرنا ژێده‌رێن داهاتى بۆ وه‌لاتێ هه‌ڤرك. یا خۆیایه‌ پشتى نه‌ جێگربوونا په‌یوه‌ندیان د ناڤبه‌را وه‌لاتان ده‌ ژ دیرۆكێ وه‌ره‌ هه‌تا نوكه‌ گه‌له‌ك وه‌لات ڤێ رێیێ بكاردئینن و باشترین نموونه‌ ژى ئه‌ڤێن ل خوارێ نه‌: د چه‌رخێ نۆزدێ دا جۆتیارێن ئیرله‌ندێ بایكۆتا بكارئینان ئالاڤ و ئامیرێن چاندنێ یێن وه‌لاتێ بریتانیا كرن وه‌ك رێیه‌ك بۆ به‌رسینگگرتنا جودابوونا خوه‌ ژ وى وه‌لاتى, دیسا ل سالا 1921 وه‌لاتێ مسرێ بایكۆتا بكارئینان و كرینا كه‌لوپه‌لێن بریتانى كر پشتى سه‌رۆكێ پارته‌كا وى وه‌لاتى هاتیه‌گرتن ژلایێ وى وه‌لاتى ڤه‌ و بانگا هه‌ڤوه‌لاتیێن خوه‌ كرن كو دراڤیێن خوه‌ ژ بانكێن وى وه‌لاتى بكێشن, دیسا سه‌رۆكێ وه‌لاتێ هندێ مه‌هته‌ما گاندى سیاسه‌تا بایكۆتكرنێ سه‌پاند ل سه‌ر هه‌ڤوه‌لاتیێن وه‌لاتێ خوه‌ داكو هه‌ڤوه‌لاتیێن هندى كه‌لوپه‌لیێن بریتانى نه‌كرن و هه‌ر كه‌لوپه‌له‌كێ هاته‌ ناڤ وى وه‌لاتى سۆتن و ژناڤبرن و ل شوونا وان كه‌لوپه‌ل د ناڤ وه‌لاتێ هندێ دا دروستكرن, زێده‌بارى ژ سالیێن شێستان و هه‌تا ده‌ستپێكا سالیێن نۆتان گه‌له‌ك ژ بكارهێنه‌ران بایكۆتا بكارئینانا كه‌لوپه‌لێن وه‌لاتێ ئه‌فریقیا باشۆر كرن، ژبه‌ر وان سیاسه‌تێن شاش یێن داهاتنه‌ په‌یره‌وكرن ده‌ربارێ جوداكرن و سه‌رخستنا مرۆڤان دا ل سه‌ر هنده‌ك دى, دیسا هه‌ڤوه‌لاتیێن وه‌لاتێ فلستینێ به‌رده‌وام بایكۆتا كه‌لوپه‌لیێن وه‌لاتێ ئیسرائیلێ دكن, هه‌ر دیسا بایكۆتا قوره‌یشیان بۆ بنه‌مالا پێغه‌مبه‌رێ مه‌ سلاڤ لێ بن بنه‌فرۆتنا كه‌لوپه‌ل و دانوستاندنێ دگه‌ل وان كو بۆ ماوێ ساله‌ك یان سێ سالان ڤه‌كێشابوو, و گه‌له‌ك نموونه‌یێن دى مه‌ نه‌ڤێت زێده‌تر ل سه‌ر باخڤێن. لێ یا مه‌ دڤێت بێژین پشتى سه‌رهلدانا سالا 1991 و به‌رقه‌راربوونا هه‌رێما كوردستانێ په‌یوه‌ندیێن ئابوورى دگه‌ل وه‌لاتێ توركیا دبلند ئاست بووینه‌ و سال بۆ سال به‌ر ب باشتربوونێ ڤه‌ چووینه‌ و ب تایبه‌تى ژى ل ڤان سالێن چووى كو د سالا 2017 ده‌ كوژمێ ئالوگۆرێ گه‌هشتیه‌ 6 ملیار و 400 ملیۆن دۆلاران و ل سالا 2018 بووینه‌ 6 ملیار و 700 ملیۆن دۆلار و د وه‌ختێ نوكه‌دا هژماره‌كا زۆر یا كۆمپانى و كارگه‌هێن وى وه‌لاتێ ل هه‌رێما كوردستانێ هه‌نه‌ و ئه‌ڤ ئالوگۆر گه‌هشتیه‌ نێزیكى 8 ملیار دۆلاران ل دووڤ هنده‌ك ژێده‌ران, و ئه‌م دشێن بێژن وه‌لاتێ توركیا مفادارێ سه‌ره‌كى بوویه‌ ژ هه‌رێما كوردستانێ و هه‌تا راده‌یه‌كێ گه‌شه‌كرنا ئابوورێ وى وه‌لاتى ژى ب رێیا هه‌رێما كوردستانێ بوویه‌, لێ پشتى هه‌رێما كوردستانێ بریارا سه‌ربه‌خوه‌یێ و ئه‌نجامدانا ریفراندۆمێ دایى ئه‌م دشێن بێژن وه‌لاتێ توركیا ژ وان وه‌لاتان بۆ یێ ب ئاشكرایى دژایه‌تیا دروستبوونا ده‌وله‌تا كوردى كرى سه‌ره‌رایى په‌یوه‌ندیێن ئابوورى یێن باش د ناڤبه‌را هه‌ردو وه‌لاتان ده‌, دیسا هێرشكرنا هه‌رێما رۆژئاڤا ژلایێ وى وه‌لاتى ڤه‌ و ب بهانێن زێده‌ و مایتێكرنا به‌رده‌وام د وه‌لاتیێن ده‌وروبه‌ر ده‌ تنێ بۆ لاوازكرنا كوردان نینه‌، لێ ئه‌م دشێن بێژن هنده‌ك مه‌ره‌مێن ئابوورى یێن گرنگ هه‌نه‌ مینا زڤراندنا په‌نابه‌رێن سوورى یێن كو نوكه‌ ل وى وه‌لاتینه‌ و هه‌تا راده‌یه‌كێ بووینه‌ بارگرانى بۆ ئابوورێ وان و دیسا پشتى داگیركرنا هه‌رێما رۆژئاڤا و داگیركرنا پارچه‌ك ژ ئاخا سووریا دبیت ب ده‌لیڤه‌ ببینت و پتر سه‌رنجا به‌غدا براكێشت و هنارتنا كه‌لوپه‌لێن خوه‌ بۆ عیراقێ زێده‌ بكت ب رێیا دروستكرنا ده‌ریه‌كێ دگه‌ل به‌غدا كو ئێكسه‌ر كه‌لوپه‌ل بهێنه‌ ڤه‌گوهاستن بۆ ڤى وه‌لاتى و ل شوونا هاتنوچوونێ ب رێیا گۆمركا ئیبراهیم خه‌لیل و ب ڤى شێوه‌ى نه‌تنێ هزرا ژناڤبرنا هه‌رێما رۆژئاڤایه‌، به‌لكى تا راده‌یه‌كێ لاوازیا هه‌رێما باشۆر ژى دێ په‌یدا بت ب رێیا گرتنا گۆمركا ئیبراهیم خه‌لیل و ڤه‌كرنا ده‌رگه‌هه‌ك دى. لێ ئه‌رێ گه‌ر هه‌رێما كوردستانێ بایكۆتا كه‌لوپه‌لێن وه‌لاتێ توركیا كر دێ شێت پشته‌ڤانیا رۆژئاڤا كت؟ یان ژى ب كێمكرن و لاوازكرنا په‌یوه‌ندیان دگه‌ل وه‌لاتێ توركیا ئابوورێ وان دێ لاواز بت؟ یان ژى ب كه‌فتنا هه‌رێما رۆژئاڤا دێ ده‌ستهه‌لاتا وه‌لاتێ توركیا به‌رفرهه‌تر بت؟ و ده‌رگه‌هه‌ك سنۆرى یێ تازه‌ ژلایێ توركیا ڤه‌بت دگه‌ل به‌غدا؟ بۆ به‌رسڤدانا ڤان پرسیاران و ده‌ستنیشانكرنا چاره‌سه‌ریان، دڤیابت لایه‌نێن سیاسى ل هه‌رێما كوردستانێ بژیرانه‌ سه‌رده‌ریێ چ ژلایێ ئابوورى ڤه‌ بت یان ژى ژلایێ سیاسى ڤه‌ بت دگه‌ل كاودانێن نوكه‌ بكن و چ بریارێن ئابوورى یێن شاش نه‌دن دا هه‌م بارێ ئابوورى یێ هه‌رێما كوردستانێ زێده‌تر تێكنه‌چت، چونكى ژلایه‌كێ دیڤه‌ خوه‌نیشاندانێن ل به‌غدا دهێنه‌ كرن و پرسا بۆدجه‌ و مووچه‌یى دگه‌ل به‌غدا و ده‌ستهه‌لادارێن عیراقى بۆ سالا نوو ته‌مام نه‌بوویه‌ و هێشتا ئه‌گه‌رێن ترسا قه‌یرانه‌كا دى یا دارایى نه‌ بوو هه‌رێما كوردستانێ, له‌وا دڤێت پلانێن باش بۆ ڤى بارودۆخێ نوكه‌ بهێنه‌ دارشتن دا جاره‌ك دى ئه‌م باجا شاشیێن بۆرى نه‌دین و بشێن قه‌وارێ هه‌رێما كوردستانا باشۆر سه‌قامگیر راگرین ژ لایێ ئابوورى و سیاسى ڤه‌.

119

سه‌ردار شاكر سلێڤانه‌یى

یا خۆیایه‌ جڤاك و تاك ب هه‌بوونا په‌یوه‌ندیێن ب هێز به‌رده‌وامیێ دده‌نه‌ ژیانێ و چه‌ند په‌یوه‌ندیێن جڤاكى یێن تاكان بهێزتربن پتر ده‌لیڤه‌یێن كارى و باشتربوونا ژین و ژیارێ په‌یدا دبن و به‌روڤاژى هه‌رده‌ما په‌یوه‌ندیێن جڤاكى به‌ر ب لاوازیێ ڤه‌ چوون، دێ بنه‌ ئه‌گه‌ر بۆ په‌یدابوونا گه‌له‌ك ئاریشه‌یان و دبیت كارتێكرنه‌ك نه‌رێنى ژى هه‌بیت بۆ سه‌ر ئابوور و خوه‌شكرنا ژین و ژیارێ, ژبه‌ر هندێ گرنگیا ژیان و پێكڤه‌ژیانێ د گه‌له‌ك ئایه‌تێن قورئانا پیرۆز دا هاتیه‌ و پێغه‌مبه‌ران ژى ته‌كه‌ز ل سه‌ر پێكڤه‌ژیانێ و گرنگیا وێ بۆ مرۆڤان كریه‌ و گه‌له‌ك زانا و جڤاك ناسان ژى ئه‌ڤ گرنگیه‌ دیاركریه‌ و هه‌كه‌ ئه‌م بهێن ل په‌یڤێن (ابن خه‌لدۆنى) ژى بنێرین دێ بینن كو وى ژى دیار كریه‌ كو یا گرنگه‌ تاك د ناڤ كومان ده‌ بژین و ژیانا جڤاكى په‌یدا دبت ل سه‌ر بنه‌مایێ دان و ستاندنێ د ناڤبه‌را تاكان ده‌ و پێشكه‌فتنا جڤاكى ژى دمینت ل سه‌ر دروستى و دانوستاندنا د ناڤبه‌را تاكێن كۆمه‌لگه‌هان ده‌. و هه‌ر ژ په‌یدابوونا و مرۆڤى ل سه‌ر روویێ زه‌ڤیێ پێكۆل كریه‌ ب كۆم بژین ژبه‌ر گه‌له‌ك ئه‌گه‌ران ژ وان ژى: خوه‌پاراستن ژ ئاژه‌ل و درنده‌یان, هاریكاریكرن, مفا وه‌رگرتن ژ هزر و بیرێن ئێك و دو و گه‌له‌ك ئه‌گه‌رێن دى و وه‌كى یا دیار ل زۆربه‌یا وه‌لاتیێن جیهانێ تاك پێكڤه‌دژین لێ ل هنده‌ك وه‌لاتان و ب تایبه‌تى وه‌لاتێن ئه‌ورۆپى سستى یا د ناڤ په‌یوه‌ندیێن جڤاكى ده‌, لێ وه‌لاتیێن ئاینێ ئیسلامێ تێدا دهێته‌ په‌یره‌وكرن و رێژا هه‌ره‌ زۆر موسلمان ئه‌ڤ په‌یوه‌ندیه‌ د سالێن بوورى دا گه‌له‌ك ب هێزبوون ل ده‌ڤ تاكیێن ڤان وه‌لاتان، به‌لێ ژبه‌ر هه‌بوونا گه‌له‌ك ئه‌گه‌ران ئه‌م دشێن بێژن ئه‌ڤ په‌یوه‌ندیه‌ د ده‌مێ نوكه‌ دا به‌ر ب لاوازیێ و سستیێ ڤه‌ چووینه‌. یا گرنگ كو من دڤێت دیار بكه‌م د ڤێ گۆتارێ دا ئه‌رێ ما ئابوور ئه‌گه‌ره‌ بۆ سستى و لاوازیا په‌یوه‌ندیێن جڤاكى یان نه‌؟ دا به‌رسڤا ڤێ پرسیارێ بده‌ین ئه‌م دشیێن وه‌ك نموونه‌ هه‌رێما كوردستانێ وه‌ربگرین و ب تایبه‌تى د سالێن پشتى سه‌رهلدانێ و هه‌تا به‌رى په‌یدابوونا قه‌یرانا دارایى ژى ئه‌گه‌ر كه‌سه‌كێ ڤیا با قه‌ستا براده‌ره‌كێ خوه‌ بكت بۆ وه‌رگرتنا قه‌ره‌كێ ئه‌ڤ قه‌ره‌ ئێكسه‌ر دا پێ هێته‌دان و چێدبت چ پرسیار ژى ژێ نه‌هاتبانه‌كرن كا ئه‌رێ ئه‌ڤ قه‌ره‌ بۆ چیه‌, لێ هه‌كه‌ ئه‌م دوه‌ختێ نوكه‌ دا ته‌ماشه‌بكن دێ بینن وه‌رگرتنا قه‌رى یان داخوازا هاریكاریه‌كا ئابوورى ژ لایێ كه‌سه‌كێ بۆ ئێكه‌ دى گه‌له‌ك گرفت په‌یداكرینه‌ و دبیت ئه‌ڤ قه‌ر ل دووماهیێ ژى پێنه‌هێته‌دان پشتى پرسیاركرنه‌كا زێده‌ كا ئه‌رێ ئه‌ڤ قه‌ره‌ بۆ چیه‌ و بۆچى نوونه‌, ل ڤێره‌ مه‌ داخوازا قه‌ره‌كێ ئینا وه‌ك نموونه‌ و دبت گه‌له‌ك نموونێن دى ژى هه‌بن، لێ بۆ مه‌ دیار دبت كو زه‌حمه‌تیا ژیانێ و نه‌بینا داهاته‌كێ جێگر و هه‌بوونا قه‌یرانان بوویه‌ هه‌كه‌ كو په‌یوه‌ندیێن جڤاكى لاواز و سست ببن و ب نه‌رێنى كارتێكرن كریه‌ سه‌ر ئابوورى ژى. دبیت پرسیار بهێته‌كرن مانێ وه‌لاتێن زلهێز ئابوورێ وان ب هێزه‌ ژى لێ هه‌ر ئه‌ڤ په‌یوه‌ندیه‌ لاواز و سست د ناڤ جڤاكێن وان ده‌ ئه‌ڤه‌ ژى هه‌ر دیسا بۆ زه‌حمه‌تیا ژیانێ دزڤرت و گرانیا ل وان وه‌لاتان و هه‌ر تشت ب كرینێ و دراڤى یه‌، له‌وا تاكێ وان تنێ به‌رێ وى یێ ل كارى و ئه‌م دشێن بێژن هه‌تا ده‌مێ خوه‌ ژى رێكخستیه‌ دا بكارت پاریه‌كێ نانى په‌یدا بكت و تنێ هزرا وى تێر كرنا زكێ وى بت و ئه‌ڤه‌ بوویه‌ هه‌كه‌ هه‌تا ره‌دایه‌كێ په‌یوه‌ندیێن جڤاكى لاواز ببن, هه‌ر دیسا ئه‌م دشێن بێژن نه‌ تنێ زه‌حمه‌تى یا ژیانێ بوویه‌ هه‌كه‌ لێ د هنده‌ك جاران ده‌ خۆشیا ژیانێ ژى بوویه‌ رێگرێ بهێزكرنا په‌یوه‌ندیێن جڤاكى چونكى باب و پاپیرێن مه‌ دایه‌ دیاركرن كو د سه‌رده‌مێن بۆرى دا هه‌تا هنده‌ك جاران هنده‌ك مالان شه‌كر نه‌بوویه‌ بۆ دروستكرنا چایێ و قه‌ستا جیرانێ خوه‌كریه‌ دا چایه‌كێ دروست بكت و د هه‌مان و ده‌م دا په‌یوه‌ندیێن وان یێن جڤاكى گه‌له‌ك بهێزبوون, ژ به‌ر هندێ ئه‌م دشێن بێژن ئابوور كارتێكرنێ دكت ل سه‌ر په‌یوه‌ندیێن جڤاكى، به‌لێ هه‌تا راده‌یه‌كێ. له‌وا ئه‌م دشێن بێژن پێدڤیه‌ په‌یوه‌ندیێن جڤاكى د ناڤ تاكیێن ملله‌تێ مه‌ دا بمینن ب هێز و بۆ راگرتنا ڤان په‌یوه‌ندیان ژى پێدڤیه‌ جهێن ده‌ستهه‌لاتدار و مامۆستایێن ئاینى هزرا پێكڤه‌ژیانێ و گرنگیا ب هێز راگرتنا په‌یوه‌ندیێن جڤاكى بۆ هه‌ڤوه‌لاتیان بدنه‌ دیاركرن دا هه‌م په‌یوه‌ندێن جڤاكێ مه‌ ب هێز بن و ئابوورێ هه‌رێما كوردستانێ ژى ب هێز بهێته‌ راگرتن.

84

سه‌ردار شاكر سلێڤانه‌یى
یا خۆیایه‌ ڤه‌كرنا ژمێره‌یێن یان هژماریێن بانكى ژ لایێ قوتابیان ڤه‌ ژ بابه‌تێن سه‌رنج راكێشه‌ د ده‌مێ نوكه‌دا، ژبه‌ركو هه‌ڤركى د ناڤبه‌را به‌نكان ده‌ زێده‌ بوویه‌ و هه‌ر به‌نكه‌ك پێكۆلا كۆنترۆلكرن و زێده‌كرنا مه‌عمیلان ددت ب رێیا هێزا خزمه‌تیێن خوه‌ ێن دارایى, هه‌روه‌سا هه‌تا نوكه‌ دیار نینه‌ كا كیژ به‌نك ئێكه‌م جار هاتیه‌ دامه‌زراندن، به‌لێ (هێلدرس, 2001) ددته‌ دیار كرن كو ئێكه‌م بانك یا هاتیه‌ دامه‌زراندن ل باژێرێ ڤینسا ل وه‌لاتێ ئیتالیا به‌رى حه‌فت سه‌د سالان و پاشى ل وه‌لاتیێن دى په‌یدا بووینه‌, ل هه‌رێما كوردستانێ و عیراقێ ژى ل سالا 1930 په‌یدا بووینه‌. گه‌له‌ك ڤه‌كۆله‌ر دده‌نه‌ دیاركرن كو بانك ژێده‌رێ سه‌ركینه‌ بۆ پێشكه‌فتنا ئابوورى ل هه‌ر وه‌لاته‌كێ و هه‌تا ئه‌م دشێن بێژن و چ گومان د وێ چه‌ندێ دا نینه‌ كو بانكان گرنگیه‌كا زێده‌ ژى هه‌یه‌ بۆ پێشكه‌فتنا ئابوورێ هه‌رێما كوردستانێ سه‌ره‌راى لاوازیا سیسته‌مێ بانكان و نه‌ڤه‌كرنا هژمارێن بانكى ژلایێ هه‌ڤوه‌لاتیان ڤه‌ ل هه‌رێما ناڤبرى. ل گه‌له‌ك وه‌لاتان ڤه‌كۆلین هاتینه‌كرن دا بزانن كا رێژا وان كه‌سان چه‌نده‌ ئه‌ویێن هژمارێن بانكى هه‌ین و دانوستاندنێ ل گه‌ل به‌نكان دكن و ئه‌و كه‌سێن دانوستاندنێ ل گه‌ل به‌نكان نه‌كن و گه‌هشتینه‌ هنده‌ك ئه‌نجامێَن دیاركرى و ئه‌گه‌رێن نه‌ڤه‌كرنا هژمارێن بانكى ژى داینه‌ دیاركرن و چاره‌ بۆ دیتینه‌, بۆ نموونه‌ ل دووڤ راپۆرته‌كا هاتیه‌ نڤێسین كو ل سالا 2017 ل وه‌لاتێ ئه‌مریكا تنێ رێژا 6.5 ژ سه‌دێ خه‌لك بێ هژمارێن بانكى بوون و ئه‌ڤه‌ رێژه‌یه‌كا به‌روڤاژى یه‌ ل گه‌ل وه‌لاتێن نه‌ پێشكه‌فتى مینا مالاوى كو ل سالا 2008 ڤه‌كۆلینه‌ك هاتیه‌ ئه‌نجامدان ژ لایێ (چیپتا و كانییومبۆ) ل وه‌لاتێ مالاوى و تێدا دیار كرینه‌ كو رێژا 81 ژ سه‌دێ ژ خه‌لكێ پێگه‌هشتى ل ڤى وه‌لاتى بێ هژماریێن بانكى نه‌ و ئه‌ڤه‌ رێژه‌یه‌ نه‌ جهێ سه‌رسۆرمانێ یه‌ چونكى وه‌لاتێن دیتر هه‌نه‌ و ئه‌ڤ رێژه‌ هێژ زێده‌تره‌ و خه‌لك كێمتر دان و ستاندنێ ل گه‌ل به‌نكان دكن مینا كۆمارا عێراقا فیدرال و هه‌رێما كوردستانێ ژى. ل ڤێره‌ من دڤێت بێژم ڤه‌كۆلینه‌كا تازه‌ هاته‌كرن ژلایێ من ڤه‌ و هه‌ڤال به‌ندا من دكتۆرا ئودونایۆ د ئه‌ڤ ساله‌دا كو مه‌ ڤیا بزانن ئه‌رێ بۆچى قوتابیێن زانكویێن عیراقێ و ب تایبه‌تى یێن باژێرێ دهۆكى هژماریێن بانكى نینن و هه‌كه‌ و چاره‌ مه‌ د ڤێ ڤه‌كۆلینێ دا دیاركرینه‌ و ئه‌ڤ ڤه‌كۆلینه‌ ل هه‌فتیا بۆرى د كۆڤاره‌كا ئه‌كادیمى یا وه‌لاتێ توركیا دا به‌لاڤ بوویه‌, هه‌ژیێ بێژین سه‌د قوتابى تێدا پشكدار بووینه‌ ژ زانكۆیێن باژێرێ دهۆكى ئه‌و ژى زانكۆیا نه‌ڤرۆز و زانكۆیا پۆلیته‌كنیك و په‌یمانگه‌ها دهۆكا تایبه‌ت, هه‌روه‌سا د ڤێ ڤه‌كۆلینێ دا پرسیارا گرنگ یا هاتیه‌كرن ئه‌رێ ته‌ هژمارا بانكى هه‌یه‌ یان نه‌؟ و ئه‌رێ بانك نێزیكى ته‌ یان ل باژێرێ ته‌ هه‌نه‌؟ و ئه‌رێ بانك گرنگن؟ و بۆچى ته‌ هژمارا بانكى نینه‌؟ ل گه‌ل دیار كرنا ئه‌گه‌رى. دیسا دێ بێژین جهێ سه‌رسۆرمانێ نینه‌ كو ژ سه‌رجه‌مێ سه‌د قوتابیان ل زانكۆیێن ناڤبرى تنێ ده‌ه قوتابیان هژماریێن بانكى هه‌بوون و نۆت ژ وان چ هژمار ل بانكان نه‌بوون, هه‌روه‌سا جهێ پرسیارێ یه‌ كو رێژه‌یا زۆر ژ قوتابیێن هژماریێن بانكى نه‌ى داینه‌ دیاركرن كو باوه‌رى ب به‌نكیێن باژیێرێ دهۆكێ نینه‌ زێده‌بارى رێژا ددووڤرا دایه‌ دیاركرن ژ به‌ر كو دراڤ یان پاره‌ ل ده‌ڤ وان یێ كێمه‌ ژ به‌ر نه‌ دامه‌زراندنێ و نه‌بوونا ده‌لیڤه‌یێن كارى, سه‌ره‌رایى كو رێژه‌یا هه‌رى زۆر داینه‌ دیار كرن كو ڤه‌كرنا هژماریێن بانكى گه‌له‌ك گرنگه‌, هه‌روه‌سا دبیت گه‌له‌ك ژ مه‌ هزر بكن كو ئه‌گه‌رێن نه‌ڤه‌كرنا هژمارێَن بانكى ل ده‌ڤ قوتابیان ژبه‌ر قانوونێن ئاینى بن كو د دینێ ئیسلامێ دا رێژا مفایى هاتیه‌ قه‌ده‌غه‌كرن، لێ ڤه‌كۆلینا مه‌ به‌روڤاژى دایه‌ دیاركرن و هیچ قوتابیه‌كێ نه‌گۆتیه‌ كو ئه‌گه‌رێ نه‌ڤه‌كرن و دانوستاندنێ ل گه‌ل به‌نكان ل باژێرێ دهۆكى، ژبه‌ر قانوونێن دینى بت. هه‌روه‌سا پشتى مه‌ ئه‌گه‌رێن به‌رچاڤ دیاركرین ئه‌م رابوون ب نڤێسینا هنده‌ك پێشنیازان بۆ بانكیێن باژێرێ دهۆكێ ژ وان ژى: هه‌روه‌كى (برادۆستى و شینگه, 2015) دایه‌ خۆیاكرن كو حوكمه‌ت و جڤاكێ ئیسلامى پێدڤیه‌ پالپشتیا كه‌رتێ بانكى بكن ل كۆمارا عیراقێ و هه‌رێما كوردستانێ, هه‌روه‌سا پێدڤیه‌ بانكێن دهۆكێ سه‌رنجا قوتابیێن زانكۆیێ ب تایبه‌تى و هه‌مى قوتابیان ب گشتى بۆ خوه‌ رابكێشن ب رێیا دانا قه‌رێن خواندنێ و قه‌ران بۆ قوتابیان, هه‌روه‌سا به‌نكێن دهۆكێ پێدڤیه‌ گرنگیا ڤه‌كرنا هژماریێن به‌نكى بۆ قوتابى و هه‌ڤوه‌لاتیێَن دهۆكێ بده‌نه‌ دیاركرن ب رێیا ریكلامان د ته‌له‌ڤزیۆن و رۆژنامه‌ و كۆڤاران ده‌ و سایێتێن ئه‌لیكترۆنى و تۆریێن جڤاكى, و ل دووماهیێ كو خالا زێده‌تر گرنگى پێ بهێته‌دان دروستكرنا باوه‌ریه‌كا بهێزه‌ و دروستكرنا سه‌قامگێریه‌كا باشه‌ ژلایێ سكیورتێڤه‌ كو مه‌ دیت ئه‌ڤه‌ ئه‌گه‌رێ بهێز یێ نه‌ ڤه‌كرنا هژمارێن بانكى بوون ژلایێ ڤان قوتابیان ڤه‌ ل باژێرێ دهۆكێ. زێده‌بارى ڤێ ڤه‌كۆلینێ و مه‌ پێشنیارا ڤه‌كۆلینه‌كا دیتر كریه‌ د پاشه‌رۆژێ دا، كو ئه‌و ڤه‌كۆلین قوتابیێن هه‌موو زانكۆ و په‌یمانگه‌هێن كوردستانێ بخوه‌ڤه‌ بگرت و هژماره‌كا زێده‌تر یا قوتابیان بهێنه‌ وه‌رگرتن دا ئه‌نجامیێن زێده‌تر بهێنه‌ بده‌ستڤه‌ئینان و پتر بانكێن هه‌رێما كوردستانێ سه‌رنجا قوتابیان رابكێشن و گه‌شه‌كرنا ئابوورێ هه‌رێما كوردستانێ په‌یدا ببت ب كاراكرنا سیسته‌مێ بانكى ل كوردستانێ و هاندانا قوتابیان بۆ ڤه‌كرن و دانوستاندنێ ل گه‌ل به‌نكان.

55

سه‌ردار شاكر سلێڤانه‌ى
به‌رى گرنگیا ده‌شتا سلێڤانه‌یان بۆ چاندن و زێده‌كرنا به‌رهه‌مێ ناڤخوه‌یى بده‌مه‌ دیاركرن، پێدڤیه‌ بزانین ئه‌رێ ده‌شتا سلێڤانه‌یان دكه‌ڤته‌ كیڤه‌ و رووبه‌رێ وێ چه‌نده‌ و هه‌تا چه‌ند گوندان بخوه‌ڤه‌ دگرت, ده‌شتا سلێڤانه‌یان دكه‌ڤته‌ د ناڤبه‌را هه‌ردو قه‌زایێن سێمێل و زاخۆ دا كو دبته‌ باكۆرێ رۆژئاڤایێ سه‌نته‌رێ باژێرێ دهۆكێ و ئه‌ڤ ده‌شته‌ ناڤچه‌یه‌كا به‌رفرهه‌ و راسته‌ كو ژ كۆمه‌لگه‌ها مه‌رینا ده‌ستپێدكت و هه‌تا ده‌رێ گه‌لیێ زاخۆ و گوندێن لیفێ یێن سلێڤانه‌یان و هه‌تا رووبارێ سه‌دا مووسل و وه‌كى مامۆستا ره‌مه‌زان هه‌مزه‌ دده‌ته‌ دیاركرن كو رووبه‌رێ ڤێ ده‌شتێ نێزیكى 930 كیلۆمه‌ترێن چارگوشه‌نه‌, زێده‌بارى زنجیرا چیایێن بێخێرى ژى دكه‌ڤته‌ سنۆرێ ڤێ ده‌شتێ, هه‌روه‌سا هژمارا هه‌ره‌ زۆر یا ئاكنجیێن ڤێ ده‌شتێ ژ هۆزا سلێڤانه‌یانه‌، لێ هنده‌ك هۆزیێن دى ژى لێ هه‌نه‌، به‌لێ ب رێژه‌یه‌كا كێم. هه‌ژیه‌ بێژین ئه‌ڤ ده‌شته‌ ژێده‌رێ سه‌ره‌كى یێ دابینكرنا نانى بۆ پێشمه‌رگه‌یێن هه‌ردو شۆره‌شیێن ئه‌یلۆل و گولانێ بوویه‌, هه‌روه‌سا گه‌له‌ك پێشمه‌رگه‌ و پارتیزان ژ ناڤا ڤێ ده‌شتێ رابووینه‌ مه‌ نڤیێن ناڤیێن وان ل ڤێره‌ دیار بكه‌ین ژ به‌ركو دبیت هنده‌كان ژبیر بكه‌ین و بابه‌تێ مه‌ پتر دیاركرنا رۆلێ ده‌شتێ یه‌، ژ لایێ ئابوورى ڤه‌. ئه‌ڤ ده‌شته‌ نێزیكى سه‌د و بیست و چار گوندان بخوه‌ڤه‌ دگرت و زۆربه‌یا گوندیێن ڤێ ده‌شتێ ژێده‌رێ سه‌ره‌كى نه‌ بۆ دابینكرنا گه‌نم و جه‌ه و نیسك و نۆك و باقل و گه‌له‌ك متایێن دى و فێقیێن مینا هنار و ترى و گوندۆر و هه‌تا چاندنا خیار و تلۆزى و باجانان ژى, هه‌روه‌سا هناریێن ڤێ ده‌شتێ گه‌له‌ك ب ناڤ و ده‌نگن كو ئه‌وژى ل گوندێ ئه‌رمشتێ نه‌ و دیسا گوندۆریێن ڤێ ده‌شتێ ژى گه‌له‌ك بناڤ و ده‌نگ و ب تامن. ژ كه‌ره‌مه‌كا دى یا خودایى ب رزقێ ڤێ ده‌شتێ كرى كو زۆربه‌یا زۆر یا چاندنا گه‌نم و جه‌هى ل سه‌ر هاتنا بارانانه‌ بێ كو بهێنه‌ ئاڤدان تنێ ئاڤدان بۆ بیستانان دهێته‌كرن ئه‌و ژى ب رێیا بیر و بیرته‌وازیان. ژبه‌ر كوردینیا ئاكنجیێن ڤێ ده‌شتێ چه‌نده‌ها جاران گوندیێن وێ هاتینه‌ سۆتن و خراپكرن و خه‌لكێ گوندیێن وێ هاتینه‌ ڤه‌گوهاستن ب زۆرى بۆ هنده‌ك ناڤچه‌یێن دى ژلایێ رژێما ڤاشست یا چویى, لێ بسایا سه‌رێ حوكمه‌تا هه‌رێما كوردستانێ و رێكخراویێن خێرخواز یێن بیانى پشتى سه‌رهلدانێ زۆربه‌یا گوندیێن ل سنۆرێ ڤێ ده‌شتێ هاتینه‌ ئاڤه‌دانكرن و خزمه‌تگوزارى بۆ هاتینه‌برن. گه‌له‌ك شوونه‌واریێن گرنگ ل ڤێ ده‌شتێ هه‌نه‌ كو مێژوویا وان دزڤرت بۆ ملله‌تێن كه‌ڤن ئه‌ویێن ل ڤێ ده‌شتێ ژیایێن بۆ نموونه‌ گرێ باستكێ یێ شوونه‌وارى. لێ یا من دڤێت و پتر ل سه‌ر براوه‌ستم ئه‌ڤه‌ یه‌ ئه‌رێ ئه‌ڤ ده‌شته‌ گرنگه‌ ژلایێ ئابووریڤه‌ بۆ گه‌شه‌كرنا ئابوورێ هه‌رێما كوردستانێ یان نه‌؟ لێ گه‌له‌ك یا گرنگه‌ به‌لێ هه‌كه‌ هنده‌ك پێنگاڤ بهێنه‌ هاڤێتن یان ئه‌م دشیێن بێژین هه‌كه‌ وه‌ك پێشنیار ئه‌ڤ خالیێن ل خوارێ بهێنه‌ بجهئینان مینا: دروستكرنا سایلۆیه‌كا مه‌زن بۆ وه‌رگرتنا گه‌نم و جه‌هێ ڤێ ده‌شتێ ل سنۆرێ ڤێ ده‌شتێ كو دا پتر رێیێ خوه‌شكت بۆ وه‌رگرتن و زێده‌كرنا به‌رهه‌مێ چاندنێ ب تایبه‌تى گه‌نم و جه‌هى, خالا دوویێ ته‌مامكرنا پرۆژه‌یێ دروستكرنا فرۆكخانا دهۆكێ یا نیڤده‌وله‌تى كو ده‌كه‌ڤته‌ د ناڤ جه‌رگێ ده‌شتا سلێڤانه‌یان ده‌ و ب ڤه‌كرنا ڤێ فرۆكخانێ دێ هه‌م بده‌ته‌ ده‌رگه‌هه‌ك بۆ بهێزكرنا په‌یوه‌ندیێن ئابوورى د ناڤبه‌را وه‌لاتێ توركیا دا و باژێرێ دهۆكێ ب تایبه‌تى و ئاسانكرنا گه‌شتان د ناڤبه‌را هه‌وه‌لاتیێن دهۆكێ دا و وه‌لاتێن بیانى, خالا سیێ دروستكرنا كارگه‌هه‌كا مه‌زن یا دروستكرنا شه‌ربه‌ت و مه‌ره‌بایى ژلایێ حوكمه‌تێ ڤه‌ دا به‌رهه‌مێ ڤێ ده‌شتێ ب هه‌روه‌ نه‌چت و بهێته‌ ره‌وانه‌كرن بۆ باشۆر و ناڤه‌راستا عیراقێ و گه‌نجیێن ڤێ ده‌شتێ تێدا كار بكن و ژ بێكاریێ رزگار ببن, خالا دووماهیێ پالپشتیكرنا پرۆژه‌یێن خودانكرنا گیانه‌وه‌ران ب تایبه‌تى په‌ز و بزنان, هه‌ژیێ بێژین كو گه‌له‌ك ته‌رش و ته‌وال ژى ل ڤێ ده‌شتێ دهێنه‌ خودانكرن و پتر پالپشتیا خوانیێن ته‌رش و ته‌والى بهێته‌ كرن ب دابینكرنا ده‌رمان و كه‌ره‌ستێن پێدڤى بۆ خودانكرنا په‌ز و بزنان. هه‌روه‌سا ل ڤان سالێن دووماهیێ كارگه‌هیێن زۆر ل سنۆرێ ڤێ ده‌شتێ هاتینه‌ دروستكرن و گه‌له‌ك به‌رهه‌مێ ناڤخوه‌یێ تێدا دهێته‌ دروستكرن ب تایبه‌تى ژى ل پشت گوندێ كواشێ كو ئاقارێ وى گوندى بخوه‌ڤه‌ دگرت و كومه‌لگه‌هه‌كا پێشه‌سازى لێ هاتیه‌ دروستكرن و هژماره‌كا زۆر یا كارگه‌هان لێ هاتینه‌ دروستكرن و گه‌له‌ك هه‌ڤوه‌لاتیێن ڤێ ده‌شتێ تێدا كار دكن ئو ئه‌ڤه‌ ژى جهێ دلخوه‌شیا خه‌لكێ ناڤچه‌یێ یه‌ به‌لێ د هه‌مان وه‌خت دا دبیت هنده‌ك زیانیێن دى ژى په‌یدادكن بۆ ده‌شتێ ب گشتى مینا پیسكرنا ژینگه‌هى و به‌لاڤبونا بیهنیێن كوژه‌ك, و ل دووماهی هیڤیا خه‌لكێ ڤێ ده‌شتێ ب كابینه‌یا نوو یا حوكمه‌تا هه‌رێما كوردستانێ گه‌ش بوویه‌ كو دێ جاره‌ك دى ئه‌ڤ ده‌شته‌ هێته‌ ئاڤه‌دانكرن و پتر خزمه‌تگوزارى دێ بۆ هێنه‌ په‌یداكرن و پاراستنا ژینگه‌ه و سروشتێ جوانێ ڤێ ده‌شتێ دێ هێته‌ كرن ژلایێ حوكمه‌تا نیڤه‌، چونكى جهێ داخێ یه‌ كو ل شوونا چاندن و زێده‌كرنا به‌رهه‌مێ ناڤخوه‌یى كارگه‌هیێن پێشه‌سازیێن كوژه‌ك بهێنه‌ ئاڤاكرن دا هه‌م تاكێ پارێزگه‌ها دهۆكێ و تاكێ كورد ساخله‌میه‌كا باش هه‌بت و ببته‌ پالده‌ر بۆ زێده‌كرنا به‌رهه‌مێ ناڤخوه‌یى و گه‌شه‌كرنا ئابوورێ كوردستانێ.

45

سه‌ردار شاكر سلێڤانه‌یى
دبیت بۆ گه‌له‌ك ژ مه‌ یا دیار نه‌ بت ئه‌رێ ما گرێدانا كۆنفرانسان و ڤه‌كرنا پێشانگه‌هێن بازرگانى و ئابوورى چ مفایێ خوه‌ هه‌یه‌ و ئه‌م تنێ ب چاڤێ زێده‌خه‌رجكرنا دراڤى ببینن و وه‌سا هزر بكن كو ئه‌و ماندیبوونا چه‌ند هه‌یڤان په‌یدا دبت تنێ بۆ خه‌رجكرنا دراڤى یه‌ و چ مفایێ وه‌سا ناگه‌هه‌ینت, لێ دراستیێ دا ڤه‌كرنا پێشانگه‌هان و گرێدانا كۆنفرانسان ب تایبه‌تى ێن ئابوورى و بازرگانى ژ گرنگترین ئامرازێن ئابوورى نه‌ و ب رێیا ڤان كۆنفرانسان وه‌كى گه‌له‌ك ڤه‌كۆلینان دایه‌ دیاركرن زێده‌تر ژ 70% ئاریشه‌ێن زانستى و ئابوورى ب رێیا دانوستاندنێ و گرێدانا كۆنفرانسێن زانستى دهێنه‌ چاره‌كرن و زێده‌بارى گه‌له‌ك مفایێن دى و زوربه‌یا وه‌لاتان و ب تایبه‌تى وه‌لاتێن زلهێز دبیت سالانه‌ یان چه‌ند سالان جاره‌كێ كۆنفرانسه‌ك ئابوورى و بازرگانى گرێده‌ن ژ بۆ بهێز كرنا ئابوورێ خوه‌ و مفاوه‌رگرتن ژ سه‌ربورێن وه‌لاتێن دیتر. ل هه‌رێما كوردستانێ ژى تا راده‌یه‌كێ ئه‌ڤ كۆنفرانسه‌ تازه‌ دهێنه‌ گرێدان و پتر هزر ل ڤان كۆنفرانسان دهێته‌كرن و یا من دڤێت بێژم ل ڤێره‌ ئه‌رێ ئه‌و كۆنفرانسێ به‌رى چه‌نده‌كێ ل هه‌ڤلێرا پایته‌خت هاتیه‌ گرێدان د ناڤبه‌را كۆمپانیێن هه‌رێما كوردستانێ و كۆمپانیێن مه‌زن یێن وه‌لاتێ توركیا یێ گرنگ بوو یان نه‌؟ ل رێكه‌فتى 30/6 د ئه‌ڤ ساله‌ دا كۆنفرانسه‌كێ ئابوورى و بازرگانى هاته‌ گرێدان د ناڤبه‌را 80 كۆمپانیێن هه‌رێما كوردستانێ و نێزیكى 60 كۆمپانیێن وه‌لاتێ توركیا ژ بۆ بهێزكرنا په‌یوندیێن بازرگانى و ئابوورى د ناڤبه‌را كۆمپانیێن هه‌ردو وه‌لاتان دا و په‌یداكرنا سه‌رمایه‌یه‌كێ هه‌ڤپشك د ناڤبه‌را وان دا, هه‌ژیه‌ بێژین ئه‌ڤ كۆنفرانسه‌ ژلایێ حوكمه‌تا هه‌رێما كوردستانێ ڤه‌ هاتیه‌گرێدان بۆ باشتركرنا ژێرخانه‌یا ئابوورێ هه‌رێمێ و ده‌ربازبوون ژ قه‌یرانێن دارایى یێن كو په‌یدابین ژ ئه‌نجامێ هاتنا ده‌وله‌تا ئیسلامیا توندره‌و كو ببوو ئه‌گه‌ر رێژه‌یه‌كا زۆر ژ كۆمپانیێن توركى و بیانى ژ هه‌رێما كوردستانێ باركن و ئه‌ڤێ قه‌یرانێ كارتێكرن د سه‌رمایێ د ناڤبه‌را ڤان وه‌لاتان دا كربوو كو به‌رى په‌یدابوونا قه‌یرانێ كۆژمێ لیكگوهارتنێ د ناڤبه‌را هه‌رێما كوردستانێ و وه‌لاتێ توركیا دا نێزیكى 12 ملیار دۆلاران بوو و ئه‌ڤ گۆژمه‌ كێمتر بوویه‌, لێ پشتى ره‌وشا ئابوورى یا هه‌رێما كوردستانێ باشتر بووى و هه‌ول و ماندیبوونا سه‌رۆكێ حوكمه‌تا كوردستانێ جاره‌ك دى كۆمپانیێن وه‌لاتێ توركیا قه‌ستا هه‌رێما كوردستانێ دكن ژبه‌ر كو قه‌یرانا ل هه‌رێما كوردستانێ روودایى وه‌لاتێ توركیا زه‌ره‌رمه‌ندێ سه‌ره‌كى بوویه‌ و ئه‌م دشێن بێژن لاوازیا ڤێ دووماهیێ د ئابوورێ وى وه‌لاتى دا روودایى ئه‌گه‌ر دبیت هه‌ر قه‌یرانا ل هه‌رێما كوردستانێ بیت و كێمبوونا قه‌بارێ لێكگوهارتنا بازرگانى و ئابوورى بوویه‌. له‌وا ب دیتنا من گرێدانا كۆنفرانسێن ئابوورى و بازرگانى ل گه‌ل وه‌لاتێ توركى خاله‌كا ئه‌رێنى یه‌ و گرنگیه‌كا زۆر هه‌یه‌ بۆ هه‌ردو وه‌لاتان و ب رێیا ڤان كۆنفرانسان هه‌رێما كوردستانێ دێ شێت مفایى ژ ئه‌زموونا كۆمپانى و بازرگانیێن وى وه‌لاتى وه‌رگرت و نه‌ ب تنێ مفایێ ئابوورى دێ په‌یدا كتن لێ هه‌تا په‌یوندیێن سیاسى ژى جاره‌ك دى دێ جێگربنه‌ ڤه‌ و ئه‌و كه‌رسته‌ و متالێن كێم دناڤا هه‌رێمى دا دێ زۆر بنه‌ڤه‌ ژ به‌ر كو هه‌رێما كوردستانێ هێشتا یا ساڤایه‌ و پێدڤى ب هه‌ڤكاریا ئابوورى و بازرگانى یا ده‌وروبه‌ران یا هه‌یى و ب تایبه‌تى وه‌لاته‌كێ جیران مینا وه‌لاتێ توركیا.

45

سه‌ردار شاكر سلێڤانه‌ى
دبیت جهێ پرسیارێ بت ئه‌رێ ما گه‌شه‌كرنا ئابوورى تنێ ب هه‌بوونا كه‌ره‌سته‌ و متالێن سروشتى نه‌؟ یان ژى ب هه‌بوونا سیاسه‌ته‌كا ب هێز و له‌شكره‌كێ زۆره‌؟ ئه‌م نابێژن ئه‌و هه‌ردو پرسیار نه‌ گه‌نجاینه‌, لێ هه‌بوونا گه‌نجان و ده‌ستێن كارى ب تایبه‌تى ته‌خا گه‌نجان گۆپیتكا سه‌ركه‌فتنێ و پێشڤه‌چوونا ئابوورێ هه‌روه‌لاته‌كێ یه‌, هه‌روه‌سا یا خۆیایه‌ كو سه‌رده‌مێ نوكه‌ جیهان بوویه‌ مه‌زنترین مالا گه‌نجان كو زێده‌تر ژ دو بلیۆن كه‌سان ل سه‌رانسه‌ر جیهانێ گه‌نجن كو نێزیكى سێ چارێكا جیهانێ ته‌خا گه‌نجانه‌ یێن كو ژیێ وان د ناڤبه‌را 15 هه‌تا 34 سالیێ دا. ل هه‌رێما كوردستانێ ژ به‌ر كو چ ئامارێن دروست ده‌ربارێ رێژا گه‌نجان ل به‌ر ده‌ست نین، لێ رێژا گه‌نجان و ده‌ستێن كارى رێژه‌یه‌كا هه‌رى زێده‌یه‌, نه‌خاسمه‌ پشتى سه‌رهلدانا سالا 1991 و پشتى به‌رقه‌رابوونا سه‌قامگێریێ ل هه‌رێما كوردستانێ گه‌نج زێده‌ بووینه‌ و پشتى سالێن نۆتێ ئاستێ زانین و زانیاریان ل ده‌ف گه‌نجێ مه‌ زێده‌بوویه‌، ئه‌و ژى ب هه‌بوونا كۆمه‌كا زانكۆیان ل سه‌رانسه‌ر هه‌رێما كوردستانێ و زێده‌بوونا خواندنگه‌هان. جهێ خۆشحالیێ یه‌ هه‌موو كابینه‌یێن حوكمه‌تێ یێن هاتینه‌ پێكئینان هه‌ولا بنبركرنا بێكاریێ و زێده‌كرنا ده‌لیڤه‌یێن كارى دایه‌, لێ هێژ ئه‌م بێژن رێژا بێكاریێ زێده‌یه‌ و ب تایبه‌تى گه‌نج، چونكى هه‌روه‌ختا قوتابیى یان گه‌نج ژ زانكۆیێ ده‌رچوو، ئێكسه‌ر دێ چاڤێ وى مینت ل سه‌ر حوكمه‌تێ كو بدامه‌زرینت و هه‌روه‌ختا ده‌لیڤه‌ نه‌كه‌تێ بهێته‌ دامه‌زراندن دێ ل مال مینت یان ژى هه‌كه‌ چ نیاس و براده‌ر ل كه‌رتێ تایبه‌ت نه‌بن و هه‌ر سال رێژا ده‌رچوویان زێده‌تر دبت و ئه‌م دشێن بێژن پله‌ێن كارى ژى دیار كرینه‌، له‌وا پێشبینیا تاوانان و مه‌ترسیێ زێده‌دبت وه‌ختا ته‌خا گه‌نجان مان بێ كار. و خاله‌كا دى یا دبته‌ رێگر ل هه‌مبه‌ر دامه‌زراندن و مفاوه‌رگرتن ژ هێزا گه‌نجان ئه‌وه‌ كو فه‌رمانبه‌رێن ب ته‌مه‌ن زیى ناهێنه‌ خانه‌نشینكرن و دبیت زۆربه‌یا فه‌رمانبه‌رێن ب ته‌مه‌ن هه‌تا ژیێ خوه‌ ب ته‌مامى دبۆرینیت ل جهێ كاری بمینت و ب ڤێ چه‌ندێ رێ دهێته‌گرتن ل به‌ر گه‌نجى و هه‌تا ئاستێ به‌رهه‌مئینانێ ژى ل ده‌ف فه‌رمانبه‌رێ ب ته‌مه‌ن كێم دبت و ئه‌ڤه‌ ب نه‌رێنى دزڤرت هه‌م بۆ گه‌شه‌كرنا ئابوورى هه‌م ژى بۆ له‌زاتیا برێڤه‌برنا مامه‌له‌ێن هه‌ڤوه‌لاتیان و بارگرانى زێده‌تر دكه‌ڤت ل سه‌ر مللێن حوكمه‌تێ ژى، چونكى ب بوورینا چه‌نده‌هان سالان مووچه‌یێ فه‌رمانبه‌رێن ب ته‌مه‌ن دو هه‌تا سێ جاران زێده‌تر دبت ژ فه‌رمانبه‌رێ گه‌نج. ل ڤێره‌ من دڤێت بێژم راسته‌ ته‌خا گه‌نجان گه‌له‌ك یا كێمه‌ د ناڤ كابینه‌یا نوویى یا حوكمه‌تا هه‌رێما كوردستانێ دا, لێ هه‌كه‌ كابینه‌یا نوو یا حوكمه‌تێ بڤێت ئابوورێ كوردستانێ گه‌شه‌ بكت و پتر پێشڤه‌ بچت, پێدڤیه‌ ئه‌ڤ خالێن هه‌ وه‌ك پێشنیاز قه‌بوول بكت ئه‌و ژى: به‌رێخوه‌ دانا گه‌نجان وه‌ك هێزا سه‌ره‌كى بۆ گه‌شه‌كرنا ئابوورى و رۆخساندنا ده‌لیڤه‌یێن كارى بۆ ته‌خا گه‌نجان و ب تایبه‌تى ده‌رچوویێن په‌یمانگه‌ه و زانكۆیان نه‌ تنێ ل كه‌رتێ گشتى، به‌لكو هه‌تا ل كه‌رتێ تایبه‌ت ژى هه‌روه‌سا ب ڤه‌كرنا كارگه‌هێن دروستكرنا به‌رهه‌مێ خومالى مینا دروستكرنا ته‌ماتێ و مره‌بێ و شه‌ربه‌تان, زێده‌بارى خانه‌نشینكرنا فه‌رمانبه‌رێن ب ته‌مه‌ن و یێن هێزا كارى نه‌یى و ئه‌م دشێن ب خانه‌نشینكرنا وان و كێمكرنا مووچێ وان مفا ژ سه‌ربۆرێن وان یێن كارى وه‌رگرن ب رێیا دروستكرنا گرێبه‌سته‌كێ ب گۆژمه‌كێ كێم تنێ هه‌كه‌ فه‌رمانگه‌ه یا پێدڤى شه‌هره‌زایى و سه‌ربۆرا وى بت, دیسا كاراكرنا به‌رنامێن گه‌شه‌پێدان و راهێنانا گه‌نجان و فێركرنا وان مینا به‌رنامێن تواناسازى بۆ هنارتنا قوتابیان بۆ ته‌مامكرنا خواندنێن بلند و مفاوه‌رگرتن ژ وه‌لاتێن بیانى, دبیت د ڤێ گۆتارا كورت دا من هنده‌ك خالێن دیتر دیار نه‌كربن، لێ دروستكرن و بهێزراگرتنا ژێرخانه‌یا ئابوورى یا هه‌ر وه‌لاته‌كى ل سه‌ر مللێن گه‌نجان دمینت, له‌وا دهێته‌ پێشبینیكرن كابینه‌یا حوكمه‌تا نووى كابینه‌یا چاره‌كرنا ئارێشه‌یێن گه‌نجان بت، چونكى سه‌رۆكێ كابینا نوو كه‌سه‌كێ گه‌نج و خودان ئه‌زمۆنه‌ د وارێ ئارامیێ و ئاڤه‌دانیێ دا.

66

سه‌ردار شاكر سلێڤانه‌ى

نابیته‌ جهێ سه‌رسۆرمانێ ئه‌گه‌ر ئه‌م بێژن كو بانكێن حكومى ل هه‌رێما كوردستانێ و عیراقا فیدرال هێشتا دنالن ژ لایێ پێشكه‌فتنا سه‌رده‌مانه‌ ڤه‌، چ بكارئینانا ته‌كنۆلۆژیا سه‌رده‌م بیت یان ژى نه‌بوونا جه و سه‌ر و سیمایه‌كێ گونجای و سه‌رنجراكێش و زێده‌بارى نه‌بوونا ئاڤاهیێن رێكوپێك و هه‌تا هنده‌ك جاران به‌نكێن حكومى ژلایێ سیكیۆرتیێ ژیڤه‌ دنالن، له‌وا ژبه‌رهندێ ئه‌م دشێن بێژن ئه‌ڤ به‌نك تنێ ناڤبه‌ره‌كێ دارایى یه‌ د ناڤبه‌را حوكمه‌تێ و فه‌رمانبه‌ران ده‌ و ب هیچ كاره‌كى دیتر نارابتن و ئه‌م بێژن هێژ ئه‌ڤان به‌نكان نه‌كاریه‌ ئه‌و فه‌رمانبه‌رێ مووچێ خوه‌ ژێ وه‌ردگرتن ل ڤێ بانكێ پاشكه‌فت بكت و ئه‌ڤه‌ ژى یا بوویه‌ ئه‌گه‌ر كو سیوله‌ یان دراڤ ل ده‌ڤ ڤان جۆره‌ به‌نكان كێم بت و تنێ وه‌ختێ حوكمه‌تێ بریارا هنارتن و مه‌زاختنێ دا بۆ فه‌رمانبه‌ران ئه‌ڤ به‌نك كار دكن و جهێ داخێ یه‌ كو ئه‌ڤ ده‌زگه‌هێ دارایى تنێ مفا ژێ بهێته‌ دیتن وه‌ك فه‌رمانبه‌رێ دابه‌شكرنا مووچه‌یان. هه‌روه‌سان نه‌بوونا سیسته‌مه‌كێ زڤراندنا دراڤێ تاكى یێ ئه‌لیكترۆنى وه‌كى بكارئینانا كارتێن ئه‌لیكترۆنى و بكارئینانا ئامیرێن خه‌رجكرنا دراڤى بوویه‌ ئه‌گه‌ر كو وه‌ختێ مووچه‌ دهێته‌ راگه‌هاندن په‌ستانه‌كا زێده‌ ل سه‌ر فه‌رمانبه‌ر و ڤان به‌نكان په‌یدا دبت و كار ب سستى دهێنه‌ ئه‌نجامدان ژلایێ ڤان به‌نكان ڤه‌, و هه‌تا هنده‌ك جاران فه‌رمانبه‌رێن مووچه‌ى وه‌ردگرن زێده‌تر ژ سه‌عه‌ته‌كێ ل به‌ندا وه‌رگرتنا مووچه‌یێ خوه‌ دمینن, ئه‌م دشێن بێژن ئه‌ڤ فاكته‌رێن هه‌بووینه‌ ئه‌گه‌ر كێمتر دانوستاندن بهێته‌كرن ژلایێ هه‌ڤوه‌لاتیان ل گه‌ل به‌نكێن ناڤبرى. دیسا ژبه‌ر كو پتریا هه‌ڤوه‌لاتیان ل هه‌رێما كوردستانێ و عیراقا فیدرال فه‌رمانبه‌رن و پتر قه‌ستا به‌نكێن حكومى دكن ژبه‌نكێن بازرگانى و ئه‌ڤه‌ به‌روڤاژى وه‌لاتێن پێشكه‌فتى یه‌ كو ل وان وه‌لاتان گرنگیا زێده‌تر دهێته‌ دان ب به‌نكێن بازرگانى, له‌وا ئه‌گه‌ر حوكمه‌تا هه‌رێما كوردستانێ بڤێت ئابوورێ هه‌رێمێ به‌ر ب باشترڤه‌بوونى بچت و زێده‌تر سیوله‌ هه‌بتن ل ده‌ف به‌نكێن ناڤبرى پێدڤیه‌ ئه‌ڤ خالێن ل خوارێ ل به‌رچاڤ بهێنه‌وه‌رگرتن ئه‌و ژى: ل شوونا خه‌رجكرنا مووچه‌یى ب سیسته‌مێ كه‌ڤن و بكارئینانا چه‌كێن به‌نكى ئه‌گه‌ر كارتێت ئه‌لیكترۆنى ب فه‌رمانبه‌ران بهێنه‌دان و ئامیرێن خه‌رجكرنا مووچه‌یێ فه‌رمانبه‌ران ل جهێن گشتى و سۆپر ماركێتان بهێنه‌ ده‌ینان و رێ ل به‌ر خه‌رجكرنا ئێكسه‌ر یا دراڤى بهێته‌ گرتن ئه‌و ژى ب رێیا دیاركرنا خه‌رجكرنا گۆژمه‌كێ دراڤى ژلایێ ئامیرێ خه‌رجكرنێ ڤه‌ كو ئه‌ڤه‌ دێ بته‌ ئه‌گه‌ر دراڤ بهێته‌ گیرۆكرن د ناڤا به‌نكێ دا و هه‌تا ئه‌م دشێن بێژن ئه‌گه‌ر دراڤ ئێكسه‌ر و ب گۆژمێ مه‌زن نه‌هاته‌ كێشان ژ به‌نكێ نابته‌ ئه‌گه‌ر گرانى ژى د ناڤا بازاران ده‌ په‌یدا بت, هه‌ر دیسا ئه‌گه‌ر به‌نكێن حكومى ل سه‌ر فه‌رمانبه‌ران بسه‌پینن كو ژمێره‌یه‌كا هلگرتنێ یان پاشخستنێ بهێته‌ ڤه‌كرن ژلایێ ڤه‌رمانبه‌ران ڤه‌ و گۆژمه‌ك جێگر د ڤێ ژمێره‌یێ ده‌ بمینت و نه‌هێته‌ كێشان و نه‌كه‌ڤته‌ ناڤ بازارى یان ژى ب تنێ د كاودانێن فه‌ر دا بهێته‌كێشان, خاله‌كا دى یا كو ببته‌ ئه‌گه‌ر زێده‌تر دانوستاندن ب ڤان به‌نكان بهێته‌كرن ئه‌وه‌ كو هه‌تا نوكه‌ گه‌له‌ك ناڤچه‌ و كومه‌لگه‌هێن دیار ل هه‌رێما كوردستانێ د بێ به‌نكن و چ تایێن به‌نكان لێ نینن ئه‌ڤه‌ ژى ئه‌گه‌رێ لاوازیا سیسته‌مێ به‌نكێن حكومى یه‌, خاله‌كا دى ئه‌گه‌ر به‌نكێن حكومى ل هه‌رێما كوردستانێ په‌یوندیێن خوه‌  ل گه‌ل به‌نكێن بیانى ب هێزكرن، دبیت ئه‌ڤه‌ ببته‌ رێكخوه‌شكه‌ره‌ك بۆ په‌روه‌رده‌كرنا كارمه‌ندێن به‌نكێن حكومى و ڤه‌كرنا خولێن ره‌وشه‌نبیریا دانوستاندن و بكارئینانا ژمێره‌ێن به‌نكى داكو ئه‌ڤه‌ ببت پالده‌ره‌ك بۆ پێشخستنا ڤان به‌نكان, خاله‌كا دى دروستكرنا باوه‌ریێ و بهێزكرنا سكیۆرتیا به‌نكێن حكومى داكو هه‌ڤوه‌لاتى پشتراست بت كو دراڤى وى ل به‌نكان ناهێته‌ خوارن و ژ ناڤبرن ئه‌و ژى ب رێیا راگه‌هاندن و به‌رچاڤكرنا چالاكیێن به‌نكێن ناڤبرى. ل دووماهیێ دا به‌نكێن حكومى رۆلێ خوه‌ ببینن دڤیا بت مامۆستاێن ئاینى ژى د گۆتارێن خوه‌ دا گرنگیا به‌نكان و ب تایبه‌تى به‌نكێن حكومى بۆ هه‌ڤوه‌لاتیان بده‌نه‌ دیار كرن و بزاڤا ڤه‌كرنا ژمێره‌یان ل ده‌ڤ به‌نكان بهێته‌ زێده‌كرن دا ئابوورێ هه‌رێما كوردستانێ ب هێز بكه‌ڤتن و یه‌كسانى د دابه‌شكرنا دراڤى دا بهێته‌كرن ب رێیا وه‌به‌رهێنان و پاشخستنا دراڤى بۆ ده‌مێن به‌رته‌نگ.

33

سه‌ردار شاكر سلێڤانه‌یى

ئافراندن و هه‌بوونا مه‌ ل سه‌ر روویێ زه‌ڤه‌یێ ب ده‌ستێ مه‌ وه‌ك تاك نه‌بوویه‌, دیسا زه‌نگینى و فه‌قیرى ژى هه‌م جار ب ده‌ستێ تاكى نه‌بوویه‌، چونكى ئه‌م دزانن خودایێ مه‌زن مرۆڤ ب باشترین شێوه‌ یێ دروستكرى و هنده‌ك ژ مرۆڤان ل سه‌ر هنده‌كێن دى خستینه‌ چ ژلایێ زانینێ ڤه‌بت یان ژلایێ زه‌نگینى و فه‌قیریێ و هه‌تا دووماهیێ, لێ مه‌ باوه‌رى یا هه‌یى كو ئه‌ڤ سه‌رئێك خستنه‌ بیه‌كسانى و دادپه‌روه‌ریى بوویه‌ و هه‌موو ئالى ئه‌گه‌ر باش هزر بكن دێ بینن كو مفادارن ژ ڤێ دروستكرنێ, لێ یا مه‌ دڤێت بێژین كو دو جۆرێن مرۆڤان یان دو جۆرین مێشكان هه‌نه‌، ئه‌وژى مێشك یان مرۆڤێ وه‌به‌رهێنه‌ر و مێشك و مرۆڤێ به‌كارهێنه‌ر, ل ڤێره‌ یا مه‌ دڤێت بێژین ئه‌رێ هه‌بوونا مێشكێ وه‌به‌رهێنه‌ر و بكارهێنه‌ر چ كارتێكرن هه‌یه‌ چ ل سه‌ر ئابوورى یان ژى ل سه‌ر شێوازێ ژین و ژیارێ؟ دیسا ئه‌رێ تاكێ كورد به‌رهه‌م هێنه‌ره‌ یان ژى بكارهێنه‌ره‌ یان هه‌ردووكه‌ د ئێك ده‌م دا؟ دا به‌رسڤا ڤان پرسیاران بده‌ین پێدڤیه‌ بزانینن ئه‌رێ مه‌ره‌م ژ مێشكىً وه‌به‌رهێنه‌ر و بكارهێنه‌ر چیه‌, یاخۆیایه‌ چاوا به‌ر ب جیهانگیریێ ژ سالا 1990 وه‌ره‌ كو پتر رۆشه‌نبیریا بكارئینانێ و هنارتنا كه‌لوپه‌لان د ناڤبه‌را وه‌لاتان دا رێك خوه‌شكریه‌ پتر مێشكێ تاكى به‌ر ب بكارهێنه‌ریێ ڤه‌ بچت و مێشكێ بكارهێنه‌ر ئه‌و مرۆڤ یان تاكه‌ ئه‌وێ ئاراسته‌یێ وى پتر بكارئینان یان ژى زێده‌تر كه‌ل و په‌لان بكاردئینت ژ به‌رهه‌م ئینانێ هه‌روه‌سا ئه‌ڤ تاكه‌ پشتى پێدڤیێن خوه‌ یێن گرنگ ته‌مام دكت به‌رب كه‌لوپه‌لێن نه‌گرنگ ڤه‌ دچت كو ئه‌م دشێن بێژن ئه‌ڤ تاكه‌ دكارت بژیت بێ ئه‌ڤ حه‌زه‌, لێ تاكێ وه‌به‌رهێنه‌ر هه‌مى هه‌ولان دمه‌زێخت دا بكارت داهات و به‌رهه‌مێ خوه‌ زێده‌تر بكت ژ بكارئینانێن خوه‌ و ئه‌ڤ مێشكه‌ حه‌تا راده‌یه‌كێ یێ كێمه‌ و زۆر یێ گرنگه‌ بۆ بهێز راگرتنا ئابوورى, زێده‌بارى ئه‌ڤ هه‌ردو مێشكه‌ گرنگن هه‌بن د ناڤ جڤاكى دا و دژینگه‌ها ئابوورى دا لێ مێشكێ وه‌به‌رهێنه‌ر دڤیا بت زێده‌تر بت. گه‌له‌ك فاكته‌ر كارتێكرنێ د ئالۆزكرنا مێشكێ تاكه‌كه‌سى دا دكن كو به‌ر ب ئاراسته‌یێ بكارئینانێ ڤه‌ بچت و ئێك ژ وان فاكته‌رێن ب هێز د وه‌ختێ نوكه‌ دا رێكلاما كوژه‌كه‌ یا دهێته‌ كرن ژلایێ كۆمپانێن زه‌به‌لاح ل سه‌رانسه‌ر جیهانێ پشتێ ده‌رێخستنا به‌رهه‌مێ خوه‌ د ناڤ بازاران ده‌ دا كو زێده‌تر به‌رهه‌مێ كۆمپانیان بكه‌ڤته‌ به‌رده‌ستێ هه‌ڤوه‌لاتى, خالا دویێ ئازادیا بازرگانیێ د ناڤبه‌را وه‌لاتان ده‌ كو ب ساناهى كه‌لوپه‌ل ده‌ربازى وه‌لاتێن دى دبن و پتر ده‌لیڤه‌یێن بكارئینانێ په‌یدا دبن, خالا دووماهیێ لاوازیا كارگه‌ه و كۆمپانیێن ناڤخوه‌یى ل هنده‌ك وه‌لاتان و ب تایبه‌تى وه‌لاتێن نه‌ پێشكه‌فتى و هه‌بوونا هژماره‌كا زۆر ژ بكارهێنه‌ران ل ڤان وه‌لاتان. پتریا وه‌لاتان و ب تایبه‌تى وه‌لاتێن زلهێز هه‌ولا وه‌به‌رهێنانێ و ئاراسته‌كرنا هه‌ڤوه‌لاتێى خوه‌ به‌ر ب به‌رهه‌مهێنانێ ڤه‌ دبن و زێده‌تر ژ وه‌لاتێن پاشڤه‌مایى, و گه‌له‌ك جاران وه‌لاتێن خودان ئابووره‌ك ب هێز و كۆمپانیێن مه‌زن گه‌له‌ك ڤه‌كۆلینان دكن داكو هه‌ڤوه‌لاتێن وه‌لاتێن دى مژوول بكن و به‌ر ب بكارهێنه‌ریێ ڤه‌ ببن و به‌رهه‌مێ خوه‌ پێ بفرۆشن, باشترین نموونه‌ ژى ده‌رخستنا هنده‌ك یاریێن ئه‌لیكترۆنى كو مێشكێ زارۆیى و تاكى مژوول دكن دا زێده‌تر وه‌ختى پێڤه‌ ببن و ئاگه‌ه ژ به‌رهه‌مهێنانێ نه‌مینت هه‌روه‌كى په‌یدابوونا یاریا پوبجى و گه‌ل یاریێن دى. ل هه‌رێما كوردستانێ ژى ئه‌م نابێژن تاكێ مه‌ ته‌ڤ یێ بكارهێنه‌ره‌، لێ مه‌ تاكێ به‌رهه‌م هێنه‌ر كێم یێ هه‌یى, هه‌روه‌سا چ ئامارێن دروست نینن ئه‌م رێژا به‌رهه‌مهێنه‌رى ژ بكارهێنه‌رى جودا بكه‌ین, لێ ئه‌گه‌ر ئه‌م بهێن و ته‌ماشه‌یى بازارى و گه‌نجى خوه‌ بكه‌ین دێ بینین كو رێژا ڤه‌كرنا كافى و چێخانه‌یان زێده‌بوویه‌ و گه‌نج و هه‌ڤوه‌لاتیێ مه‌ یێ كو دڤیا بت به‌رهه‌مئینانێ ئه‌نجامبده‌ت پتر ئاراسته‌یێ وى ل گازینۆ و كافیانه‌ و ئه‌ڤه‌ ژى ب نه‌رینى دزڤرتن بۆ ئابوورى و ئه‌م دبینن كو پتر پشتبه‌ستنا مه‌ ل سه‌ر وه‌لاتێن ده‌وروبه‌ره‌ بۆ دابینكرنا پێدڤیێن رۆژانه‌, ل ڤێره‌ گه‌له‌ك خال هه‌بووینه‌ كو كارتێكرن ل مێشكێ گه‌نجێ كورد كرینه‌ بگره‌ ژ به‌تالیێ و بێ دراڤیێ و گه‌له‌كێن دى. ل دووماهیێ من دڤێت بێژم دا كو مێشكه‌كێ وه‌به‌رهێنه‌ر مه‌ هه‌بیت پێدڤیه‌ هه‌ر ژ قووناغێن سه‌ره‌تایى یێن خواندنێ و هه‌تا قووناغا ئاماده‌یى و كۆلیژێ ژى بابه‌تێن چاوانیا مه‌زاختنێ و وه‌به‌رهێنانێ بۆ قوتابى بهێته‌ رۆهنكرن، چونكى ئێكه‌م ده‌رگه‌هێ قوتابى یان تاك ژێ فێردبت قوتابخانه‌یه‌ له‌وا ب هشیارى ئه‌گه‌ر ئه‌م هزر ل وه‌به‌رهێنانێ و بكارئینانێ نه‌كین رێژا بكارهێنه‌ر دێ زێده‌تربت و سستى دێ د پێشكه‌فتنا ئابوورى وه‌لاتى دا په‌یدا بت.

website security
WP Facebook Auto Publish Powered By : XYZScripts.com